Uyghur kishi isimliri heqqide mupessel bayan

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search


Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Uyghur kishi isimliri heqqide mupessel bayan

Uyghur kishi isimliri

Uyghur kishi isimlirining barliqqa kélish tarixi uzaq , chétilish da’irisi keng , qurulmisi özgiche , tür we terkibliri köp xil . Menisi chongqur bolup , alahide paydilinish qimmitige we tetqiqat qimmitige ige . Tereqqiyat musapisi , özgirish jeryanliri we milli xasliq nuqtisidin uni töwendikidek konkirt türlerge ayrish mümkin :

1 . Iptida’iy étiqad boyiche qoyulghan en’eniwi isimlar

Uyghurlar qollan’ghan eng deslepki isimlar ularning tebi’et bilen , ishlepchiqirish shekilliri we tötém adetliri bilen biwaste munasiwetlik bolghan . "oghuzname" éposida oghuzxanning aldinqi xotunidin bolghan üch oghligha asman , tagh , déngiz dep isim qoyulghanlighi bayan qilinidu . "orxon - yénsey yadikarliqliri" da "költégin "(eqli kölde shahzade) , "bélge qaghan" (bilimlik xan) , "qutluq bilge qaghan" (bextlik danishmen xan) deydighan kishi isimliri bar . Bular peqet uyghurlarghila xas bolghan sap isimlar bolup , qimmetlik nemune qilishqa erziydu .

2 . Asman jisimliri we tebi’et hadisiliri namliri bilen qoyulghan isimlar

Zamaniwi awwaldin tartip ta bu kemgiche tebi’et qoynida yashap , tebi’etning németliridin behriman bolup , türlük tebi’et hadisiliri bilen küresh qilip kelgen uyghur xelqi özliri ulughlighan , choqun’ghan , tötém qilghan we behir alghan ashu möjizikar shey’ilerning namini ewlatlargha isim qilip qoyup , uni dewrimizgiche yetküzgen . Mesilen , kün (künxan , küntughdi) , quyash , ay ,(aygüzel , aytolun , aynisa , aynur ) , chaqmaq (chaqmaqjan) . Yultuz , cholpan (cholpanjan) , nur (nurxan , nurgul , nurnisa) , exter( externisa) , shemsi(shemshinur , shemshiqemer) , qemer ( qemernisa , qemerxan) , sabah (sabahidin) , qlim (iqlimpasha , iqlimxan) .

3 . Emgek saymanliri we turmush boyumliri nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghur xelqi méhnetxumar , qapa - musheqqetke chidamliq , kishilik hayatqa we turmushqa estayidil mu’amile qilidighan , eqil - parasiti we gheyret - shija’iti bilen türlük apetler bilan éliship , güzel muhit , ewzel shara’it yaratqan we ésil németlerni barliqqa keltürgen . Shunga , ularning kishi isimlirida emgek saymanliri nami we turmush boyumliri nami xéli köp uchraydu . Mesilen palta (paltaxun) , süpürge (süpürgebay) , , choruq (choruq’axun) , bosugha (bosugha bay) , chine (chinixan) , gürjek, toqa , sa’er , xatire , supura , qelem , quta , süret ..... Qatarliqlar .

4 . Haywanat we qushlar nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar tirikchilik dawamida , tériqchiliq , charwichiliq we soda - sétiq bilen shughullinip , tebi’etning ewzel németliri bilen köp uchrashqan , ulardin xowluq körgen , ularni qolgha ügütüp ulardin paydilan’ghan .... Mesilen , yolwas ( yolwasxan) , shir (shirxan , shirzat) , arslan , shungqar , bürküt , bulbul , qunduz , béliq , torghay , semender , perwane , sumrugh , söser ..... Öz turmushi bilen zich munasiwetlik bu shey’iler bara - bara ularning kishi isimlirigha aylinip , turmushining ayrilmas bir qismigha aylinip ketken .

5 . Del - derex we ösümlük nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlarning turmushi köpinche bipayan deshtlerge tutash üzük - üzük bostanliqlarda ötken . Ular orman we ösümlüklerning insanlarning eng yaxshi dostliri ikenlikini chongqur hés qilghanliqtin , ularning namini ewladlirigha isim qilip qoyup , tebi’etni söyüsh , orman ehya qilish , del - derexlerni asrap , tebi’i muhitni qoghdashtek ésil en’enini miras qaldurghan . Mesilen , chinar , shemshad , yulghun , toghraq , yantaq , zeytun , yasimen , suwadan , amut .

6 . Meden we métallar nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar xéli burunla tash qorallar we métal qorallar bilen owchiliq , déhqanchiliq , charwichiliq ishlirini tereqqi qildurghan . Métal qorallar bilen öz yurtini yawlardin qoghdighan , kan échip , métal tawlap mehsulatlirini turmush lazimetlikliri bilen ayriwashlighan . Ularning naminimu ewladlirigha isim qoyup qollan’ghan . Mesilen , tash (tashbay , tashgül) , tömür , polat , tashpolat , göher , tashtömür , oran , altun , kümüsh ......

7 . Köktat we gül - giyah namliri bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar uzaq yilliq nachar tebi’i shara’it astidiki japaliq shara’it astidiki tirikchilik pa’aliyetliride tebi’etning ewzellikliridin imkanqeder toluq paydilinip , yashash muhitini tiriship özeertish üstide köp izden’gen , küresh qilghan . Möjize xaraktérliq me’ishetlerni yaritip insaniyet medeniyitige öchmes töhpilerni qoshqan . U möjiziler ewladlirigha isim qilip qoyulup ,abidige aylan’ghan . Mesilen , samsaq , turup , piyaz , maysa , reyhan , muden , mérzigül , ghunchem , leyli , néluper , choghluq , lale , chémen , tajigül , gülsurux .

8 . Méwe we méwilik derex nami bilen qoyulghan isimlar


Uyghur éli dunyada "méwe - chéwe makani " depmu teriplinip kelmekte . Uyghurlarning bu katta töhpisimu kishi isimlirida öz ipadisini tapqan . Mesilen ,anar (anarxan , anargül) , alma (almixan) , badam (badamgül) . Jineste , chilan , amut , neshpüt , albirat , yémish .

9 . Dora matiriyallairi we xushbuy matiyallar nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghur tibabetchiliki nahayiti uzaq tarixqa ige . U hélihem élimizning tibbiy saqliqni saqlash saheside intayin muhim orun tutidu . Ejdadlirimiz séxiy tebi’ettiki doriliq matériyallarni bayqap , tetqiq qilip , uni aghriqlarni azabtin , ölümdin qutulduridighan tutiyagha aylandurghan hemde ularni ewladlirigha isim qilip qollan’ghan . Mesilen , ipar , enber , gülnepshe , zire (gülzire) , sumbul , bidiyan .

10 . Reng - boyaqlar nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar her xil renglerdin özgiche stéték zoq élipla qalmastin , renglerdiki kishige béridighan oxshimighan tuyghu - tesirler bilen uni özlirining turmush - adetliridiki türlük pa’aliyet we chüshenchilirige zich birleshtürüp , yaxshiliq bilen yamanliqning bishariti süpitide qollinip kelgen . Mesilen , aqxan , ap’aq ( apyol , appaqqiz , aq’axun , aqpasha , aqniyaz ) , sériq (sériqbeg , sériq’axun ) , qaraxan , qara’ayim , köknur bay , binepshixan , fruze .

11 . Waqit we pesil namliri bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar emgek söyer , pa’aliyetchan xelq bolghachqa , waqitning qimmitini chongqur hés qilghan . Uning üstige islam diniy eqide qa’idiliri boyiche qattiq tekitlinidighan waqit , kün we pesillermu uyghurlarning muqeddes hésablaydighan mezmunlar qatarigha qoyulghan . Shunga , uyghur kishi isimlirida waqitqa alaqidar isimlarmu xéli köp . Mesilen , bahar , jüme , newruz , azna (aznixan , aznibaqi , aznek ) , tangnur , sübhi , sübhinur , zaman , ramizan , esir , sür et , éra , shenbe .

12 . Jawahiratlar we etiwarliq boyumlar namliri bilen qoyulghan isimlar

Jawahirat we nepis mallar sodisi uyghur jemiyitining iqtisadini tutup turidighan yuquri iqtisadiy qimmetke ige kesp dep qarilidu , shunga , u uyghur kishi isimlirighimu singip kirgen . Mesilen , almas , altun , kümüsh , merwayit , yaqut , göher , tawar , meshüt , tilla , zumret , ünche , marqan , le’il .

13 . Eskiriy atalghular we qoral - yaraq namliri bilen qoyulghan isimlar

Tarixta uyghurlar sansiz jeng - yéghiliqlarni bashtin kechürüp , qan töküp öz élini qoghdighan , qudretlik xanliqlarni qurghan . Shu öchmes tarixning yaldamiliri süpitide ewladlirigha eskiriy atalghu we qoral - yaragh namlirini isim qilip qaldurghan . Mesilen , armiye , qilich , xenjer , ghazi , muzepper , mujahid , qur béshi , sadaq , sallat , parad , shemsher , zulpiqar , tugh , elem .

14 . Diniy atalghular bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar tarixta köp xil dinlarni qobul qilish dawamida , bolupmu islam dinigha étiqad qilghandin kéyin , özlirining din’gha bolghan ixlasi , hörmiti we étiqadini ipadilesh üchün perzentlirige diniy tüs alghan isimlarni qoyghan . Mesilen , islam , axun , qushnach , xizir , imam , mezin , haji , héyt , xatip , ayet , ayem , molla , iman , ibadet , xushbidin , rizwan , mutiwelli , mesture , shükür .

15 . Yer - jay namliri bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar tarixta qanche - qanche qétimlap köchmenlik , yurt - makanliridin ayrilishning elemlirini tartqan . Kürming ejir - musheqqetler bilen öz makanlirini achqan , güllendürgen . Qoghdighan . Wetenperwerlik , yurt ishqi qan - qénigha singgen . Shunga , uyghur kishi isimliri ichide , zémin , dölet , diyar , pamir , tarim , mekit , seydem , bughda , qeshqeri , yerkendi , küsen .... Deydighan isimlar bar . Yene islam dinida alahéde tilgha élinidighan mekke , medine , quddus , beytulla , süriye , qahire .... Deydighan ismlarmu köp .

16 . Millet , qebile , qewm namliri bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlardiki milletperwerlik , ejdadlirigha bolghan hörmet , söyünüsh , uruq - qewmlirige bolghan iptixar ularning ewladlirigha qarluq , uyghur , uyghurnisa , turan , türkesh , mughul , oghuz .... Dégen isimlarni qoyup , öz yiltizini untumasliqqa , öz millitini qedirlesh we söyüshke ündep kelgen .

17 . Yémeklik , tatliq - türümler nami bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlar burundin tartipla ozuqlinish medeniyitige alahéde ehmiyet bérip kelgen hem ta’am teyyarlashtiki nazuk hüner - sen’etni namayen qilghan . Uyghur tamaqliri ichide asasliq ta’amlardin bashqa yene nurghunlighan shérin - sherbetlermu bar . Bularmu uyghur kishi isimlirigha yughurulup ketken . Mesilen , toqachxan , hemek , kömech , permude , peshmet , shéker , heselxan , nawatxan , sherbet , tatliq , shérin , bette , rishale .

18 . Mertiwe - mensep atalghuliri bilen qoyulghan ismlar

Uyghurlar ewladlirigha yurt bashchiliri , bilimlik , chare - tedbirlik , yurtperwer , xelqperwer , pidakar ezimetlirining , serdarlarning namini isim qilip yad étidu . Mesilen , xan , xanqiz , melike , shahzat , re’is , serdar , oghlan , beg , xoja , hakim , emir , alim , rehber , pasha , banum , wekil .

19 . Meshhur shexslerni ulughlap qoyulghan isimlar

Uyghurlar alim , edib , siyasiyon , qomandan , chémpiyon .... Gha oxshash töhpikar kishilerni intayin chong bilidu we ularni hörmet qilidu . Ularning nam - atiqini ewladlirigha isim qilip dawamlashturush uyghur étnonimiksi (namshunasliq ilmiy) diki muhim alahidiliklirining biridur . Mesilen , muhemmed mustafa , hezér ti’éli , jemshid , nushirwan adil , hatemtay , büwipatime , firdewsi , loqman , kamal , tengriqut , elshir , ötkür , lutpulla , tewpiq , amannisaxan , nuzugum , aybék , furfet .

20 . Chiray , qamet , turq atalghuliri bilen qoyulghan ismlar

Uyghurlar öz ewladlirining edeblik , exlaqliq , eqilliq , qametlik , kélishken bolishighimu köngül bölidu we bu jehettiki arzu - armanlirini : subat , hösni , hösnigül , zulfiye , gülchéhri , seltenet , nazaket , qabil , güzel , gülbeden , gülméhri ... Qatarliq isimlar bilenmu ipadilep keldi .

21 . Mijez - xaraktér atalghuliri bilen qoyulghan isimlar

Uyghurlardiki bundaq isimlar güzellik qarishi toluq ipadilen’gen . Bashqilarni söyündüridighan chirayliq isimlardin bolup , melum nuqtidin éytqanda , u isim qoyghuchilar we isim qoyulghuchi a’ilisining pisxik xussusiyiti we rohi halitini eks ettüridu . Mesilen , xushruy , shatgül , aygül , mulayim , zérek , sadiq , mömin .

22 . Shey’ilerning alahéde xussusiyetliri boyiche qoyulghan isimlar

Uyghurlar tebi’et dunyasidiki bezi shey’ilerning insanlargha ümid , jasaret bexsh étishtek alahide xussusiyetlirini perzentlirige isim qilip qoyup , öz arzu - istek , iradilirini ipadiligen . Mesilen , qaynam , tashqin , uchqun , dolqun , örkesh , gülxan , süzük , jula , zilil , aptap .

23. Medeniyet - sen’et atalghuliri bilen qoyulghan isimlar

Edebiyat - sen’et atalghulirini ewladldrgha isim qilip qollan’ghan . Mesilen , meshrep , muqam , merghul , sen’et , ilham , sha’ir , senem , xushtar , satar .

24 . Ademlerning ijabiy xussusiyetliri atalghuliri bilen qoyulghan isimlar

Ezimet , batur , qehriman , xislet , merdan , jür’et , alip , ghalip , jasaret , qeyser , ilghar , gheyret , jushqun , jessur .

25 . Qaynaq tuyghu , güzel tilekler bilen qoyulghan isimlar

Bundaq isimlar hem en’eniwi hem yéngi tüske ige chirayliq we lirik bolup , kishige yéqimliq anglinidu . Güzellik tuyghusi , söyünüsh héssi bexsh étidu . Mesilen , salam , mubarek , merhaba , iqbal , ulugh , shewket , zeper , bextiyar , dilreba , qudret , sherep , medeniyet , dildar , qutluq , hushyar , umüd , muhebbet , hediye , shepqet , éhsan , eqide , nadir , pakzat , munewwer , gülroh , dilnawa , muyesser , yoldash .

