Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Esletme

Bu layihe hazirqi zaman uyghur tilining edebiy yéziqini qollinish bi’ep bolghan chaghda yaki latin yéziqini qollinishqa éhtiyajimiz chüshkende (yeni pen-téxnika banka, tor , herxil pérwot we munasiwetlik saheler közde tutulidu) hazirqi zaman uyghur tilining edebiy yéziqini birdeklikini saqlash we birlikke kelmigen latin yéziqini ishlitishtin kélip chiqidighan barliq qalaymiqanchiliqlarning aldini élish üchün yardemchi wasite süpitide qollinishqila bolidu, hazirqi zaman uyghur tili edebiy yéziqining ornida ishlitishke hergiz yol qoyulmaydu.

Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh0.jpg

Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh1.jpg


Bu layihining mezmuni


1. Kirish

2. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörüriyiti

3. Bu layihidiki herplerning nami, shekli we sani, shundaqla uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshtiki ilmiy we téxnikiliq asaslar

4. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining qisqiche imla qa’idisi

5. Bu layihidiki herplerning kunupka taxtisigha jaylishishi

6. Uyghur yéziqidiki tékistler bilen latin herpliri arqiliq ipadilen’gen tékistlerni bir-birige aylandurush yumshaq matériyali (chüshürüsh , bu programmini ishlitish üchün kompyutéringizda Microsoft .NET Framework 3.5 bolishi kérek)


1. Kirish

Uyghurlar qaraxaniylar dewridin bashlap (idiqut xanliqi tewesidiki uyghurlar buningdin sirt) ereb yéziqini qobul qilghandin tartip, taki 1965-yili 1-ayghiche bolghan ming yildin artuq waqit ichide, bu yéziqni peydinpey islah qilip, izchil qollinip kelgen. 1965-yili 1-aygha kelgende, bu yéziq emeldin qaldurulup, latin herpliri asasidiki uyghur yéngi yéziqini 1982-yilining axirighiche 17 yil resmiy qollan’ghan. 1984-yilidin bashlap ereb yéziqi asasidiki uyghur yéziqi qaytidin eslige keltürülüp, uni bügün’ge qeder qollinip kéliwatidu.

Hazir qolliniwatqan uyghur yéziqi jem’iy 32 herptin terkib tapqan bolup, ularning sekkizi sozuq tawushni, 24 i üzük tawushni ipadileydu.


2. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörüriyiti

Yéziq medeniy jem’iyetning belgisi. Shundaqla jem’iyet tereqqiyatining derijisini ölcheydighan muhim belgilerning biri. Uyghurlar tarixta yéziq qollinishta nurghun egri-toqay tereqqiyat basquchlirini béshidin kechürdi. Tarixiy pakitlargha asaslan’ghanda, uyghurlar yéziq qollan’ghan uzun waqit jeryanida xilmuxil éhtiyaj tüpeylidin köp qétimlap yéziq özgertken. Bu özgertishler köp hallarda shu yéziqlarni uyghur tilining éhtiyajigha maslashturush, elalashturush üstidiki adettiki islahat bolmastin, belki eslidiki yéziqni tashlap, uning ornigha yéngi bir yéziqni dessitish bilen tamamlan’ghan islahat bolghan.

Bizge melum bolghinidek, uyghurlar medeniyetke qedem qoyghan waqittin bashlapla öz til-yéziqini öz dewrige layiqlashturup kündilik turmush, shlepchiqirish, pen-ma’arip we hakimiyet ishlirida munasip ishlitip kelgen. Uyghurlarning yéziqtin paydilinish tarixi uzun, yéziq qollinish jehette qolgha keltürgen utuqliri zor bolsimu, tarixtiki köp qétimliq yéziq özgertishler sewebidin kélip chiqqan üzükchilik, kéyinkisining aldinqisini inkar qilishi qatarliq amillar shunche parlaq yéziq medeniyitige ige uyghur xelqining pen-medeniyitining yüksilishige zor derijide tosalghu bolghan. Yéqinqi 70-80 yil mabeynide, bolupmu aldinqi esirning 30-yilliridin bashlap uyghurlarning zamaniwiy ang we zamaniwiy pen-téxnikigha bolghan tonushining chongqurlishishigha egiship, yéziqning roli téximu yaxshi jari qildurulushqa bashlidi. Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, bolupmu islahat, échiwétishtin buyan kompyutér yumshaq matériyali we intérnét téxnikisining uchqandek tereqqiyati, ishxana xizmetlirini aptomatlashturush qurulushining omumlishishi dunya miqyasida inqilab xaraktérliq özgirish peyda qildi. Shuning bilen dewr tereqqiyatining dunyadiki herqaysi milletler yéziqigha bolghan telipimu künsayin küchiyip bardi. Buning türtkiside shara’iti piship yétilgen milletler arqa-arqidin öz yéziqlirini kompyutér téxnikisi bilen birleshtürüp, yéziqning uchur dewridiki özgiche ünümidin téximu yaxshi paydilinishqa bashlidi. Uyghur yéziqini kompyutérgha tonutush we uni kompyutérgha kirgüzüp xizmet qilish ishi gerche aldinqi esirning 80- yilliridila bashlinip, köpligen netijiler qolgha keltürülgen bolsimu, bu sahediki netijiler asasen yéziq bir terep qilish sistémisi bilenla cheklinip qalghanidi. Uning üstige uyghurche yumshaq matériyallarda oxshash ölchem qollinilmighachqa, yeni ölchemlik herp nusxiliri, xet shekilliri we kodi barliqqa kelgen bolsimu, shirket we shexslerning mehsulatlirida birtutash qollinilmighachqa, bu yumshaq matériyallar bir-birini qollimay kompyutér we uchur téxnikisining her sahe xizmetlirimizdiki rolini belgilik cheklep kelgenidi. Uyghur tilidiki uchurlarni yuqiri pen-téxnika wasitiliri we bazar igilikide téximu ünümlük tarqitish üchün hazir bezi shexsler, shirketler we ayrim uyghurche tor béketliri özlirining mehsulat namliri, marka namliri, tor béket isimliri, tor uchurliri qatarliqlarni uyghur yéziqigha qoshumche qilip, qéliplashmighan latin herpliri bilen ipadilep yetküziwatidu (mesilen: Qinnuri, HANATLAS, www.Xabnam.Com, ALDOS, IHLAS... Dégendek). Nöwette jem’iyitimizde uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshning birnechche xil layihisi qismen sahelerde qolliniwatqan bolsimu, emma bu layihining til-yéziq xizmiti organliri teripidin birlikke keltürülgen yerlik yaki döletlik ölchimi, xet shekli, herp nusxiliri, imla qa’idisi bolmighachqa, yézilishi her xil, herp shekillirimu qalaymiqan bolmaqta.

Shinjang uniwérsitéti pen-tetqiqat xizmitining éhtiyajigha asasen 2000- 2001- yilliri shinjang uniwérsitétida birqanche qétim aptonom rayonimizdiki munasiwetlik til-yéziq xadimliri, kompyutér mutexessisliri qatnashqan ilmiy muhakime yighini uyushturup, muzakire, muhakime arqiliq bu mesile toghrisida melum ortaq xulasimu chiqarghanidi. Emma türlük obyéktip sewebler tüpeylidin uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisi ilmiy we téxnikiliq jehettin hazirgha qeder birlikke keltürülmigenidi. Shundaq bolsimu, jem’iyitimizdiki her sahe kishiliri, bolupmu bir qisim yashlar birqanche yürüsh atalmish ‏«uyghur latin yéziqi» we «uyghur kompyutér yéziqi‏» ni (bundaq atash toghra emes) teshwiq qilmaqta we zörür bolghan ayrim sahelerde qollanmaqta. Mana bu ehwallar bizdin uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileydighan yuqiriqidek usullarni qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörürlükini jiddiy telep qiliwatidu. Bu xil zörüriyet türtkiside, komitétimiz jem’iyet tekshürüsh we ammidin pikir élish arqiliq munasiwetlik rehberler we organlargha bu xizmetning muhimliqini tonushturdi. Döletlik til-yéziq xizmiti komitéti qatarliq organlar bu ishqa köngül bölüp, qollap-quwwetlidi. Netijide uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini tüzüp chiqish xizmiti döletlik tetqiqat témisi süpitide komitétimizning xizmet küntertipige kirgüzüldi (bu témining testiq nomuri: MZ115—68). Nöwette komitétimizdiki munasiwetlik kespiy xadimlar etrapliq tekshürüp tetqiq qilish, nezeriye jehette delillesh we emeliyettin ötküzüsh arqiliq uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini tüzüp chiqip köpchilikke sundi. Shuni eskertimizki, bu layihe peqetla bir tetqiqat netijisidinla ibaret bolup, oni zörür tépilghan ayrim sahelerde bir xil yardemchi wasite süpitide qollinishqila bolidu, hazirqi uyghur yéziqining ornida ishlitishke hergiz yol qoyulmaydu.