26 . Siyasiy tüs alghan isimlar

Bu türge taliq herqaysi dewr tarixiy basquchlardiki chaqiriq , pa’aliyet we siyasiy muddi’aning mehsuli bolup , öz mezgilide mu’eyyen ehmiyiti bolghan . Mesilen , azat , küresh , höriyet , erk , jenggiwar , adalet , kommuna , jahan’gér , pida’iy , isyan , dewran , jumhuriyet , inqilab , islahat .

27 . Kemsitish , chökürüsh menisidiki isimlar

Uyghur kishi isimliri terkiwidiki bundaq isimlarni ikki jehettin chüshünishke bolidu , birinchidin , eyni waqitta yuquri tebiqidiki döletmenler öz tewelikidiki chakarlar we yallanma emgekchilerning perzentlirige kemsitish bilen mu’amile qilip , xorlap mejburi tangüan isimlar ; Ikkinchidin , bezi a’ililer öz perzentlirige köz tegmeydu , bala - qazagha uchrimaydu dep , perhiz ismidiki isimlarni qoyushtin kélip chiqqan . Hazir bundaq isimlar yoq diyerlik . Mesilen , exlet , chawar , qul , ziyade , xeste , öktem , artuq , xamush , péqir , qoray , reqip .

28 . Tilek , iltija meqsitide qoyulghan isimlar

Uyghurlar uzaqqiche perzent körelmey , perzentlik bolghanda allagha bolghan razimenlikini ipadilep , alla berdi , igemberdi , ghojamberdi , xudaberdi , allaquli dégen’ge oxshash isimlarni qoyghan . Mesilen , turghun, tursun , turdi , toxtash , toxtisun , sétiwaldi , tiliwaldi dégen’ge oxshash .

29 . Chet’ellerdin we bashqa milletlerdin qobul qilin’ghan isimlar

Mesilen , mariya , aprél , zoya , dina , wénira , ildos ....

30 . Er - ayallar ortaq qollinidighan isimlar

Mesilen , nur , nurxan , nurgül , nurnisa , toxti ,qurban , qurbannisa , hemra , hemrajan ......

31 . Debdebisinila közde tutup , menisi bilen hésablashmay qobul qilin’ghan isimlar

Mesilen , qilore , elfire , almire , klare , ildane .

32 . Ish - heriket atalghuliri bilen qoyulghan isimlar

Mesilen , öser , üzer , hayat , perwaz , uchqur ,




Uyghurlarda Kishi Isimliri

Uyghurlarda qedimdin tartip ademge isim qoyush birxil murasim tüsini alghan bolup, bu murasim qedimki zamanlarda «köden» dep atalghan. Uyghurlar arisida omumlashqan isim qoyush aditi boyiche bala tughulup üch kün'giche (hazir bezi rayonlarda yette kün'giche) isim qoyush resmiyiti béjirilidu. Isim qoyushta omumen balining ata – anisi öyige yurt – mehelle aqsaqalliri yaki imam mezinlerni, yaki uruq – tughqanliri ichidiki péshqedemlerni teklip qilidu. Isim qoyushqa teklip qilin'ghuchi kishi balining ata – anisining raziliqi boyiche balining quliqigha ezan chillap «ismingiz XXX bolsun» dep, bowaqni jaynamaz üstige domilitidu, andin yene qoligha élip ismini mubarekligendin kéyin dadisining qoligha tutquzidu. Isim qoyush resmiyitining guwahchisi süpitide uruq – tughqan ywe qolum – qoshnilardin bir qanche kishi chaqirilidu.

Uyghurlardiki adem isimlirini shu isimlar barliqqa kelgen tarixiy dewrlerge asasen töwendiki üch basquchqa bölüshke bolidu.

1) Uyghurlar islam dinigha étiqad qilishitn burunqi adem isimliri. Bu dewrde barliqqa kelgen isimlar mundaq alahidiliklerge ige: birinchidin, qedimki türkiy (uyghur) tilining lughet fondidiki péil we nersiler namliri adem isimlirining asasi qilin'ghan bolup, hemmisi belgilik menige ige. Mesilen, «erden böko» költékin, pantékin, arslan, tash, tömür, süpürge, chawa dégen'ge oxshash isimlar. Ikkinchidin, qedimki tebiet étiqadi we tutém étqadi asasida isim qoyush. Mesilen, kün (küntughdi), ay (aytoldi), yultuz, déngiz, kök («oghuznam»ge qarang) tagh, qut (bext), cholpan, böke, yolwas... Dégen'ge oxshash isimlar bolup, uning axirigha «beg», «xan» (xaqan), «tékin» qatarliq qoshumchilar ulan'ghan. Üchinchidin, isim qoyulghuchining kelgüside batur, iradilik, qeyser bolushigha tilekdashliq bildürüsh yüzisidin shu xil xususiyetlik nersilerge teqqaslap isim qoyush. Mesilen, chintömür, qilich, lachin, qaplan, bughra, alp (alp tékin), tonga (alp ertonga– yolwasni yenggüchi batur) qatarliqlar. Tötinchidin, bala toghulghan mezgilde közge chéliqqan we alahide étibargha érishken nersilerni xatirlesh yüzisidin shu nersining étini ademge qoyush. Mesilen, tiken (tikenbar), itbay, derya, qotazbay, orman (ormanbek, ormanjan), tay (nurtay), samsaq, tur, altun, kümüsh, képek, palta, keke,...Qatarliqlar. Omomen bu dewrde barliqqa kelgen isimlar addiy, chüshinishlik we menilik bolushtek alahidiliklerge ige bolghan.

2) Uyghurlar islam dinigha étiqad qilghandin kéyinki adem isimliri. Bu dewrdiki adem isimliri uyghurlarning islamiyettin burunqi isim qoyush aditidin pütünley chetnep ketkini yoq, belki qedimki isim qoyush en'enisi asasida adem isimliri téximu köp xil bolushqa qarap tereqqiy qildi. Bu dewrdiki adem isimlirining alahidilikini töwendiki nuqtilargha merkezleshtürüsh mumkin.

Birinchi, islam dini kirishtin ilgiri barliqqa kelgen isimlar yenila tüp isimlik rolini yoqatmidi. Mesilen, tugh (tughluq), oghuz (oghuzxan), ay (ayxan), tur (turan), turaq, toxti (toxtash), bosaq, tarxan dégenlerdek.

Ikkinchi, qedimki tüp isimlargha bashqa tillardin kirgen isimlar yaki isim yasighuchi qoshumchilar qoshulup, qosh isimgha aylinish hadisisi barliqqa keldi. Mesilen, tursunmuhemmet, muhemmetturdi (janliq tilda metturdi), muhemmetrozi (metrozi), toxtighazi, xudaberdi, igemberdi, tursunpasha, pexrinur, qelbinur, méhrinisa, méhriay, aynur, nurlan... Dégenlerdek.

Üchinchi, bu dewrde uyghur tili lughet fondigha köplep singip kirgen ereb, pars atalghulirigha egiship, islam dinining muqeddes kitabliridin élin'ghan adem isimliri köpiyishke bashlidi. Buning allaning süpetlirini özige isim qilip qoyush. Mesilen, xaliq yaratquchi), semi (ishitküchi), ghopur (epu qilish), qadir (qudret igisi), abdulqadir (hemmige qadir xudaning quli), abdulkérim (xudaning bendisi, quli), nejmidin (dinni yorutquchi yultuz), peyzulla (xudaning peziletlik bendisi), nayip (namazgha dalalet qilghuchi). Malaikiler (perishtiler)ning isimlirini isim qilip qoyush (mikail, israpil...); Peyghemberlerning atlirini isim qilip qoyush) mesilen, dawut, idiris, musa, yaqup, eysa, iliyas, yüsüp, sulayman, ibrahim, ismayil, ishaq, muhemmet... Qatarliqlar); Chaharbarlarning ismini isim qilip qoyush (mesilen, ababekri, ömer, osman, éli...Qatarliqlar); Muqeddes anilarning isimlirini isim qilip qoyush (mesilen, hawa (hawa anam), xediche (büwixediche), sare, meryem, patime (büwipatime), buayshem...Qatarliqlar); Diniy mezhep we derije namlirini hemde «qur'an kerim»diki süre (ayet)namlirini isim qilip qoyush (molla, damolla, ishan, sopi, büwi, aghicha, imam, qazi, yasin...Dégenlerdek); Islam kaléndaridiki ay, pesiller we yultuz namlirini isim qilip qoyush (mesilen, shemsiye, qemeriye, qemiridin, ramizan, rejep, seper, qemer, zulhejje, muherrem, mahi (mahigül), nisa, cholpan, bahar, noruz, rori, héyt(héytaxun), sheyban (sheban), arzu (atarut), qurban, hushur, barat...Qatarliqlar); Tarixta ötken qehrimanlar, tarixiy shexsler we folklorda yaritilghan tipik obrazlarning atlirini isim qilip qoyush (mesilen, iskender, haron, peridon, arslan, tahir, zöhre, ghérip, senem, perhat, shérin, leyli, hörliqa, zeynep, zuleyxa, yüsüp, ehmet, tomaris, abumoslim, seid, xizir...Qatarliqlar); Muqeddes jaylarning namini isim qilip qoyush (mesilen, medine, mekke, quddus, éhram, misir, islambul (istambul), bughda...Qatarliqlar);Diniy paaliyet namlirini isim qilip qoyush(mesilen, ibadet, imanem, islam, hapiz, talip, muxlis, razi, ghazi, jüme, azna, jennet, weli, ghayip, wajit, hidayet, waris, ishan, sünnet, inayet...Qatarliqlar)qatarliq köp xil isim qoyush adetliri shekillendi.

3) Hazirqi zaman adem isimliri. Bu dewrdiki uyghur adem isimlirining alahidilikini qedimki sap uyghur isimlirigha warisliq qilish, noqul erebche, parsche ismlarni uyghur tilining xususiyetliri bilen yughurup islah qilish, dewr rohini eks ettüridighan yéngi isimlarni ijad qilish, ixcham we roshen menidarliq bolushtek alahidiliklerge yighinchaqlash mumkin. Mesilen, shir'eli, shirmemmet (shirmuhemmet), iqbalem, yarmuhemmet, oghlem, oghulnisa, shehribanum, qutluq, aynur, roshen'gül, nurlan, ümid, yalqun, dolqun, gheyret, ghalip, azat, bextiyar, erkin, dolqun, gheyret, ghlip, azat, bextiyar, erkin, höriyet, pezilet, jür'et, saadet, salamet, küresh, dilshat, murat, ghelibe, adil, sadiq, yadikar, xalis, ela, munewwer, ötkür, yarqin, yashar, nadir, güzel, démokrat... Dégenlerge oxshash. Uningdin tashqiri hazirqi zaman uyghur isimlirida asman jisimliri, jay ismi, métal, qoral – eswablar namliridin élin'ghan isimlar (aygül, yultuz, hawaxan, hesen, hüsen, altun'gül,kümüsh'ay, zumret, göher, yaqut, almas, tashpolat, dinar, tillaxan, shemsher, paltaxun... Qatarliqlar); Uchar qush we haywanat namidin élin'ghan isimlar (shungqar, söser, qunduz, bulbul, arslan, yolwas, shir... Qatarliqlar); Yémek – ichmek, gül – giyah, dael – derexler namidin élin'ghan isimlar (heselxan, nawatgül, toqachxan, maysigül, yasimen, ghunchem, tajigül, chimen, chughluq, jineste, badam, zeytune, yantaq, néluper, iparxan... Qatarliqlar); Herqays tarixiy dewrler we zor tarixiy özgirishler asasida barliqqa kelgen isimlar (islahat, kammuna, medeniyet, pida, ghalibiyet, memliket, dölet... Qatarliqlar); Herxil fiziologiyilik alahidilikke asasen qoyulghan isimlar (menglik, mengleshxan, xalidem, xalmuhemmet, sunbulqiz, xalbüwi, maymune... Qatarliqlar) qatarliq isimlarmu köp uchraydu.

Uyghurlarda er – ayal isimliri sözlerning urghusi we ulinidighan qoshumchilar arqiliq roshen perqlinidu. Adette erlerge qoyulidighan isimlar jarangliq, keskin, urghuluq, noqul menige ige bolushtek xususiyetler bilen tarixiy tereqqiyat jeryanida xasliship nispiy halda muqimlashqan. Mesilen, polat, tömür, almas, qadir, qabil, ötkür, batur, gheyret, élshat, dilshat, semet, idris, osman, habil, mamut, wahab, obul...Dégenlerdek, qizlargha qoyulidighan isimlar nepis, yéqimliq, rengdar, simowulluq bolushtek alahidiliklerge ige bolup, tarixiy tereqqiyat jeryanida qizlargha xas isim bolup muqimlashqan. Mesilen, gülshen, méhriban, qunduz, seyyare, moden'gül, ghunchem, dilber, gül'ayim, gülchehre, nebire, nesime, hörliqa, gülbahar, melike, qelbinur, asime, hörem, nurgül...Dégenlerdek. Erler ismigha köprek axun, xan, jan, bay, beg, way, tay, qul qatarliq süpet qoshumchiliri; Qizlar ismigha köprek gül(tüp ismining hem béshigha, hem ayighigha ulinidu), xan (xénim), qiz, banum, nisa, büwi, nur, ay qatarliq süpet qoshumchiliri uliidu. Mesilen, ömeraxun (ömer + axun), tursunjan, abdureshitxan, mosabay, pasarbeg, chineway, nurtay, tursuntay (erler ismliri), ayimxan, aznixan, meryemxénim, aman'gül, méhribanun, bextinisa, embernisa, ayqiz, gülqiz, pexrinur, xalbüwi, jennetbüwi, méhriay, melikeay...Qatarliqlar. Bu jinsiyet qoshumchiliri beazide erlerge xas isimlarning axirigha qoshulush arqiliq qizlar ismi yasilidu(mesilen, toxti dégen erning ismigha qizlarning ismini yasighuchi qoshumchilar ulansa, u qizlar ismigha özgiridu. Toxtigül, toxtixan, toxtiqiz, tursun (erler ismi) gül, tursun'ay, tursunqiz dégenlerge oxshash.

Yene bezi eler ismining axirigha «e»,«em»tawushlirining ulinish bilen oghullargha xas isim qizlargha xas isimgha aylinip kétish hadisisimu uchraydu. Mesilen, rexim – rexime, kerim – kerime, reshit – reshide, abit – abide, adil– adile, selim – selime, xemit – xemide, zahit – zahide, sabir – sabire, éldan – éldane...Qatarliqlar.

Uyghur adem isimliridiki tüp söz bilen isim yasighuchi qoshumchilarning ornini almashturupmu yéngi isim yasighili bolidu. Mesilen, pashaxan – xanpasha, nurmuhemmet – mehemmetnur, nazigül – gülnaz, gülbahar – bahargül, gülnur – nürgül, nisagül – gülnisa... Dégenlerdek. Shundaqla, bezide isim yasighuchi qoshumchilar öz'ara birikip muqimlashqan xas ismigha aylinidu. Mesilen, isim ay + xan = ayxan, xan + ay =xan'ay, gül + qiz = gülqiz, gül + banum= gülbanum, büwi + xan = büwixan, axun + jan = axunjan, jan + bék = janbék, axun + bay = axunbay, xan + qiz = xanqiz, gül + nisa = gülnisa...We bashqilar.