3. Bu layihidiki herplerning nami, shekli we sani, shundaqla uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshtiki ilmiy we téxnikiliq asaslar

Tekshürüp tetqiq qilish arqiliq kishiler ishlitip birqeder adetlen’gen, uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh ülgiliridin paydilinip, özimizning töwendiki layihimizni otturigha qoyduq. Bu layihidiki herplerning nami, sani we élipbe tertipi uyghur yéziqidiki herplerning nami, sani we élipbe tertipi bilen oxshash. Bu layihide herplerning peqetla basma nusxisining chong, kichik shekilliri qobul qilindi. Bu layihe uyghur tilining fonétikiliq alahidiliki we uyghur yéziqining ilmiylik prinsipige asasen kompyutérning kunupka taxtisidiki in’glizche 25 (jem’iy 26 herp bar) herp we kéngeytilgen rayondiki qismen latin herpliri asasida, uyghur tilidiki bir tawushqa bir herp bolush telipi boyiche békitildi.


Bu layihining élipbe jedwéli

LatinAlphabet.JPG


Ilmiylik jehette:

Bu layihide uyghur yéziqining herp belgileshtiki asasiy prinsipi bolghan bir herp bir tawushni ipadilesh nishani emelge ashuruldi.

Téxnikiliq jehette:

1) bu layihide uyghur yéziqidiki 32 herpning 29 i kompyutérning kunubka taxtisidiki 25 latin herpi bilen ipadilinip, qalghan üch herp (ö, ü, é, yeni Éé, Üü, Öö) latin herplirining kéngeytilgen rayonidin tallandi.

2) bu layihidiki «a, e, b, p, t, j, ch, x, d, r, z, s, sh, gh, f, q, k, g, ng, l, m, n, h, o, u, ö, ü, w, é, i, y» qatarliq 31 tawushni

«Aa, Ee,Bb, Pp, Tt, Jj, Ch ch, Xx,Dd, Rr, Zz, Ss, Shsh, Ghgh‏, Ff, Qq, Kk, Gg, Ngng, Ll, Mm, Nn, Hh, Oo, Uu, Öö,Üü, Ww, Éé, Ii, Yy»

Qatarliq latin herpliri bilen ipade qilish xelq’aradiki köp tillarda birqeder qélipliship birlikke kelgen bolghachqa, bu herpler bilen yuqiriqi tawushlar ipade qilindi. Bundaq bolghanda bizning latin yéziqini qollinidighan bashqa tillarni öginishimizge, bashqilarningmu uyghur tilini öginishige melum jehettin yardimi bolidu.

3) «ch» bilen «gh» tawushi uyghur tilida nisbeten köp qollinidighan tawush bolsimu, «ch» tawushi üchün «Ch,ch» qoshma herpi, «gh» tawushi üchün «Gh,gh‏» qoshma herpi yasaldi. Chünki yéqinqi yillardin buyan kishiler uyghurche tékistlerni latinche herpler bilen ipadiligende, «ch» we ‏«gh‏» tawushlrini «Ch,ch» we ‏«Gh,gh‏» qoshma herpi bilen ipade qilishqa adetlendi. Uning üstige xelq’aradimu yuqiriqi belge bilen‏ bu ikki tawushni ipade qiliwatidu. Shunga biz adet küchige hörmet qilghan we xelq’ara bilen birdeklikni saqlighan asasta mushu qoshma herplerni talliduq.

4) bu layihide ‏«zh‏» üzük tawush herpi üchün ‏«Zh,zh‏» qoshma herpi yasaldi. Chünki ‏«zh‏» uyghur yéziqida intayin az ishlitilidighan herp bolghachqa, uninggha qoshma herp yasalsa, imla we teleppuzda bashqa herpler bilen toqunushmaydu.

5) uyghur yéziqidiki ‏«ö, ü, é‏» herpliri üchün latin herplirining kéngeytilgen rayonidin ‏«Éé, Üü, Öö» herplirini talliduq. Chünki xelq’araliq transkripsiyide we bashqa bezi yéziqlarda bu herpler bilen yuqiriqi tawushlarni ipadilesh adet bolghan.

Bu layihidin örnek

Yéqinda, bir zhurnaldin élimizning melum bir ölkiside yüz bergen ajayip tesirlik bir hékayini oqup, ümidning adem üchün hemmidin muhim orunda turidighanliqini hés qilghandek boldum .

Aldinqi esirning 70-yillirida élimizning melum ölkisidiki chet, taghliq bir bazarda bir déhqan ghelite bir xil késelge giriptar bolup qaptu. Déhqanning késilige nahiye we bazardiki doxturlar héch amal qilalmaptu. Chünki, ular ezeldin bundaq késelni uchritip baqmighaniken, shuning bilen déhqan ölkilik dohturxanigha bériptu. Doxturlar uning késilini tekshürüp körgendin kéyin intayin heyran qaptu. Chünki, uning késili az uchraydighan késellik iken. Uni chet’eldin import qilin’ghan bir xil dora bilenla dawalighili bolidiken, lékin tüp yiltizidin yoqatqili bolmaydiken, uning üstige bu xil késelge giriptar bolghan kishi köp bolghanda aran bir yérim yilla yashiyalaydiken. Téximu epsuslinarliq yéri, bu déhqan ölkilik dohturhanigha ketkende, uning yurtida yene alte adem bu xil késelge giriptar bolghan iken. Ularning hemmisi ghurbetchilikte kün ötküzidiken, hetta ölke merkizige bérishqa kétidighan yol kirasighimu chiqinalmaydiken.


4. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining qisqiche imla qa’idisi

Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining imlasini hazirqi uyghur yéziqining imla qa’idisi boyiche qollinishqa we qéliplashturushqa toghra kélidu. Mushu zörüriyettin bu layihiningmu qisqiche imla qa’idisi tüzüp chiqildi.

Bu layihining imla qa’idisi omumiy jehettin hazirqi uyghur yéziqining imla qa’idisi bilen oxshash. Emma hazirqi uyghur yéziqining herpliri, yézilish yönilishi bilen latin yéziqining herpliri we yézilish yönilishi oxshash bolmighachqa, uyghur yéziqida yézilghan tékistlerni bu layihe bilen ipade qilishqa toghra kelgende (yaki eksiche bolghanda), bezibir imla mesililirige yoluqushimiz tebi’iy. Yuqiriqidek mesililerni toghra bir terep qilish üchün bu qisqiche imla qa’idisi tüzülüp, perqliq nuqtilar körsitildi.

Bu layihining imla qa’idisi bilen hazirqi uyghur yéziqining imla qa’idisi otturisidiki perqlinidighan nuqtilar töwendikiche:


1) söz terkibide aldinqi boghum üzük tawush bilen ayaghliship, kéyinki boghum sozuq tawush bilen bashlan’ghan bolsa, bundaq boghumlarni aldinqi boghumdin ayrish üchün aldinqi üzük tawushning ong terep yuqirisigha boghum ayrish belgisi«’» qoyulidu.

Mesilen:

Tash'eynek, tel'et, qel'e, sen'et, ün'alghu, kir'alghu, yen'en, chang'en...