Yene bezi isimlarning axirigha «iek»«iem» qoshumchiliri ulinish bilen erkilitish, kichiklitish, kemsitish menilirini bildüridighan isimlargha aylinidu. Mesilen, toxti – textek, ghoji – ghojek, bexti – bextek, xelchem – xelchek, molla – mollek, qadir – qadirem, ghopur – ghopurem, nasir – nasirem, gayit – gayitem... Dégenlerge oxshash.

Uyghurlarda neseb qoghliship, ejdad – ewladlirining namini eslep turush, ata – bowilirining izini öchürmeslik meqsitide wapat bolghan dadisi yaki bowisining ismini oghul newrisige, momisining ismini qiz newrisige yaki ölüp ketken bir tughqanlirining namini kéyinki ewladlirigha isim qilip qoyush aditi küchlükrek, bu oghulni chaqirghanda bowisini, qizni chaqirghanda momisini esleydighan turmush aditi sheklide ipadilinip turidu. Qoyulghan ismini atatimu baliliq, yashliq, qiranliq (ottura yashliq), qériliq dewrliri boyiche allégoriyilik isim yaki herxil isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshush shekli bilen perqliq atash aditimu bar. Mesilen, yéngi toghulghan bowaq balilarni oghul bolsa«paqlinim», «qozam», «ghojam», «qurghuyum», «sultinim»; Qiz bolsa «munchiqim», «gülüm», «altunum», «aypasha», «xan'ayim» dep esli ismini atimay, erkiletmey nam bilen ataydighan, ösmürlük dewride isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshmay, tüp ismi boyiche, kérem, mehemmet, semet, qadir, nasir...Dep biwaste ataydighan (qizlar ismidimu mushundaq) adet bar. Peqet ottura ash we qériliq mezgilige kirgendin kéyinla hürmet meniside yuqiriqi süpet qoshumchiliri (axun, axunum, beg, bégim, xan, xénim, büwi...)Qoshup atilidu hemde yashliq dewride ismining axirigha qoshulidighan «gül», «qiz» qoshumchiliri «xan» yaki «xénim», «acha» qatarliqlargha almishidu.

Uyghurlarda öz isimining aldigha ata – bowisining ismini qoshup ataydighan hazirqi zaman familichilik aditi omumlashmighan, peqet öz ismining axirigha dadisining ismi qoshulup isim – famile yasilidu. Janliq tilda famile ornigha leqimi yaki texellusini qoshup éytish köprek uchraydu.

Leqem we texellus kishilerge bashqilar we özi teripidin qoyulghan qoshumche nam bolup, uyghurlar arisida nahayiti keng omumlashqan.

Leqem kishilerning mijez, xulqi, pisxik alahidiliki, fiziologiyilik belgiliri, kespiy xususiyiti qatarliq tereplerdiki alahidiliklirige asasen qoyulidu. Mesilen, turaq tangga, hemra qoychi, mamut qassap, sidiq mozduz, ghopur qasqan, abla sopunchi, tursun peshmet, himit baxshi, hesen mizgan, turap déhqan, yaqup ashlengpung, hoshur qendal, dawut dellal, hamit mezin, baiz babkar, qeyyum seypung, ayup qasqan, ablet qendel (kespiy leqem), turdiyar qongghuz, hemra qaqbash, gholam kök (ushshuq), rozi tuqinaq, hemdul qawan, turap shatiraq, muxter kawa, tilla yorgha, jamal seteng, abliz gacha, sidiq kékech, (pisxik leqemler), emet sérriq, qasim dagaza, rozi töge, qasim piste, hashim qarilaq, élaxun kökköz, memtimin qariqash, tursun qushqach, sadirxangruq, séyit mozay, turan qorchaq, (fiziologiyilik leqemler), séyit nochi, sadir palwan, tömür batur, hisam deldüsh xélil leqwa, hashir tülke (jesurluq yaki nuqsan – sewenliklirige asaslinip qoyulghan leqemler) qatarliqlar. Uyghurlar arisida shexs leqemdin bashqa yene, yurt – mehellilerning ortaq leqimi bolup, u yene öz nöwitide shu yurt – mehellidiki kishilerning shexsiy leqimi süpitidimu ishlitilidu. Yurt leqemliri ewladtin – ewladqa miras bolup kéliwatqachqa, héchqandaq kishi uningdin gheyriylik hés qilmaydu. Mesilen, qara qurum azghansal oymanliqidiki uyghur ahalilirining neseb tezkiriliridin melum bolushiche, ular tarixtin buyan «ghaziler», «kellekler», «qongghuzlar», «bordaqlar», «toxular», «latilar» «porlar», «koshanglar», «toqunaqlar», «qarni yoruqlar»dégen'ge oxshash on xil leqem türkümi boyiche atilip, herqandaq zaman, orun, ijtimaiy munasiwet jehetlerde ejdadini perq étishning birxil birlik bölünmilirini hasil qilip kelgen. Uyghurlar arisidiki shehidane xoten, ghéribane yeken, ezizane qeshqer, ghaziyane aqsu, weliyane kuchar, gheliyane turpan dégen'ge oxshash shu rayonlarning tarixiy xaraktérstikisimu yurt leqimi katégoriyisige kiridu.

Leqemning yene bir xili – texellus bolup, u simowolluq xaraktérige ige. Texellus köp hallarda esli ismining ornida qollinilidu yaki esli ismining axirigha ulinip kélidu. Uyghurlarda texellus köprek arzu – istek ghayiwi mezmun yaki yurt tewelikini bildüridu. Ghayiwi mezmunni ipadileydighan simwolluq (mitaforiliq)texelluslar köp hallarda esli isim ornigha ishlitilidu. Mesilen, lotfi, jami, nawai, sakkaki, zelili, xirqiti, gumana, nefisi(ammanisa xénim), nizari, ghéribi, seburi, qaynam örkishi, webashqilar. Bundaq texellusni köprek yazghuchi – shairlar, alimlar we sen'etkarlar qollinidu. Tewelikni ipadileydighan texelluslar asasen esli ismigha ulinip, shu kishining tughulghan yurt – makanini ishare qilidu. Mesilen, mehmut qeshqeri, ehmed yükneki, ebunesir farabi, yüsüp balasaghuni, qédirxan yekendi, molla musa sayrami, muhemmet iwez, qariqash we bashqilar.

Omumen, uyghur adem isimliri yuqirida körsitip ötkendek köp xilliqqa, rengdarliqqa we menidarliqqa ige bolup, uni tetqiq qilish «antroponomiye» ilmida muhim qimmetke ige. Shundaqla u yene étnograpiye, tarix, folklor, pisxologiye, toponomiye, (yer – jay atliri ilmi), dinshunasliq...Qatarliq penler bilenmu zich munasiwetlik.



Uyghur kishi isimliri heqqide mupessel bayan

Isim -insanlarning ijtima’iy alaqe jeryanida melum bir nam arqiliq bir - birini periqlendürüshtiki shertlik belgisi . Ötmüshte we künimizde, her qandaq bir jem’iyet we millet, özlirige xas bolghan milliy en’ene we adetlirige, diniy étiqadigha, milliy pelsepe-tepekkurigha uyghun isimlarni ishletken yaki ishlitiwatmaqta. Uzaq tarixi tereqqiyat jeryanida nurghunlighan issiq- soghaqlarni bishidin ötküzüp ,talay - talay emili tejirbilerdin alemshumul ilmiy xulasilerni yekünlep, uygharliqning ( medeniyetning ) yüksek pellisini tekrar yaratqan uyghur xelqi özining tinimsiz hayat musapiliride rengdar, mol mezmunluq isim qoyush medeniyitinimu yaratqan .

Baligha isim qoyush uyghurlarda qedimdin tartip murasim tüsini alghan bolup, bu xil murasim qedimki zamanlarda ‹‹ köden ›› dep atilatti. Künimizdiki uyghurlarda omumlashqan isim qoyush aditi boyiche, bala tughulup üch künlük (bezi hallarda yette künlük) bolghanda a’ile ezaliri öz ara kéngiship tallighan isimni baligha qoyush üchün, öz ehwaligha yarisha qazan qaynitip, uruq-tughqan, qewm-qérindashlirini yighip, öz jemeti yaki yurtidiki hörmetke sazawer, ilmi we diniy jehette kamil, peziletlik, moysipit aqsaqal kishini baligha isim qoyup bérishke teklip qilidu. Isim qoyush murasimigha ishtrak qilghuchilarning hemmisi taharet élip paklan’ghandin kéyin sorun’gha hazir bolidu. Moysipit kishi balini qoligha élip, aldin teyyarlap qoyulghan jeynamaz aldigha kélip, bala (bowaq) ning ong quliqigha ezan, sol quliqigha tekbir éytip, «sizning asmandin chüshken jennettin chiqqan ismingiz palanchi boldi» dep jakar qilip, jaynamazgha bir domilitidu. Andin bowaqni yene qoligha élip ismini chaqirip mubarekligendin kéyin atisining qoligha béridu.

Uyghur kishi isimlirini shu isimlar barliqqa kelgen tarixiy dewrge qarap mundaq 3 türge bölüshke bolidu:

1. Uyghurlar islam dinigha étiqad qilishitn burunqi kishi isimliri

Bu dewrde barliqqa kelgen isimlar mundaq alahidiliklerge ige:

Birinchidin, qedimki türkiy (uyghur) tilining lughet fondidiki pé’il we nersiler namliri kishi isimlirining asasi qilin’ghan bolup, hemmisi belgilik menige ige. Mesilen, erden , költékin, pantékin, arslan, tash, tömür, süpürge, chawa dégen’ge oxshash isimlar.

Ikkinchidin, qedimki tebi’et étiqadi we tutém étqadi asasida isim qoyush. Mesilen, kün (küntughdi), ay (aytoldi), yultuz, déngiz, kök («oghuzname»ge qarang) tagh, qut (bext), cholpan, böke, yolwas... Dégen’ge oxshash isimlar bolup, uning axirigha «beg», «xan» (xaqan), «tékin» qatarliq qoshumchilar ulan’ghan.

Üchinchidin, isim qoyulghuchining kelgüside batur, iradilik, qeyser bolushigha tilekdashliq bildürüsh yüzisidin shu xil xususiyetlik nersilerge teqqaslap isim qoyush. Mesilen, chintömür, qilich, lachin, qaplan, bughra, alp (alp tékin), tonga (alp ertonga- yolwasni yenggüchi batur) qatarliqlar.

Tötinchidin, bala toghulghan mezgilde közge chéliqqan we alahide étibargha érishken nersilerni xatirlesh yüzisidin shu nersining étini ademge qoyush. Mesilen, tiken (tikenbar), itbay, derya, qotazbay, orman (ormanbek, ormanjan), tay (nurtay), samsaq, tur, altun, kümüsh, képek, palta, keke,...qatarliqlar. Omomen bu dewrde barliqqa kelgen isimlar addiy, chüshinishlik we menilik bolushtek alahidiliklerge ige bolghan.

2. Uyghurlar islam dinigha étiqad qilghandin kéyinki kishi isimliri

Bu dewrdiki kishi isimliri uyghurlarning islamiyettin burunqi isim qoyush aditidin pütünley chetnep ketkini yoq, belki qedimki isim qoyush en’enisi asasida adem isimliri téximu köp xil bolushqa qarap tereqqiy qildi. Bu dewrdiki kishi isimlirining alahidilikini töwendiki nuqtilargha merkezleshtürüsh mumkin.

Birinchi, islam dini kirishtin ilgiri barliqqa kelgen isimlar yenila tüp isimlik rolini yoqatmidi. Mesilen, tugh (tughluq), oghuz (oghuzxan), ay (ayxan), tur (turan), turaq, toxti (toxtash), bosaq, tarxan dégenlerdek.

Ikkinchi, qedimki tüp isimlargha bashqa tillardin kirgen isimlar yaki isim yasighuchi qoshumchilar qoshulup, qosh isimgha aylinish hadisisi barliqqa keldi. Mesilen, tursunmuhemmet, muhemmetturdi (janliq tilda metturdi), muhemmetrozi (metrozi), toxtighazi, xudaberdi, igemberdi, tursunpasha, pexrinur, qelbinur, méhrinisa, méhri’ay, aynur, nurlan... Dégenlerdek.

Üchinchi, bu dewrde uyghur tili lughet fondigha köplep singip kirgen ereb, pars atalghulirigha egiship, islam dinining muqeddes kitabliridin élin’ghan adem isimliri köpiyishke bashlidi. Buning ipadiliri töwendikiche:

( 1 ) allaning süpetlirini özige isim qilip qoyush. Mesilen, xaliq yaratquchi), semi (ishitküchi), ghopur (epu qilish), qadir (qudret igisi), abdulqadir (hemmige qadir xudaning quli), abdulkérim (xudaning bendisi, quli), nejmidin (dinni yorutquchi yultuz), peyzulla (xudaning peziletlik bendisi), nayip (namazgha dalalet qilghuchi).

( 2 ) mala’ikiler (perishtiler)ning isimlirini isim qilip qoyush (mika’il, israpil...).

( 3 ) peyghemberlerning atlirini isim qilip qoyush) mesilen, dawut, idiris, musa, yaqup, eysa, iliyas, yüsüp, sulayman, ibrahim, ismayil, ishaq, muhemmet... Qatarliqlar).

( 4 ) chaharyarlarning ismini isim qilip qoyush (mesilen, ababekri, ömer, osman, éli...qatarliqlar).

( 5 )muqeddes anilarning isimlirini isim qilip qoyush (mesilen, hawa (hawa anam), xediche (büwixediche), sare, meryem, patime (büwipatime), bu’ayshem...qatarliqlar).

( 6 ) diniy mez’hep we derije namlirini hemde «qur’an kerim»diki süre (ayet)namlirini isim qilip qoyush (molla, damolla, ishan, sopi, büwi, aghicha, imam, qazi, yasin...dégenlerdek).

( 7 ) islam kaléndaridiki ay, pesiller we yultuz namlirini isim qilip qoyush (mesilen, shemsiye, qemeriye, qemiridin, ramizan, rejep, seper, qemer, zulhejje, muherrem, mahi (mahigül), nisa, cholpan, bahar, noruz, rori, héyt(héytaxun), sheyban (sheban), arzu (atarut), qurban, hushur, barat...qatarliqlar).

( 8 ) tarixta ötken qehrimanlar, tarixiy shexsler we folklorda yaritilghan tipik obrazlarning atlirini isim qilip qoyush (mesilen, iskender, haron, peridon, arslan, tahir, zöhre, ghérip, senem, perhat, shérin, leyli, hörliqa, zeynep, zuleyxa, yüsüp, ehmet, tomaris, abumoslim, se’id, xizir...qatarliqlar).

( 9 ) muqeddes jaylarning namini isim qilip qoyush (mesilen, medine, mekke, quddus, éhram, misir, islambul (istambul), bughda...qatarliqlar).

( 10 )diniy pa’aliyet namlirini isim qilip qoyush(mesilen, ibadet, imanem, islam, hapiz, talip, muxlis, razi, ghazi, jüme, azna, jennet, weli, ghayip, wajit, hidayet, waris, ishan, sünnet, inayet...qatarliqlar).

3. Hazirqi zaman kishi isimliri

Bu dewrdiki uyghur kishi isimlirining alahidilikini qedimki sap uyghur isimlirigha warisliq qilish, ereb - parsche ismlarni uyghur tilining xususiyetliri bilen yughurup islah qilish, dewr rohini eks ettüridighan yéngi isimlarni ijad qilish, ixcham we roshen menidarliq bolushtek alahidiliklerge yighinchaqlash mumkin. Mesilen, shir’eli, shirmemmet (shirmuhemmet), iqbalem, yarmuhemmet, oghlem, oghulnisa, shehribanum, qutluq, aynur, roshen’gül, nurlan, ümid, yalqun, dolqun, gheyret, ghalip, azat, bextiyar, erkin, dolqun, gheyret, ghalip, azat, bextiyar, erkin, höriyet, pezilet, jür’et, sa’adet, salamet, küresh, dilshat, murat, ghelibe, adil, sadiq, yadikar, xalis, ela, munewwer, ötkür, yarqin, yashar, nadir, güzel, démokrat... Dégenlerge oxshash. Uningdin tashqiri hazirqi zaman uyghur isimlirida asman jisimliri, jay ismi, métal, qoral-eswablar namliridin élin’ghan isimlar (aygül, yultuz, hawaxan, hesen, hüsen, altun’gül,kümüsh’ay, zumret, göher, yaqut, almas, tashpolat, dinar, tillaxan, shemsher, paltaxun... Qatarliqlar); Uchar qush we haywanat namidin élin’ghan isimlar (shungqar, söser, qunduz, bulbul, arslan, yolwas, shir... Qatarliqlar); Yémek -ichmek, gül-giyah, del-derexler namidin élin’ghan isimlar (heselxan, nawatgül, toqachxan, maysigül, yasimen, ghunchem, tajigül, chimen, chughluq, jineste, badam, zeytune, yantaq, néluper, iparxan... Qatarliqlar); Herqays tarixiy dewrler we zor tarixiy özgirishler asasida barliqqa kelgen isimlar (islahat, kammuna, medeniyet, pida, ghalibiyet, memliket, dölet... Qatarliqlar); Herxil fizi’ologiyilik alahidilikke asasen qoyulghan isimlar (menglik, mengleshxan, xalidem, xalmuhemmet, sunbulqiz, xalbüwi, maymune... Qatarliqlar) qatarliq isimlarmu köp uchraydu.

90-yillardin kéyinki kishi isimliride otturigha chiqiwatqan eng muhim yüzlinishning biri talliniwatqan isimlerning menisige, milliyliqigha diqqet qilish; Ata-ana perzentige qoyghan isim arqiliq özining arzu-armanlirini (qilghan, qilalighan, qilalmighan, qilmaqchi bolghan) dunya qarishini eks ettüridighan bolush; Perzentining ismi-jismigha layiq bolushini arzu qilishtin ibaret boliwatidu.

Uyghurlarda er-ayal isimliri sözlerning urghusi we ulinidighan qoshumchilar arqiliq roshen perqlinidu.

Adette erlerge qoyulidighan isimlar jarangliq, keskin, urghuluq, noqul menige ige bolushtek xususiyetler bilen tarixiy tereqqiyat jeryanida xasliship nispiy halda muqimlashqan. Mesilen, polat, tömür, almas, qadir, qabil, ötkür, batur, gheyret, élshat, dilshat, semet, idris, osman, habil, mamut, wahab, obul...dégenlerdek, qizlargha qoyulidighan isimlar nepis, yéqimliq, rengdar, simowulluq bolushtek alahidiliklerge ige bolup, tarixiy tereqqiyat jeryanida qizlargha xas isim bolup muqimlashqan. Mesilen, gülshen, méhriban, qunduz, seyyare, moden’gül, ghunchem, dilber, gül’ayim, gülchehre, nebire, nesime, hörliqa, gülbahar, melike, qelbinur, asime, hörem, nurgül...dégenlerdek. Erler ismigha köprek axun, xan, jan, bay, beg, way, tay, qul qatarliq süpet qoshumchiliri; Qizlar ismigha köprek gül(tüp ismining hem béshigha, hem ayighigha ulinidu), xan (xénim), qiz, banum, nisa, büwi, nur, ay qatarliq süpet qoshumchiliri uli’idu. Mesilen, ömeraxun (ömer + axun), tursunjan, abdureshitxan, mosabay, pasarbeg, chineway, nurtay, tursuntay (erler ismliri), ayimxan, aznixan, meryemxénim, aman’gül, méhribanun, bextinisa, embernisa, ayqiz, gülqiz, pexrinur, xalbüwi, jennetbüwi, méhri’ay, melike’ay...qatarliqlar. Bu jinsiyet qoshumchiliri be’azide erlerge xas isimlarning axirigha qoshulush arqiliq qizlar ismi yasilidu(mesilen, toxti dégen erning ismigha qizlarning ismini yasighuchi qoshumchilar ulansa, u qizlar ismigha özgiridu. Toxtigül, toxtixan, toxtiqiz, tursun (erler ismi) gül, tursun’ay, tursunqiz dégenlerge oxshash.

Yene bezi eler ismining axirigha «e»,«em»tawushlirining ulinish bilen oghullargha xas isim qizlargha xas isimgha aylinip kétish hadisisimu uchraydu. Mesilen, rexim -rexime, kerim -kerime, reshit-reshide, abit -abide, adil-adile, selim -selime, xemit-xemide, zahit-zahide, sabir-sabire, éldan-éldane...qatarliqlar.

Uyghur kishi isimliridiki tüp söz bilen isim yasighuchi qoshumchilarning ornini almashturupmu yéngi isim yasighili bolidu. Mesilen, pashaxan-xanpasha, nurmuhemmet-mehemmetnur, nazigül-gülnaz, gülbahar -bahargül, gülnur -nürgül, nisagül-gülnisa... Dégenlerdek. Shundaqla, bezide isim yasighuchi qoshumchilar öz’ara birikip muqimlashqan xas ismigha aylinidu. Mesilen, isim ay + xan = ayxan, xan + ay =xan’ay, gül + qiz = gülqiz, gül + banum= gülbanum, büwi + xan = büwixan, axun + jan = axunjan, jan + bék = janbék, axun + bay = axunbay, xan + qiz = xanqiz, gül + nisa = gülnisa...we bashqilar.

Yene bezi isimlarning axirigha «ek»«em» qoshumchiliri ulinish bilen erkilitish, kichiklitish, kemsitish menilirini bildüridighan isimlargha aylinidu. Mesilen, toxti- toxtek, ghoji -ghojek, bexti-bextek, xelchem -xelchek, molla -mollek, qadir -qadirem, ghopur-ghopurem, nasir -nasirem, gayit-gayitem... Dégenlerge oxshash.

Uyghurlarda neseb qoghliship, ejdad -ewladlirining namini eslep turush, ata - bowilirining izini öchürmeslik meqsitide wapat bolghan dadisi yaki bowisining ismini oghul newrisige, momisining ismini qiz newrisige yaki ölüp ketken bir tughqanlirining namini kéyinki ewladlirigha isim qilip qoyush aditi küchlükrek, bu oghulni chaqirghanda bowisini, qizni chaqirghanda momisini esleydighan turmush aditi sheklide ipadilinip turidu. Qoyulghan ismini atashtimu baliliq, yashliq, qiranliq (ottura yashliq), qériliq dewrliri boyiche allégoriyilik isim yaki herxil isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshush shekli bilen perqliq atash aditimu bar. Mesilen, yéngi toghulghan bowaq balilarni oghul bolsa «paqlinim», «qozam», «ghojam», «qurghuyum», «sultinim»; Qiz bolsa «munchiqim», «gülüm», «altunum», «aypasha», «xan’ayim» dep esli ismini atimay, erkiletmey nam bilen ataydighan, ösmürlük dewride isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshmay, tüp ismi boyiche, kérem, mehemmet, semet, qadir, nasir...dep biwaste ataydighan (qizlar ismidimu mushundaq) adet bar. Peqet ottura ash we qériliq mezgilige kirgendin kéyinla hürmet meniside yuqiriqi süpet qoshumchiliri (axun, axunum, beg, bégim, xan, xénim, büwi...)qoshup atilidu hemde yashliq dewride ismining axirigha qoshulidighan«gül», «qiz» qoshumchiliri «xan» yaki «xénim», «acha» qatarliqlargha almishidu.

Uyghurlarda ismining aldi yaki keynige teg’at qoshup ishlitidighan adet ilgiriki zamanlarda qismen da’iride aqsöngek , oqumushluq kishiler arisida mewjud bolghan bolsimu, emma, hazirghiche omum xelq aditige aylinip yétip kélelmigen. Hazir peqet ismi - atisi sheklidiki endize qollinilmaqta. 2000 - yilliridin bashlap uyghur ziyaliylirida teg’at qollinish heqqidiki pikirler otturigha chiqip, bu heqtiki izdinish - teshwiqat ewj aldi. Nöwette uyghurlar arisida teg’at qollinish istiki barghanséri ulghaymaqta. Wahalenki shinjang uyghur aptonom rayonidiki uyghurlarning teg’at qollinish ishi téxi qanunlashturush küntertipige kirgüzülgini yoq. Bir qisim pikri oyghaq ziyaliylar bu heqte boshashmay tirishchanliq körsetmekte.

Uyghurlar öz balilirigha isim qoyghanda töwendikidek ehwallargha alahide déqqet qilatti :

(1) qoshkézek ikki oghul toghulghan bolsa, yad étish, séghinish yüzisidin elining patimedin toghulghan oghulliri hesen -hüsenlerning’ismini qoyatti. Qoshkézek toghulghanlarning biri oghul, biri qiz bolsa oghulning ismini hesen, qizning ismini patime dep qoyatti. Eger her’ikkilisi qiz bolsa birining ismini patime, birining ismini zöhre dep qoyatti.

(2) yüsüp isimlik bir adem oghul perzent körgen bolsa uning isminiyaqup dep qoymaytti. Ismayil isimlik bir adem oghul perzent körgen bolsa uning ismini hergiz ibrahim dep qoymaytti. Chünki, yüsüp yaqup peyghemberning, isma’il bolsa ibrahim peyghemberning oghulliri bolghanliqtur.

Uyghurlarning ismini rayon xaraktirlikdep éytishqa bolidu. Bezi isimlargha qarap shu ademning qeyerlik ikenlikini bilgili bolidu. Iytayli er isimliri « met» sözi bilen bashlan’ghan bolsa (mettursun, metqurban, metruzi. …) u ademning xoten we uning etrapidiki yurtqa tewe ademler ikenlikini; Er isimliri « imam » sözi bilen bashlan’ghan bolsa (imam hesen ) bularning atush terepning ademliri ikenliki; Er isimliri « obul » sözi bilen bashlan’ghan bolsa (obulqasim, obul sidiq )bularning qeshqer terepning ademliri ikenlikini; Er isimliri « tu » yaki « aq »sözi bilen bashlan’ghan bolsa (tuniyaz, aqniyaz )bularning aqsu terepning ademliri ikenlikini; Er isimlirining axirigha « qari »qoshulghan bolsa (ghappar qari, sattar qari ) bularning kucha terepning ademliri ikenlikini; Er isimlirning axirigha «jan » sözi qoshulghan bolsa (musajan, abla jan )bularning ghulja terepning ademliri ikenlikini bilgilibolidu. Ayallar ismining’axirigha « gül », « nisa » sözliri qoshulghan bolsa (nurgül, reyhan’gül, turnisa, aynisa )bularning qeshqer terebning ayalliri ikenlikini, ayallar ismining axiridiki «büwi »,«qiz » largha qarap (jennetbüwi, ayimqiz ) bularning ghuljiliq yaki shu terepning ayalliri ikenlikini bilgili bolidu. Shundaqlar iskender, is’haq, sopi, dugamet, olmayit, qayit. …dégendek erler ismigha we aysimxan, almaraxan, maysixan, eznixan. ….dégendek ayallar ismigha qarap, bularning turpan rayonining ademliri ikenlikini bilishke bolidu.

Leqem we texellus kishilerge bashqilar we özi teripidin qoyulghan qoshumche nam bolup, uyghurlar arisida nahayiti keng omumlashqan.

Leqem kishilerning mijez, xulqi, pisxik alahidiliki, fizi’ologiyilik belgiliri, kespiy xususiyiti qatarliq tereplerdiki alahidiliklirige asasen qoyulidu. Mesilen, turaq tangga, hemra qoychi, mamut qassap, sidiq mozduz, ghopur qasqan, abla sopunchi, tursun peshmet, himit baxshi, hesen mizgan, turap déhqan, yaqup ashlengpung, hoshur qendal, dawut dellal, hamit mezin, ba’iz babkar, qeyyum seypung, ayup qasqan, ablet qendel (kespiy leqem), turdiyar qongghuz, hemra qaqbash, gholam kök (ushshuq), rozi tuqinaq, hemdul qawan, turap shatiraq, muxter kawa, tilla yorgha, jamal seteng, abliz gacha, sidiq kékech, (pisxik leqemler), emet sérriq, qasim dagaza, rozi töge, qasim piste, hashim qarilaq, élaxun kökköz, memtimin qariqash, tursun qushqach, sadirxangruq, séyit mozay, turan qorchaq, (fizi’ologiyilik leqemler), séyit nochi, sadir palwan, tömür batur, hisam deldüsh xélil leqwa, hashir tülke (jesurluq yaki nuqsan-sewenliklirige asaslinip qoyulghan leqemler) qatarliqlar. Uyghurlar arisida shexs leqemdin bashqa yene, yurt -mehellilerning ortaq leqimi bolup, u yene öz nöwitide shu yurt-mehellidiki kishilerning shexsiy leqimi süpitidimu ishlitilidu. Yurt leqemliri ewladtin-ewladqa miras bolup kéliwatqachqa, héchqandaq kishi uningdin gheyriylik hés qilmaydu. Mesilen, qara qurum azghansal oymanliqidiki uyghur ahalilirining neseb tezkiriliridin melum bolushiche, ular tarixtin buyan -«ghaziler-», -«kellekler-», -«qongghuzlar-», -«bordaqlar-», -«toxular-», -«latilar-» -«porlar-», -«koshanglar», -«toqunaqlar-», -«qarni yoruqlar-»dégen’ge oxshash on xil leqem türkümi boyiche atilip, herqandaq zaman, orun, ijtima’iy munasiwet jehetlerde ejdadini perq étishning birxil birlik bölünmilirini hasil qilip kelgen. Uyghurlar arisidiki shehidane xoten, ghéribane yeken, ezizane qeshqer, ghaziyane aqsu, weliyane kuchar, gheliyane turpan dégen’ge oxshash shu rayonlarning tarixiy xaraktérstikisimu yurt leqimi katégoriyisige kiridu.