2) söz terkibide ikki boghumgha tewe bolghan «n» bilen «n», «g» bilen «gh» we «z» bilen «h» herpliri qatar kélip qalghanda, bularni bir-biridin ayrish üchün aldinqi boghumdiki «n» we «z» tawushlirining ong terep yuqiri qismigha boghum ayrish belgisi «’» qoyulidu. Mesilen:

Ten'ge, kün'ge, ögen'gen, qilin'ghan, qamchilan'ghan ez'her,mez'hep, Öz'hal......


3) jümlining bash herpi chong herp bilen yézilidu.

Mesilen:

(1)Misir tarixida ular‏» sikoslar‏ «dep atilidu ....................................

Ariyanlarning bundaq zor türkümde köchüshini zadi néme keltürüp chiqardi?

(2) Jem'iyette xilmuxil kesp mewjut, muhimi kespni toghra tallash.

4) kishi isimliri, yer-jay namliri, her xil marka, mehsulat namliri, lozunka, mawzu, idare-organ, teshkilat namliri qatarliqlarni bu layihe bilen yézishqa toghra kelse, bu sözlerning bash herpi chong herp bilen yézilidu yaki hemme herplirini chong herp bilen yazsimu bolidu.

Bash herpi chong yézilghanliri:

Yüsüp Xas Hajip, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni, Birleshken Döletler Teshkilati, Mehmud Kashigheri Tughulghanliqining Ming Yilliqini Tebriklesh Yighini, Shinjang Xelq Neshriyati

Hemme herpliri chong yézilghanliri:

YÜSÜP XAS HAJIP, SHINJANG UYGHUR APTONOM RAYONI, BIRLESHKEN DÖLETLER TESHKILATI, MEHMUD KASHIGHERI TUGHULGHANLIQINING MING YILLIQINI TEBRIKLESH YIGHINI, SHINJANG XELQ NESHRIYATI...

5) herp boyiche qisqartilghan sözler chong herp bilen ulap yézilidu.

Mesilen:

SM---santimétir, BDT----- Birleshken Döletler Teshkilati

JXI---Jamaet Hewpsizlik Idarisi, SHUAR--- Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni

6) boghum boyiche qisqartilghan sözlerning birinchi herpi chong herp bilen yézilidu.

Mesilen:

Obkom--- Oblastliq Komitét, Partkom---- Partiye Komitéti

7) paragraf belgisi sandin kéyin yézilidu. Paragraf belgisidin kéyin chékit qoyulidu.

Mesilen:

1§. 2§. 3§. 4§. 5§. 6§. 7§.

8) tinish belgiliridin so’al belgisi «?», pesh «,», chékitlik pesh «;» ler bu layihining yönilishi boyiche qollinilidu.


5. Bu layihidiki herplerning kunupka taxtisigha jaylishishi

Bu layihidiki in’glizche kunupka taxtisida bolmighan «ö, ü, é» (Ü, Ö É,) qatarliq üch herpning kunupkidiki orni we kirgüzüsh usuli töwendikiche:

In’glizchining xelq’araliq kirgüzüsh usuli (English international key board layout, 美国英语__国际) ni qachilap, tallighandin kéyin «ö, ü, é» (É,Ü,Ö) herplirini töwendiki birikme kunupkilarni bésish arqiliq chiqiralaysiz.

Shift+"+U

Shift+"+E

Shift+"+O


6. Uyghur yéziqidiki tékistler bilen latin herpliri arqiliq ipadilen’gen tékistlerni bir-birige aylandurush yumshaq matériyali

Bu yumshaq matériyal uyghur yéziqida yézilghan tékistlerni latin herpliri bilen ipade qilishta yaki latin herpliri asasidiki bu layihe bilen yézilghan tékistlerni uyghur yéziqigha aptomatik aylandurushta ishlitilidu. Bu yumshaq matériyal tékistlerning meyli qaysi xil herpler bilen ipade qilinishidin qet’iynezer imlaning toghra, tinish belgilirining jayida qoyulushini telep qilidu. Shundaq bolghandila bir-birige aylandurulghan tékistning toghriliqigha kapaletlik qilghili bolidu.



«uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisi» ni tekshürüp békitish yighinidin körünüsh


Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh yeghin1.JPG


Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh yeghin2.JPG


Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh yeghin3.JPG


Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh yeghin4.JPG