Leqemning yene bir xili-texellus bolup, u simowolluq xaraktérige ige. Texellus köp hallarda esli ismining ornida qollinilidu yaki esli ismining axirigha ulinip kélidu. Uyghurlarda texellus köprek arzu -istek ghayiwi mezmun yaki yurt tewelikini bildüridu. Ghayiwi mezmunni ipadileydighan simwolluq (mitaforiliq)texelluslar köp hallarda esli isim ornigha ishlitilidu. Mesilen, lotfi, jami, nawa’i, sakkaki, zelili, xirqiti, gumana, nefisi(ammanisa xénim), nizari, ghéribi, seburi, qaynam örkishi, webashqilar. Bundaq texellusni köprek yazghuchi -sha’irlar, alimlar we sen’etkarlar qollinidu. Tewelikni ipadileydighan texelluslar asasen esli ismigha ulinip, shu kishining tughulghan yurt -makanini ishare qilidu. Mesilen, mehmut qeshqeri, ehmed yükneki, ebunesir farabi, qédirxan yekendi, molla musa sayrami, ehmedshah qariqash we bashqilar.

Omumen, uyghur kishi isimliri yuqirida körsitip ötkendek köp xilliqqa, rengdarliqqa we menidarliqqa ige bolup, uni tetqiq qilish muhim qimmetke ige. Shundaqla u yene étnografiye, tarix, folklor, pisxologiye, yer -jay atliri ilmi, dinshunasliq...qatarliq penler bilenmu zich munasiwetlik.

Paydilanmilar:

1.uyghur örpe adetliri ( kitab ).

2.miras zhurnili 2008 - yilliq 3 - san.

3.isimshunas ustaz mutellip sidiq qahirining qeshqer edebiyati we qeshqer pdagogéka instituti ilmiy zhurnallirigha bésilghan munasiwetlik maqaliliri.

4.doktor abdureshid jelil qarluqning ‹‹ türk , uyghur kishi isimliri üstide tetqiqat ›› mawzuluq maqalisi.

5. Uyghur famile tetqiqati ( kitab ).



Uyghurlarning’isim-familisige munasiwetlik birqanche mesililer

Abdushukur muhemet

Qisqiche mezmuni

Uyghurlartarixta özige xas sim-familige ige millet bolsimu, emma qaraxanilardin bashlan’ghantil-yéziqning’ereplishishihadisisi uyghurlarning’iism –familiside’az bolmighan’özgürüshlerni élip keldi.bu özgerüshler’axir hésapta uyghurlarningfamilisiz qélishi bilen netijilendi. Uyghurziyaliyliri 20-esirning 80-yilliridin bashlap’andin uyghurlarning’isim-familisi heqqideqaytidin’oylinishqa, tetqiqat élip bérishqa bashlidi. Gerchebu jeryandabir qisimnetijiler qolgha kelgen bolsimu, emma uyghurlarning isim-famile séstimisidayenila az bolmighan mesililer saqlanmaqta. Biz bu maqalida uyghurlarning isim familisidanigizlik saqliniwaqtanbir qisimmesililer heqqide analiz yürgüzduq.

Achquchluq sözler: iism-famile, uyghurlar, saqliniwatqan mesililer.

Uyghurlarning isim – familisi heqqidiki oylinish we tetqiqatlar 80-yillardin kéyin bashlandi diyishke boludu. Bundin ilgiri bu heqqide tetqiqatlar élip bérilghan’gha da’ir héchqandaqyazma menbelerge ige emesmiz . Mutellip sidiq qahirning1992-yili neshir qilin’ghan «uyghur kishi isimliri we uning menisi» namliq kitabi’uyghurlarning’isim – famile tetqiqatida tashlan’ghan tunji qedem diyishke boludu. Shuningdin kéyin uyghur ziyaliylirining arisida isim we famile heqqide oylunish ,bash qatursh we izdinishler’otturigha chiqti. Bir qiism tetqiqatchilarmexsus mushu sahe buyiche izdinip, bir qisim ilmiy emegeklerni yaratti. «isimni qandaq qoyush kérek», «isim qoyush qollanmisi»,«uyghur kishi isimliri», «uyghur famile tetqiqati», «uyghurlarda famile», «uyghur isim- famililiri», «xeziniler achquchi»,«uyghur kishi isimliri qamusi» qatarliq’eserlerningneshir qilinishi del ashu’ilmiy emegeklerningjewherliridur.

Bu ilmiy eserlerning’otturgha chiqiishi bu sahadiki boshluqlarni toldurghandek qilsimu’emma uyghurlarning’ism- famile séstimisidiki ri’alniymesililernihel qilishqa ajiz idi.buninggha yene buyruq xarektirlik memuriyhöjetlermu kérek idi. Bu shexislerning tetqiqati asasida teyyarlan’ghankesipiy orunlarningteklip lahiylirige muhtaj bolatti.gerche bu xizmetler 1986-yilidin bashlap’aptonom rayonluq milletler til-yiziq xizmiti komtiti we’aptonom rayonluq jtima’iy penler akadémiysi til tetqiqat ornidiki’ibrahim muti’i , éli abit, mirsultan osmanof, amine ghappar, ghenizat gheyurani, abliz yaqup, abdurishit sabit, perhat jilan qatarliq bir qisim ilmiy xadimlarningteshkillinishi we tümür dawamet , ablet abdurshitqatarliqre’islerningqollishi bilen élip bérilghan bolsummu,emma bu xizmetlerning axiri chiqmidi.bu xizmetlerning eng chong netijisisüpitide’uyghur larning isim-familiriningxenzuche yézilishi we teleppuzi deslepki qedemde qéliplashturulghan «uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilishi qa’idisi qollanmisi» namliq kitabneshirdinchiqqan boldi. Bu kitapning neshir qilinishi gerche’uyghurlar hazir’ishlitiwatqan’isim famililirining xenzuche yézilishi we telepuzidiki qismen mesililernihel qilghan bolsimulékin teleptin bekla yiraq idi. Buning yene özige tigishlikbirqiism egeshme kisellikliri bar idi.uyghurlarning iism-famililiridikimesililernimeyli hökümetning mes’uliyti noqtisidin küzüteyli, meyli ilmiy tetqiqat we shexislerning istekliri noqtisidin küzüteyli yenilaköngülnighesh qilidighan bir talay mesililer döwlinip turuptu. Bu mesilileni hel qilish yenila’aldimizdikimuhim we wezipe we buruchlarning biri hésaplinidu.

Yighip éytqanda uyghurlarning’isim _ familisige munasiwetlik mesililernitöwendikidek birqanche noqtidinshehriyleshke boludu.

(1) hazirghiche hökümet tereptin’uyghurlar ning famile nami qollunishigha munasiwetlikbuyruq xarektirlikhöjetchüshmidi. Elbette bu uyghurlarningfamile nami qollunishini qanuniy asasqa ige qilidighan wemejuriy ijira qilinidighanyoldur. Emma bu anche asan’gha chüshmeydu, dawamliq tirishchanliq körsütishke, bedel töleshke toghra kélidu. Lékin bu yerde birmesilinitekitlesh zörürki , téxi uyghurziyaliyliri arisida familining’isimning qeyiride bolushikérekliki we atisining namini élish yaki almasliqiheqqide birlikke kelgenbir köz qarash yoq. Bezilerfamile nam kishi isimning béshida klish kérek dése, bezilerkishi ismi bilen atisining ismining arisida kélish kérek deydu, yene bezilerkishi ismi ,atisining isimi, famile nami shekilde bolushi kérek deydu.hazir ziyaliylar qatlimida bir qeder omumlashqinikishi isimi, atisining isimi ,familenamisheklidur.méningche kishi isimi, famile nam shekli bir qedermu’apiq dep qaraymen, bu shekil xelq’arada birqeder omumlashqan shekildur.

(2) uyghurlarda omumi yüzlikfamile nami qollunish éngini yitildurush we zörüriytinihés qildurush kérek.«uyghurlargha oxshash qedimdin tartip" ottura asiyaningmedeniy milletliridin " dep tunulup kiliwatqanbir millet’ezaliriningmushundaq familisiz kétiwérishi,bir tereptin ata-bowilirimizningtarixiy ene’enisige xilap, yene bir tereptin , hazirqi zaman milletliriningqatarida’isim-neseplikbir medeniymillet bolushimizghimunuqsan yitidu»( ibrahim mut’i,654-bet).elbette bu mesililerni hel qilishtimu yene nurghun mshkülatlar bar. Hazirqi ri’alliqmizdaqollanmaqchi bolghan famile namimizniqanunluq höjetlerge yazdurushimizqiyin ,emma buni yéngidin tughulghan balilirimizdin bashlisaq bir qeder asan bolushi mümkin.

(3) kimlik, pasport , déplom we bashqa qanuniyhöjetlerdiki’isim- famililerniqéliplashturush mesilisi.bu’ikki noqtini öz ichige alidu. Biri xenzu til-yéziqidaqéliplashturush ,yene biri latin yéziqida qéliplashturush.

Gerche 2002-yili «uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilishi qa’idisi qollanmisi» namliq kitabneshir qilinip , buningdiki bezi mesililerhel qilin’ghan bolsimu, lékin pasporttiki’isim-famile ornning almiishp qélishi, uyghurchidiki’oxshashbir tawushningxenzuchida oxshimighan heripler bilen ipadilinishi we «uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilishi qa’idisi qollanmisi» da bolmighan isimlarningtizimgha élinmasliqiqatarliq yene bir qatar mesililer saqlanmaqta. Hazir yawrupadanurghun’uyghur qiz- ayalliritoxitiy, meymeytiy, yibulayimudigendek’isimlar bilen chaqirlmaqta.

Eslide uyghurlarningpasport, kimlik, déplom we bashqa qanuniy höjetlirige xenzuche isimlar bilen teng latin yéziqida isim –famililirini yézishi zörur idi. Bundaq bolghanda uyghurlarning’isim-famililirining xelq’araliqmunasiwetlerdetoghra’atilishighamümkin bolatti. Lékin bizde hazirghiche’uyghurche til tawushlarni tuluq ipadilep bireleydighan birherlatin heripi lahiyimiz yoq. Türükche heriplermu tuluq ipadilep birishke qadir emes.hetta türkche chiqidighan gézit –zhornallardimu’uyghur aptorlarning’isim-famililirixenzuche pingyin buyiche yéziliwatidu. Bizde’aldi bilen bu mesile hel bolmay turup, hökümet orunlirigha uyghurlarning latin yéziqidiki’isim-familisinixenzuche’isimlar bilen paralél yézish teklibini bérishmuqiyin boludu.

(4) isim- famililerdiki milliy tüsning ajizliqi.isim- familining tallinishi we quyulishi shexisning iradisi we tallishighabaghliq bolsimu , uning qandaq shekilde ipadilinishiyenila’özi tewe bolghan topliqningmilliy tüs we xasliqigha tewe boludu. Bolupmu bu hadise yawrupa milletliri bilenturkiye türkliride’alahide gewdiliktur. Gézit –zhornallardin we téléwizor qatarliq taratqulardinbirher ademning isim-familisini körsek’uning shiwét yaki türk ikenlikiniyaki héch bolmisa türkiyelik ikenlikinibilgili boludu. Bu ularning’isim-famililiride’ipadilen’gen quyuq milliy tüsningbizge bergen uchurudur.

«uyghurlar’islam dinini qobul qilghandinkéyin , adem isimlirida bir qeder zor özgürüshyüz bérip, burunqi shaman dini ,mani dini , budda dinigha xas’adem’isimlirining ornini’islamiyetke xas bolghanyaki islam dini bilenmunasiwetlik bolghan erepche yaki parische’igilidi. Bara-bara mundaq musulmanche isimlarhettabir qisim’esli uyghurche isimlarnimu siqip chiqardi.

Hazirqi uyghur adem isimlirining zor köpchiliki ene shundaq islam dini tesiridepeyda bolghan isimlardin ibaret»( ibrahim , 647-bet).

Dimek« künimizdiki islam dinigha étiqad qilidighan türk tilliq xelqlerdin uyghur, özbek, ezerbeyjan, türkiye türkliri (jumhuriyetning deslepki yillirighiche bolghan dewrde), balqan türkliri we iran, iraq, süriye türkmenliride erebche–parsche isimlarning nisbiti nahayiti zor salmaqni igiligen bolup ularning isimliridin, ularning türk tilliq milletke mensupliqini bayqash nahayiti tes idi. Lékin qipchaq türklirining kishi isimliri (qazaq, qirghiz, tatar, bashqurt, noghay, qarachay) yuqiriqi oghuz türkliri we uyghurlargha nisbeten türkche özgichilikini muhapizet qilghan.»(abdureshid jelil qarluq, okyan tori).

Uyghurlar islam dinigha ishen’genming yildin buyan gerche erep, paris tilliridin nurghun ismlarni we sözlüklerni qubul qilghan bolsimu ,emma u ismlarni tedirji halda uyghur tilining fontikiliq qanunuyetlirige boysundurup, telepuzigha maslasturup, özleshtürüp, iqchamlap bardi. Bügünki künde’isim –familimizde qolluniliwatqan nurghun’isimlar eslidiki erepchewe parische’isimlardin köp iqchamlan’ghan we özgergendur.bu xil iqchamlashlar melumbir küchningpilanlishi yaki mejburlishi bilen emes ,belkixelqning’iradisi,tallishi we’uyghur tilining teb’iy rawaji bilen shekillen’gendur. Mesilen: memet, semet, abla, hémit ,xemit, ablet, réshit, minewer, peride, zulpiye, metseydi qatarliqlar.

Bu xil bashqa milletlerdin kirgen’isim we sözlerni öz tilining’alahidilikige’asasen’özgertishwe iqchamlashpeqet’uyghur tiligha xas hadise bolmastin , hemme milletlerde’uchuraydighan’ortaq hadisidur.mesilen :

Mحmd(erepche)

Muhemmed( erpchining’uyghurche yézilishi)

Muhemmet(erepchining yene bir xil uyghurche yézilishi)

Memet( uyghurche)

Mettoxti( uyghurche)

Mehmet(türkche)

Muxamét( qazaqche)

Muhammuda(bénggal)

Muxammad(énggilche, shiwétche)

(xenzuche)穆罕默德

Maxoma(ispanche)

Démek ismlardiki bu xil özgürüshler ashu tillargha tewe bolghan fontikiliqqanuniyetlerterpidinbelgilen’gendur.

Biz bügün ishilitiwatqan’iqchamlan’ghan we özgergen isimlirimizdin’uyghur tilining alahidiliklirini, uyghur tili shekillendürgenmedeniyetningroshen alametliriniköreleymiz. Emma yéqinqi yillardin buyan bir qisim kishiler, hetta oqughan ziyaliy qatlimidikibir qisimbilim’igilirimu isimlirining esli halitige qayturushni teshebus qilmaqta hem nechche on yillardin biri ishlitip kiliwatqan’isim familisini birdinla’özgertip’eslidiki’iqcham isimlirini’uzartip, milliy xasliqtin yiraqlashturmaqta. Mesilen:

Xemit réshit( ishletkini)

Abdulhemid’abdureshid( eslige qayturghini)

Ghupur abla ( ishletkini)

Abdughupur’abdullah( eslige qayturghini)

Jappar mijit(ishletkini)

Abduljebbar’abdulmejid ( eslige qayturghini)

Eger misal alsaq bundaq misallarni türkümlep keltürüshimiz mümkin.késip éytishqa boludiki’eslige qayturghanbu isimlardin bizbu isimlargha tewe kishilerning’uyghur ikenlikini perez qilalmaymiz hem uyghurliqigha’ishenmeymiz.méning teshebbusum’uyghur tilining’ichki qanuniytige mas kelgen iqchamlan’ghan’ismlarni saqlap qélish.

(5) ism-famililerning’imlasidasaqlan’ghanmesililer. Uyghurlar hazir qolluniwatqan isim-familirining’ichidebir qisim isimlarningbirqanche wariyatliri bolup, éghiz tilida qandaq éytilghan bolsa yéziq tilidimu shundaq yéziliwatidu. Bu emiliyettepeqet imla jehettiki xataliqlar bolup, uni birlikke keltürüsh’isim-famililirimizni qéliplashturushning teqqazasidur. Mesilen:

Ibrahim, ibrayim, orayim

Himit, yimit

Abduraxman, abdurehman

Abdurehim, abduréhim

Selim ,sélim

Tursun’gül,tusun’gül

(6) uyghurlarning isim-famililiridiki «f»tawushining’angsiz halda qayturulup kélinishmesilisi.uyghurlar’islam dinini qubul qilghanqarixanilarningdeslepki mezgillirideqedimqi uyghur yéziqi bilen erep yéziqini teng ishletken bolsimu ,emma kéyinche pütünley’erepche eriplerge küchüp ketti. Chaghatay tilidewiride qarixanilardin qalghan’erepche eriplerbirqanche qétimliq’islahat we özgertishlernibashtin kechürgen bolsimu ,emma yenila’erepche til tawushi we heriplerningtesiridin qutulalmidi.19-esirning kéyinki yérimidin, bolupmu 20-esirning bashliridin bashlap’uyghur tili bashtin kechürgen tereqiyatlar’uyghur til- yéziqining hazirqi halitinibarliqqa keltürdi.bu jeryanda eslidinla’uyghur tiligha tewe bolmighan «f» heripige’oxshash bir qisim heripler uyghur tilida nahayti kamdin –kamsöz terkiwige kirgüzilidighan boldi. Shunga 80-yillardin bashlap neshir qilin’ghan kilassik eserlerde uchuraydighan’adem’isimliridiki«f» heripini «p» heripi bilen ipadilep, neshir qilghanidi.gerche bu’uyghur tilining hazirqi tereqiyatigha uyghun bolsimu , emma ilmiyliknoqtisidintetqiqat pirinsiplirigha anche uyghun emes idi. Bu noqtininezerge alghantetqiqatchilirimizyéqinqi birqanche yildin birikilassik eserlerde kishi isimliri qandaq yézilghan bolsa shu buyiche ishlitish teshebbusini otturgha qoydi we shu buyichebir qisim’iismlarni’özgertipneshir qilghan boldi. Buning tipik missallirining biri yüsüp xas hajip namining yüsüf xas hajip qilip’özgertilishide’öz ipadisini tapti.emma bu hazirqi dewirde , hazirqi uyghur tili muhitida yashawatqankishilerning’isim –familisidiki «p» heripni «f» heripige özgertinglardégenlik emes idi. Kilasisik eserlerdiki’isimlarning eslige sadiq bolush bilen hazirqi til muhiytimizdiki’isimlarni’ishlitish’oxshimighan bashqa- bashqa nersilerdur . Bundaq misallar bashqa milletlerning tilidimu köp uchuraydu.

»dégen nam Carlmeslen: shiwét tilida uchuraydighan«

Shiwétche kilassik eserlerni neshir qilghanda öz péti’élinsa, karil isimlik hazirqi dewirde, hazirqi shiwét tili muhitida yashawatqan»Karlkishilerning nami hazirqi dewirge mas halda «

Dep yézilidu.

Bizdiki qiziqmesileshuki yüsüp xas hajipning’isimi«yüsüf» xas hajipqa özgürüsh bilen’isimida «p» heripi barnurghun qérindashlirimizbir kéchidila isimliridiki «p» heripini « f» heripige almashturup ishlitip yürüshidu. Mesilen: yüsüp- yüsüf, peride-feride, pettar-fettar, peruq-feruq, zulpiye-zulfiye,perhat-ferhat.méningche bu anche toghra bolmighan hadise,bu mesilini uyghur tiligha mes’uliyet bilen mu’amile qiliwatqan uyghur ziyaliyliri yaxshiraq oylap béqishi kérek.

Uyghur tili peyda bolghandin tartip hazirghiche nurghunlighan tereqiyat jeryanlirini bashtin kechürdi. Bundin kéyinmu dawamliq tereqiy qilidu. Tilning tereqiyati kishilerge qolaysizliq ekilishni meqset qilmastin belkiqolayliq bolushni, rawan bolushni nishan qilishi kérek.

Uyghurlarning iism-familiside saqliniwatqan mesililer nahayti köp, men bu yerde peqet’özüm hés qilghanbirqanchenigizlik mesililerni körsütüp öttüm.

Iz’hat

(1) ibrahim mut’i, uyghurlarningyéziqi we tili heqqide,654-bet.

(2) ibrahim mut’i, uyghurlarningyéziqi we tili heqqide, 647-bet.

(3) abdureshid jelil qarluq, türkler we künimiz uyghurliridiki kishi isimliri üstide tetqiqat.

Paydilan’ghan menbeler

1.uyghurlarningyéziqi we tili heqqide, ibirahim mut’i, milletler neshiriyati, 2013-yili 9-ay, 1-neshiri

2.uyghurlarda famile, uyghurlarda nesepname, enwer semed gherbiy,shinjang xeq neshiriyati, 2002-yili 12-ay, 1-neshiri.

3.«türükler we künümiz uyghurliridiki kishi isimliri üstide tetqiqat»,

Abdureshid jelil qarluq. Okyan torida ilan qilin’ghan.

(eskertish: bu maqale 2015-yili yézilghan, maqalide shu waqittiki weziyet asas qilin’ghan idi, hazir bezi ehwallarning özgergenliki éniq)

Menbe:«ittipaq»gézitining 2017-yilliq 8-9-ayliq sanliri


Uyghur kishi isimlirining yasilishi

Bu’ayshem2010-02-12 11:58:14shinjang géziti

Mutellip sidiq qahiri

Uyghur kishi isimliri qurulma jehettin taq, qosh we köp (murekkep) terkiblik bolup, nurghun isim yasighuchi we özgertküchi terkibler arqiliq xas isim yasash we özgertish alahidiliki barliqqa kelgen. Bu terkibler erepche, parische we uyghurche sözlerni, shuningdek erebleshken iranche sözlerni öz ichige alidu. Uyghur kishi isimliridiki taq terkiblik, yeni, birla sözdin tüzülgen isimlar ichide erep tilini menbe qilghanliri üchtin ikki qisimni igilisimu, lékin qosh we köp terkiblik isimlarni yasighuchi we özgertküchiler ichide yérimidin köpreki parische we uyghurche sözlerni asas qilidu, uyghurche sözlerning özila üchtin birini igileydu. Démek, erepche, parische we uyghurche terkibler öz’ara birikip erepche – parische, erepche – uyghurche, parische, uyghurche ikki tilni we erepche – parische – uyghurche üch tilni menbe qilghan köpligen arilashma tewelik isimlar barliqqa kélip, uyghur kishi isimlirining terkibiy qismigha aylinip, kishi isimlirining özige xas alahidilikini namayan qilghan.

Qosh we köp terkiblik kishi isimlirini yasighuchi we özgertküchi terkibler er – ayal kishi isimliri üchün ayrim yaki köprek qollinilidighan (100din artuq isimning yasilishigha asas bolidighan), azraq qollinilidighan (ondin artuq isimning yasilishigha asas bolidighan), er – ayallar üchün ortaq qollinilidighan, isimlarning béshigha, axirigha qoshulidighan we bash – axirigha ortaq qoshulidighan türlerge ayrilidu. Buning bilen minglighan qosh we köp terkiblik isim yasilidu we özgertip köpeytilidu. Qoshulghan we özgertilgen bu isimlar taq terkiblik isimlargha oxshashla musteqil isim süpitide qollinilidu.

1 . Meyli er yaki ayallar ismi bolsun, ularning béshigha qoshulup kélidighan (abdul, aq, ebu, el, zul, mahi, mir, mirza qatarliq) terkibler isim yasighuchidur. Mesilen: ehed abdul’ehed, haj – aqhaji, bekri ebubekri dégendek.

2 . Er yaki ayallar ismining axirigha qoshulup kélidighan, aldinqi terkib bilen bir pütün mene hasil qilidighan ‹‹ din ›› dégen söz isim yasighuchi, aldinqi terkibning süpiti yaki qoshumchisi rolida kélidighan ‹‹ tay, qari, qiz, nisa ›› lar we isim özgertküchi alahide qoshumche ‹‹ m ›› qatarliq terkibler isim özgertküchidur. Mesilen: shemsiddin (dinning quyashi), nuriddin (dinning nuri), nur+tay, haji+qiz, tursun+qari, tursun+ nisa, abide+m dégendek.

.3 er yaki ayallar ismida hem bashta, hem axirida kélidighan, bashta kelse isim yasighuchi, axirida kélip aldinqi terkib bilen birikip mene ipadilise yenila isim yasighuchi, bashqa ehwalda isim özgertküchi bolidighan(axun, allah, ay, ayim, bay, beg, bibibüwi, toxti, jan, xan, xoja, xénim, dil, se’idséyit, shah, gül, nur, niyaz qatarliq) terkiblerning ichide ‹‹ allah ›› meyli bash yaki axirida kelsun isim yasighuchidur, qalghanliri bashta kelse isim yasighuchi, axirida kelse isim özgertküchi hésablinidu. Mesilen: allaberdi ‹‹ allah bergen oghul), nurulla (allahning nuri) dégendek isimlarning her ikkiside ›› allah ›› kéyinki we aldinqi terkibler bilen birliship bir pütün mene hasil qilidu. Shunga u isim yasighuchi bolidu. ‹‹ ay ›› sözi ‹‹ aynur ›› dégende isim yasighuchi, ‹‹ göher’ay ›› , ‹‹ pasha’ay ›› dégendek isimlarda isim özgertküchidur, shuningdek ‹‹ gül ›› sözi ‹‹ gülnar ›› da isim yasighuchi, ‹‹ meryemgül ›› de isim özgertküchidur.

4 . Meyli er yaki ayal isimlirida bolsun, azraq qollinilidighan (altun, aman, anar, eli, ehmed, bexti, taji, tash, tur, tura, turan, turdi, tursun, janan, jennet, chong, xal, dölet, rehim, rozi, zad, ziya, sahib, shad, shir, ghulam, méhir, hör, oghul, yar qatarliq) terkibler eger bashta kelse isim yasighuchi, axirida kelse isim özgertküchidur. Mesilen: ‹‹ altun’gül ›› de ‹‹ altun ›› isim yasighuchi, ‹‹ muhemmed yüsüp ›› te ‹‹ yüsüp ›› isim özgertküchi bolidu. Yeni, ‹‹ altun ›› ‹‹ altun’gül ›› ning asasiy gewdisi bolup, isim yasighuchi; ‹‹ muhemmedyüsüp ›› te ‹‹ muhemmed ›› dégen isim ››yüsüp‹‹ ning qoshulushi bilen bashqa bir isimgha özgiridu, shunga ‹‹ yüsüp ›› bu yerde isim özgertküchidur.

Azraq qollinilidighan isim yasighuchi we özgertküchi terkibler yuqiriqilarla emes, téximu az qollinilidighan (ondin töwen isimning yasilishigha asas bolidighan)yene birmunche terkibler bar. Mesilen: pasha, patime, turghun, turup, tömür, türk, tilla, jahan, jüme, ziba, subhi, sultan, qush, qut, nezer, new... Dégenlerge oxshash.

Uningdin bashqa yene er – ayallar ismini kemsitip atashta qollinilidighan bezi isim özgertküchi qoshumchilar bar. Ular isimlarning axiri ‹‹ a ›› , ‹‹ e ›› bilen kelgende biwasite ulinidighan, bolmisa ‹‹ a, e ›› qoshulup (ayrim ayalche isimlarning axiri ‹‹ e ›› bilen kelse ‹‹ u ›› gha almashturulup), uningdin kéyin kélidighan ‹‹ q, k, sh, m ›› lardin ibaret (buning ichide ‹‹ m ›› setlime isim qoshumchisi, alahide isim özgertküchi qoshumche rolidimu kélidu). Mesilen: turaq, nurek, nuresh, nurem, xoja xojaq, ziya ziyash, selime selimuq, helime helimuq dégen’ge oxshash.

Uyghur isim medeniyitide yuqiriqidek terkiblerdin paydilinip nurghun isimlarning perqliq wujudqa kélishi bilen uyghur kishi isimliri üzlüksiz yéngilandi we toluqlandi. Bügünki künde xelqimiz mol isim xezinisige ige milletlerning birige aylandi. Yéqinqi yillardin buyan, bolupmu 20 – esirning 80 –, 90 – yilliridin buyan kishi isimlirimiz zor derijide toplinip retlen’gen we tetqiq qilin’ghan kitablarning arqa – arqidin neshr qilinishi bilen, isimlarni toghra qollinidighan we menelik isimlarni tallap qollinidighan kishiler barghanséri köpeydi. Mushundaq pursette millitimizge uyghur kishi isimlirining alahidilikini, jümlidin qosh we köp terkiblik isimlarning yasilish qanuniyiti, özgirish ehwalini toluq chüshendürüp, kishilerning ixcham, qisqa, menelik we chirayliq, yéqishliq isimlarni tallishigha, isimlarning qa’idisiz özgergen setlime shekillirini peydinpey yoqitishigha imkaniyet yaritish dewrning teqezzasi, elwette.


Uyghur En’eniwi Kishi Isimliri We Nöwettiki Kishi Isimlirini Islah Qilish Toghrisida

Ruqiye Hemdulla


muhim mezmuni: kishi isimlirining kündilik turmushta kishilerni bir- biridin perqlendürüshtin bashqa alahide menisi we ehmiyiti yoqtek körünsimu, emma biz kishi isimlirini inchikilep közetkinimizde, ularning alahide bir xil medeniyet hadisisi süpitide bir milletning idé’ologiyisi, diniy étiqadi, ijtima’iy exlaqi we éstétik qarashliri bilen chemberchas baghlan’ghanliqini bayqaymiz. Mezkur maqalide, uyghur en’eniwi kishi isimlirining herqaysi tarixiy dewrlerdiki qoyulush aditi, qollinilish emeliyiti qatarliq mesililer tehlil qilinidu.

Achquchluq sözler: uyghurlar en’eniwi kishi isimliri islah qilish

Uyghur kishi isimlirimu uyghur millitining uzaq esirler mabeynidiki ijtima’iy exlaqi, éstétik qarashlirini özige mujessemligen bir xil medeniyet hadisisi bolup, uyghurlarning isim qoyush aditining özgiche ipadilen’genlikini hés qilimiz. Uyghurlarda isim qoyushta melum bir qélip yaki izchilliq shekillenmigen bolup, uyghurlarning öz hayatida shekillendürgen milliy örp-adetliri, diniy étiqadi, yashighan muhiti, ijtima’iy turmushi, öz hayatigha körsetken tebi’iy we ijtima’iy sewebler tüpeyli, her xil mezmun we shekillerdiki isimlarni qollinip, milletning özige xas isim qoyush aditini shekillendürgen.

Uyghur kishi isimlirining her qaysi tarixiy dewrlerdiki qoyulushi we istémal qilinishi oxshash emes. Chünki uyghurlarda famile qollinish izchilliqi shekillenmigen, isim qoyushta melum tertip yaki qélip bolmighan, buning bilen herqaysi dewrlerde isim qoyush usuli we shekli tüptin perqlen’gen. Bolupmu uyghur kishi isimlirigha uyghurlarning diniy étiqadi, adetliri, yashash muhiti asasiy seweb süpitide tesir körsitip, uyghur kishi isimlirining herqaysi dewrlerdiki özige xas alahidilikliri we isim qoyush, istémal qilish aditini shekillendürgen. Shunga uyghur kishi isimlirini körsitishte, uyghurlarning totém qarashliri, diniy étiqadi we yashighan muhit-shara’it mezgillirini kishi isimlirining dewrini ayrishning eng muwapiq usuli dep qarashqa bolidu. Mezkur maqalide del mushu nuqtilar boyiche her qaysi tarixiy dewrlerdiki kishi isimliri körsitilidu.

1. Iptida’iy tebi’et étiqadchiliqi we totém dewrliridiki kishi isimliri

Insanlarning eng deslepki ishlepchiqirish pa’aliyiti owchiliq we charwichiliq bolghachqa, ular tebi’et dunyasidiki mewjudat we hadisilerge munasiwetlik bolghan ishlarni, shey’ilerni sirliq hés qilip, shu shey’i we hadisilerge bolghan choqunushini ipadilep, tebi’et dunyasidiki shey’iler we haywanlarning namini kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

1) «oghuzname» éposida oghuz xaqanning alte oghligha «kün, ay, yultuz, kök, tagh, déngiz» dep isim qoyghanliqi tilgha élin’ghan.

2) qedimki uyghurlar tashqi körünüshi, xaraktér-xususiyiti, küch-qudriti, sür-heywisi, yüksek we ulugh tuyulghan haywanat we uchar qushlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Yolwas arslan qaplan

Qochqar buqa böke (ejdiha)

Yaghan (pil) chaghri (lachin) bugha

Bürküt böre arghun (arghimaq)

3)güzel, kishining amraqliqini keltüridighan haywanlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Qunduz bulghun bulbul kakkuk

4) tebi’et dunyasidiki sirliq, shundaqla insanlargha nisbeten xewplik, xeterlik bilin’gen shey’i we jisimlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Yashin (chaqmaq) aqin (kelkün)

Örküch (örkesh) yaghmir (yamghur)

5) asman jisimliri we güzel, mezmut ösümlük, gül-giyahlarning namlirini isim ornida ishletken.mesilen:

Shems (quyash) qemer (ay) yultuz

Chinar qarighay chimen

Chéchek jineste anar alma

2. Uyghurlar muqim olturaqlishish medeniyitige qedem qoyghandin tartip, islam dinini qobul qilghuche bolghan ariliqta qollan’ghan kishi isimliri

Uyghurlar iptida’iy tebi’et étiqadchiliqi we totém étiqadi dewridin muqim olturaqlishish dewrige we diniy étiqad dewrige qedem qoyghandin kéyin, kishi isimlirida zor özgirish bolghan. Chünki ijtima’iy muhit we türlük dinlarning tesiride, uyghurlar isim qoyushtimu islahat we özgertish qilghan.

1) uyghurlar miladiyining aldi-keynide budda dinini resmiy qobul qilishqa bashlighan. Chünki, shinjang tarixta hindistan bilen qoyuq iqtisadiy we medeniyet alaqiliride bolup kelgechke, budda dini we medeniyiti uyghurlargha xéli zor tesir körsetken. Buning bilen uyghurlar buddizm tüsi qoyuq bolghan kishi isimlirini ishletken. Mesilen:

Maxadwi (budda nomining nami) chashtani

Achari (hezret) xaymawadi

Toyin (rahib) burhan (tengri, budda)

2) qedimki uyghur tilida erlik xaraktéridiki yükseklik we meniwi güzellikni bildüridighan namlarni kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Tölik (gheyret, jasaret) türk (küch-qudret) türklüg (küchlük, qudretlik) tighraq (batur, qeyser) alp (jesur, batur) böke (jesur, batur)

Küchlüg (küchlük, qudretlik) bögü (alim, danishmen)

Chalish (küresh) qadir (qeyser, keskin)

3) uyghurlar yene bu mezgillerde exlaq, güzellik, pakizliqni ulughlaydighan mezmundiki namlarni kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Arigh (pakiz) yidla (puraqliq) silig (mulayim)

Qutlugh (bextlik) yachan’ghir (uyatchan )

Bu dewrdiki kishi isimlirigha uyghur xelqining türlük qarash we adetliri singgen bolup, uyghur xelqining shu dewrlerdiki inkaslirini ipadiligen. Bu dewrdiki kishi isimliri asasen taq sözlük bolghandin sirt, hemmisi dégüdek uyghurche isimlardur. Yeni sirttin qobul qilghan yaki bashqa tillar arilashqan isimlar intayin az salmaqni igiligen.

3. Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyinki kishi isimliri

Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin, islam dini her sahe, her qaysi qatlamlarghiche singip, kishi isimlirimu asasen qoyuq islam dini tüsini alghan, pütünley erebche isimlar ishlitilishke bashlighan.

1) islam dinining tengrisi «allah »ning 99 xil süpitige «abdu-bende, qul» menisidiki sözni qoshup, isim ornida ishletken. Mesilen:

Abduqadir abdugheni abduwahab abdusattar

2) islam dinining peyghembiri muhemmed we uning 99 xil süpitini kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Muhemmed mehmud yasin imam hekkim muxtar

3) islam dinining muqeddes kitabi «qur’an kerim» de tilgha élin’ghan peyghember we meshhur shexslerning isim-namlirini isim ornida ishletken. Mesilen:

Dawud isa musa yunus harun zuleyxa hawwa büwi meryem

4) islam tarixida ötken meshhur shexsler we qehrimanlarning isim-namlirini kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Ababekri hezriti’éli osman abbas a’ishe xediche (xeliche, xelchem)

5) uyghurlargha 16-esirning otturilirdin bashlap, sofizm telimati singip kirgendin kéyin, uyghur kishi isimlirighimu tesir körsitip, sofizmning türlük unwan namliri, meshhur shexslerning isimlirini kishi isimliri ornida ishlitish aditimu shekillen’gen. Mesilen:

Sopi’axun sheyx xoja se’id appaq (appaqxan)

6) islam dini bilen munasiwetlik bolghan xilmu xil nam, emel we unwan namlirimu kishi isimliri ornida ishlitilgen. Mesilen:

Damolla qari mexsum sultan melike

7) héyt-bayram we xatire kün, aylarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Barat (barat’axun, baratjan) ramizan rozi (rozaxun, rozixan)

8) sherq musulman ellirige meshhur bolghan riwayet, chöchek we tarixiy weqelerdiki shexslerning we ashiq – Meshuqlarning nam-sheripi kishi isimliri ornida istémal qilin’ghan. Mesilen:

Perhat mes’ud rustem jemshid dil’ara shérin

9) pars medeniyitining tesir körsitishi bilen bir qisim parsche kishi isimlirini uyghurlar kishi isimliri qilip ishletken. Mesilen:

Bextigül perizat exter (yultuz) perman polat bahadir

10) ereb we pars tillirining arilishishi we öz’ara birikishidin shekillen’gen birikme isimlarni kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Externisa baharnisa gülnisa nurmirza mirshad dostimuhemmed.

11) uyghurche we parschidin öz’ara birikip hasil bolghan isimlarni kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Aynigar gül’ayim turnisa güzel’ay ayxumar aydil

12) uyghurlarda yene meshhur ilim ehliliri, jama’et erbabliri, uyghur medeniyiti üchün zor töhpe qoshqan ataqliq shexslerning isimlirinimu kishi isimliri ornida qoyush aditi xéli keng omumlashqan. Mesilen:

Mehmud (mehmud kashgheriy) elishir (elishir newa’iy) amannisa (amannisaxan)

13) uyghurlarda yene her xil xurapiy qarash, bid’et emeller we sadda qarashlarning türtkiside qoyulghan kishi isimlirimu bar, shundaqla balisi turmighan, tughulupla ölüp qalghan yaki késel sewebi bilen baldur ölüp ketken kishiler perzentlirining turup qélishini ümid qilip, perzentilirige töwendikidek isimlarni qoyushqa adetlen’gen. Mesilen:

Tursun turdi toxti tursunxan tursun’gül toxtixa turghun turghun’ay

14) uyghurlarda yene perzent aghrip qalsa «köz tegdi, qoyulghan isim küchlük ketti» dep qarap, perzentlirining isimlirini obrazi töwen bolghan shey’i we nersilerning namigha özgertish aditimu bar. Mesilen:

Chawar süpürge bosuq samsaq yantaq kösey exlet

Bu dewrde qoyulghan isimlarning asasiy yönilishi islam dinini merkez qilghan bolup, kishi isimlirining köpinchisi erebche isimlar, parsche we uyghurche isimlar nahayiti az salmaqni igiligen.

4. Azadliqtin kéyinki uyghur kishi isimliri

Dölitimiz azad bolghandin kéyin, uyghurlarning turmush muhitidimu özgirishler bolup, sotsiyalistik tüzüm we ilghar medeniyetning türtkiside, uyghur kishi isimlirighimu özgiche mezmunlar qoshulghan.

Dölitimiz yéngi azad bolghan mezgillerde, türlük siiyasiy heriket we islahatlar köprek élip bérilghanidi, buni eyni dewrde qoyulghan kishi isimliridin körüwalghili bolidu.

1) yer islahati mezgilliride, uyghurlar arisida «azad, höriyet, erkin, islahat» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

2) chong sekrep ilgirilesh herikiti élip bérilghan mezgillerde bolsa «dolqun, gheyret,örkesh» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

3) medeniyet zor inqilabi mezgilliride bolsa «uchqun, yalqun, küresh, qeyser, jür’et, ezimet» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

80-yillardin kéyin, dölitimizde islahat, ishikni échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin kéyin, ilim-penning tereqqiyati we ichki-tashqi weziyetning tesiri bilen uyghurlar turmushigha yéngi mezmunlar qoshuldi.

1) uyghurlar özlirining arzu-armanliri, güzellik we étika qarashlirini ipadileydighan menilik, yéqimliq, chirayliq anglinidighan isimlarni qoyghan. Mesilen:

Bextiyar rahet sa’adet ilyar salamet es’et sadaqet

2) ilim-meripetke intilish, milliy medeniyetni söyüsh, eqil-paraset we heqiqetni ulughlash idiyisi we rohi ipadilen’gen kishi isimliri qollinildi. Mesilen:

Alim meripet érpan érshad medine medeniyet hékmet aqil.

3) adilliq, wapadarliq, köyümchanliq we rehimdilliq idiyisi we rohigha ige menilerni ipadileydighan kishi isimlirimu köplep qoyuldi. Mesilen:

Adil adalet méhriban repqet méhrigül muhebbet éhsan rehime

4) chet el yazghuchilirining eserliri we téléwiziye filimliridiki pérsonazhlarning isimlirini kishi isimliri ornida ishlitishmu alahide ehwal bolup qaldi. Mesilen:

Esmet mariye filore kamran shekile

5) musulman ellerning zungtung we padishahlirining isimlirini kishi isimliri ornida qollinishmu ewj aldi. Mesilen:

Mustapa erafat hüseyin eziz mubarek

Yuqiriqi kishi isimliridin, uyghurlarning tarixiy, ijtima’iy we ichki-tashqi sewebler tüpeyli, her qaysi dewrlerde oxshash bolmighan mezmun we shekildiki kishi isimlirini meydan’gha keltürgenliki we qollan’ghanliqini, shundaqla uyghurlarning isim qoyushta melum bir izchilliqni shekillendürmigenlikini, her qaysi dewrlerning uyghurlar hayatigha tesir körsitishi kishi isimliridimu ipadilinip, özige xas alahidilik shekillendürgenlikini biliwélishqa bolidu. Kishi isimlirining til terkibini közitidighan bolsaq, islamiyettin ilgiriki kishi isimlirining omumen dégüdek sap uyghurche isimlar ikenlikini, islamiyettin kéyinki isimlar bolsa asasiy jehettin erebche isimlar ikenlikini, qismen parsche isimlarmu arilashqanliqini bileleymiz.

Uyghurlardiki isim qoyushtiki en’eniwilik asasen uyghurlarning diniy étiqadi, örp-adetliri, éstétik qarishi, arzu- armanlirigha biwasite munasiwetlik bolup, bu tereplerning uyghur kishi isimlirigha chongqur we biwasite tesir körsetkenlikini bilishke bolidu.

80- yillardin kéyin, uyghurlarning kishi isimliridimu zaman’gha mas haldiki yéngi yüzlinishler barliqqa keldi. Undin bashqa, 90 – Yillarning kéyinki yérimida, uyghurlar arisida famile qollinish teshebbusining küchiyishi, uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilishini birlikke keltürüsh toghrisidiki belgilimlerning élan qilinishi bilen, uyghur kishi isimlirida yéngi özgirishler dawamliq shekillendi we kéngeydi. Bu xil haletni oyghur kishi isimlirida shekillen’gen islahat yaki yéngi yüzlinish déyishke bolidu.

Töwende uyghur kishi isimlirida shekillen’gen we shekilliniwatqan yéngi we islahat xaraktérlik özgirishlerni emeliy misallar arqiliq körsitip ötmekchimen.

1) ilgiriki xurapiy qarash we kona eqide- chüshenchiler boyiche qoyulidighan, kishilik turmushtiki obrazi töwen bolghan nerse-shey’ilerning isimliridin«bosuq, süpürge, chawar»dégendek isimlar istémaldin qélip, menisi we obrazi chirayliq menilik bolghan isimlar qoyuluwatidu.

2) islam dinidiki nam-emel we unwan namlirini isim ornida qoyush aditimu yoqilishqa bashlidi.

Mesilen: ilgirikidek «imam, damollam, sopa’axun, qariy» dégendek isimlar qoyulmaydighan boldi.

3) islam dini tüsini alghan we islam dini puriqi küchlük bolghan kishi isimlirimu barghanche aziyiwatidu. Mesilen: «hebibulla, nesrulla, zahirdin,sirajidin» dégendek isimlarni qoyushmu azaydi.

4) uyghurlarda isimlarning ixcham, qisqa bolushini yaqilashmu nöwettiki yéngi yüzlinish bolmaqta. Ilgirikidek « muhemmedtursun, muhemmed’imin, mirzi’exmet» dégendek nechche sözning birikishidin tüzülidighan birikme isimlar aziyip, taq sözdin tüzülgen isimlarni qoyush adetke aylanmaqta.

5) qiz – Ayallarning isimliridiki «xan, nisa, gül» sözliri qoshulghan isimlar aziyip, ilgirikidek «renagül, patemnisa, rehimxan» dep atalmastin «rena, patime, rehime» depla istémal qilinidighan halet shekillendi.

6) qiz-ayallar we erlerning isimlirining keynige erkilitish we yéqin körüshni meqset qilip, isimlarning tewelik shexs qoshumchisi «m» heripini qoshup ishlitish aditi tedrijiy aziyiwatidu. Mesilen, ilgiriki «reshidem, xatem, sajidem, abdullam» dégendek isimlar ölchemlik halda «reshide, xatime, sajide, abdulla» dep istémal qiliniwatidu.

7) uyghurlar arisida yene menilik, yéqimliq we güzel anglinidighan chet el kishi isimlirinimu qoyush aditi shekillendi we shekillenmekte. Mesilen: «elfire, merfine, nigare, ildane(qiz), rafa’il(oghul)» dégendek isimlarni qoyush xahishi nisbeten küchlük ipadilenmekte.

8) uyghurlar arisida yene kishi isimliri qoyushta sap uyghurche bolushni teshebbus qilish bilen bille, chirayliq anglinidighan, menilik isimlarni qoyush qizghinliqi kötürülüwatidu. Mesilen: gheyret küresh örkesh azad erkin yalqun jür’et

9) uyghurlar arisida nöwette en’eniwi isimlarni qoyush, yeni merdlik, qehrimanliq, qeyserlik we bilimlikni ipadileydighan qedimki uyghur kishi isimlirini qoyush qizghinliqi kötürülüwatidu. Mesilen:

Alp aytékin qutluq ayqut bilikzat elqut bilikyar

10) yéqinqi yillarda bashlan’ghan famile qollinish qizghiliqi seweblik, uyghurlar arisida hem famile hem isim bolalaydighan, shu isimni kelgüside ewladlirigha famile üchün qollansa bolidighan sözlerni isim ornida qoyush xahishi kücheymekte. Mesilen:

Bughraxan eltékin ixlas almas arslan éltebir élterish tumaris

11) uyghurlar arisida yene qisqa, xenzuche xet boyiche yézishqa qulayliq, uyghurche atilishimu chirayliq, menilik isimlarni qoyush qizghinliqi shekillenmekte. Meslen:

Eli adil erkin güli ziba rena

Nöwette, kishi isimlirini islah qilish, asasen yuqiriqi tür we saheler boyche dawamlashmaqta. Omumen qilip éytqanda, uyghurlardiki yiraq qedimki zamanlardin buyan dawamliship kelgen isim qoyush we istémal qilishtiki en’eniwilik millitimizning türlük étiqadliri, turmush qarashliri, arzu-armanliri bilen zich birleshken bolup, uyghurche isimlar zaman tereqqiyatining tereqqiy qilishigha maslashqan halda tereqqiy qilip özgermekte. Biz yenila uyghur kishi isimliridiki en’eniwilikni milletning xaraktér alahidiliki boyiche dawamlashturushimiz lazim, shundaqla kishi isimlirida shekilliniwatqan yingi islahatnimu uyghurlarning nöwettiki tonush, qarash we milliy psixik alahidiliki boyiche rawajlandurush, uyghurlar arisida famile ishlitish we isim qoyushqa alahide köngül bölüshimiz lazim.

paydilan’ghan matériyallar:

1. Enwer semet gherbi: «uyghurlarda famile», shinjang xelq neshriyati, 2002- yil 12- ay 1- neshri.

2. «uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilish qa’idisi», shinjang pen-téxnika sehiye neshriyati, 2002- yil 11- ay 1- neshri.

3. Abdure’op polat: «uyghur tili léksikologiyisi», qeshqer uyghur neshriyati, 1994- yil 12- ay 1- neshri.

aptorning xizmet orni: guchung nahiye shibéywen ottura mektep




Uyghur kishi isimlirimizning tarixiy tereqqiyati , alahidiliki we hazirqi yüzlinishi

Abduzahir tahirmurad

Isim qoyush hemme milletke ortaq adet. Tarixiy tereqqiyattin qarighanda, uyghur kishi isimliri her qaysi tarixiy dewrde oxshashmighan alahidiliklerge ige bolghan.

1. Islamiyettin ilgiriki dewr. Bu ejdadlirimiz peyda bolghandin tartip taki islam dinini qobul qilghiche bolghan dewrdur. Bu dewrge a’it yazma menbeler bir qeder az. «oghuzname» dastanining 13 – esirde xatirilen’gen nusxisida oghuzxanning balilirigha «kün, ay, yultuz, kök, tagh, déngiz» dep isim qoyghanliqi riwayet qilinidu. Buningdin qedimki ejdadlirimiz perzentlirige köpinche hayatliqning kapaliti we menbesi dep téwinilghan tebi’et hadisilirini isim qilip tallighanliqini bileleymiz. «oghuzname»din kéyinki tarixiy eserlerde «arslan, buqa, böre, altun, tömür» dégendek haywanat we bashqa etiwarliq nersilerning namliri kishi ismi qilin’ghanliqini bilimiz.ejdadlirimiz isim qoyushta yene shu dewrdiki turmush shara’itida köp uchrishidighan, özliri baturluq we küchlüklükning simwoli dep choqun’ghan yaki totém qilghan nersilerning namlirinimu isim qilip qollan’ghan.kéyinche qehrimanliqni, baturluqni bildüridighan süpetler we tarixta ötken baturlarning isimlirinimu kishi ismi qilip ishletken. Mesilen, «alip, batur, ghalib, qaraxan» dégendek.qedimki isimlardiki yene bir alahidilik diniy atalghularning qedimdinla kishi ismi qilip ishlitilgenlikidur. Mesilen, toyun (buddaning quli), silig (budda dinida mulayim meniside) dégendek. Qedimki kishilerning neseb tewelikimu isim tallashqa tesir körsetken. Xan jemetidin bolghanlargha köpinche elni bashqurush bilen munasiwetlik isimlar qoyulghan. Mesilen, «él qaya»,«él almish»dégendek. Bezide«yabghu, tarxan, tutuq»dégen’ge oxshash emel – mensep we memuriy unwan namlirimu isim qilip qoyulghan. Uningdin bashqa, kishilerning emel – unwani öskende shuninggha mas yéngi isim yaki hörmet nami bérilgen.qedimki isimlirimizning yene bir alahidiliki qebile nami kishi isimlirining aldigha qoshulghan. Bu adet sériq uyghurlarda yéqin’ghiche saqlan’ghan. Qumulning qismen jayliridimu bu adetning tesiri saqlan’ghan bolup, «qarluq séti, qarluq niyaz» dégendek isimlardiki «qarluq» sözi qedimki qebile namidur.

2. Islamiyettin kéyinki dewr ( chüshinishlik bolush üchün, bu dewrni ilgiriki dewr we yéqinqi dewr dep ayridim). Ilgiriki dewr 10 – esirning béshidin 20 – esirning béshighiche bolghan dewr. Bu dewrde kishi isimlirimizde özgirish bolup, islam kitabliridiki yaki islam eqidisige mas isimlar asas qilin’ghan. Kishi isimliridiki sap uyghurche sözler zor derijide azlap, uning ornini erebche – parsche sözler igiligen bolsimu, lékin bir qisim haywanat we tebi’et hadisilirining namliridin élin’ghan kishi isimlirimu, tarixta ötken baturlarning isimliri we pé’illardin yasalghan isimlarmu qollinilghan. Mesilen«ay, yultuz» dégendek. Uningdin bashqa uyghur tiligha xas süpet sözler, mesilen, «tur»din yasalghan «turdi, tursun» dégendek. Bezide bularning aldigha yaki keynige erebche namlar qoshulup, «tursunmuhemmet, muhemmettursun»depmu qollinilghan. 20 – esir kirgendin buyan kishi isimlirimizdimu qismen özgirishler boldi. Beziler perzentlirige dewrge mas isimlarni qoyidighan boldi.(beshtash toridin izden teyyarlidi) uningdin bashqa, tereqqiyat qedimige egiship, ilgiri peqetla ishlitip baqmighan ghelite isimlarmu peyda bolushqa bashlidi. Mesilen«aprél, wénéra, kilare» dégendek .

3. Kishi isimlirimizning yerlik alahidiliki. Uyghurlar nechche ming yillardin buyan küchlük milliy ortaqliqni saqlap kelgen bolsimu, türlük ijtima’iy adetlerde yurtlar ara anche – munche perqler shekillen’gen. Jümlidin kishi isimliridimu shundaq. Omumiy jehettin alghanda, jenubiy shinjangda islam dinigha xas isimlar shimaliy we sherqiy shinjanggha qarighanda köprek. Gewdilik alahidilik dep körsitishke toghra kelse, uni kishi isimlirimizning esliy söz tomuri bilen isimlargha qoshulidighan süpet qoshumchiliridin ibaret ikki tereptin tehlil qilishqa bolidu.esliy söz tomuridin alsaq, xotende qosh yaki köp terkiblik isimlar, bolupmu«muhemmed»ning özgergen shekli«met» bilen bashlan’ghan qoshma isimlar nisbeten köp. Mesilen«mettoxtiqurban, mettursun, metsali» dégendek. Qeshqerni merkez qilghan rayonlarda«abdu» (qul, bende meniside) bilen kélidighan isimlar köprek. Emma, isimlarning keynige süpetligüchi qoshumchilarni qoshush omumlashqan. Turpan we qumullarda bezi kishi isimliridiki«w»,«g»gha almiship éytilidighan ehwal nisbeten gewdilik. Mesilen«wahid, wasil»ni«gayit, gasil»déyishtek. Ilini merkez qilghan shimaliy shinjangda ottura asiyadiki qérindash türkiy xelqlerning tesiri gewdilikrek. Ürümchini alsaq, sap uyghurche isimlarmu, erebche – parsche isimlarmu, menisi we til tewelikini bilgili bolmaydighan, emma özgiche anglinidighan isimlarmu bar. Isimlargha qoshulidighan süpetlesh qoshumchiliridin alsaq,«axun, molla, xan, xénim, gül» qatarliq qoshumchilar qeshqerni; «qari» kuchani;«mir, zat, tay»ilini merkez qilghan rayonlarda köprek ishlitilidu. Qumul, turpanlarda «gang»ni qoshup hörmet yaki izzetni bildürüsh aditi bar.

4. Uyghur kishi isimlirining hazirqi yüzlinishi. Bir millettiki kishi isimliri shu milletning milliy medeniyitining muhim terkibiy qismi. Bügünki künde xelqimizning ang – sewiyesining ösüshige egiship, kishi isimlirimizdimu ilgirikige sélishturghanda özgirish bolmaqta. Buni töwendiki üch nuqtigha yighinchlash mumkin:

1) qismen yerlik perqler suslap, kishi isimlirimiz oxshashliqqa yüzlenmekte. Isimlargha qoshulidighan süpetlesh qoshumchiliri roshen suslap, erlerning ismigha «jan»ni, ayallarning ismigha «gül»ni qoshush nisbeten omumliship, bashqa qoshumchilarning ishlitilishi azlawatidu.

2) isim qoyushta mene we shekil jehettiki güzellikige téximu köp ehmiyet bérilmekte. Buni xelqning uniwérsal sapasi öskenlikining netijisi déyishke bolidu. Kishiler perzentlirige isim qoyushta isimning menilik, shekil jehettin ixcham, jezbidar, éytishqa qolayliq, hetta bashqa millet tilida atighandimu yéqimliq bolushini oylishidighan boldi. Yene bir alahidilik, yashlar arisida perzentlirige qedimki uyghurche isimlarni qoyidighanlar, (beshtash toridin izden teyyarlidi)hetta bezide sap uyghurche isim yasap , yaki qérindash türkiy tillardiki sap türkiy isimlarni élip qoyidighanlarmu chiqiwatidu. Mesilen,«aytékin, oghuzxan, yashar, bilik» dégendek. Yene özliri menisini chüshenmisimu sheklige qarapla chet elche isimlarni qoyidighanlarmu bar. Yéngi isimlarni yasashqa kelsek, asasen menilik, shekli ixcham, yéqimliq bolup, buning kishi isimliri xezinimizni béyitishtimu roli chong .

3) xelqimizning kishi isimlirigha bolghan tonushi ösmekte. Aldinqi esirning 80 – yilliridin bashlap tilshunaslirimiz kishi isimliri heqqide ehmiyetlik teshebbuslarni otturigha qoydi. Ularning tetqiqat netijiliri xelqimizning isim éngining ösüshige türtke bolup, xelqimizni isimlarning menisini bilish we perzentlernimu isimning menisini bilish imkaniyitige ige qildi. Bizde 80 – yillardin bashlap yene famile qollinish heqqidiki teshebbuslar küchiyip, bu heqte xéli zor xizmetler ishlen’genidi. Bir qisimlar buninggha qizghin awaz qoshup, famile tallap qollan’ghan hem qolliniwatqan bolsimu, yene köplirimiz hazirghiche buninggha sel qarawatimiz. Famile qollinish jemetni jemetke ulaydighan yaxshi adet. Shunga, famile qollinishni tekitlishimiz, famile tallash we qollinish heqqide oylinishimiz hemmimizge ortaq mejburiyettur.

Shinjang gizitining 2011-yil 7-ay 8-kunidiki sani




UYGHUR KISHI ISIMLIRINING YÉZILISHINI QÉLIPLASHTURUSH HEQQIDE

(Ghoja'ehmet Yunusning ilmiy maqaliliridin tallanma)


Uyghur kishi isimlirining yezilishidiki xilmu xilliq axbarat - neshiriyat orunliridiki xadimlarning beshini aghritip keliwatqan, hazirghiche qa'ide shekli bilen muqimlashturulmighan ehwallardin biri. Yezilishtiki oxshimasliqning menbesi eytilishtiki oxshimasliqta, eytilishtiki oxshimasliq bolsa, aptonom rayonimizning bipayan zeminidiki jay - jaylarda yashap keliwatqan Uyghurlarning esirler dawamida shekillendurgen atash aditidin kelip chiqqan.


Towende Uyghur kishi isimlirining yezilishida saqliniwatqan gewdilik ikki xil ehwalni we uni qeliplashturush toghrisidiki teklipimni otturigha qoyimen:

1. Teleppuz qilishtiki oxshimasliq tupeylidin bezi tawushlar chushup qelish yaki ahangi ozgirip ketip, bir xil isim bir nechche xil yezilidighan ehwal. Mundaq ehwal Erebche, Parische kishi isimlirida gewdilik ipadilinidu.


Muhemmed (Erebche yezilishi, oqulushi Muhemmed, menisi: da'im medhiylenguchi, medhiye oqulghuchi). Bu isim hazir metbu'atta <Mehemmet> (mesilen: Mehemmet Rozi), <Mehemmed> (mesilen: Momin Mehemmidi), <Memet> (mesilen: Memet Abla), <Met> (mesilen: Ibrahim metrozi), <Memt> (mesilen: Memtimin Emet), <Muhemmet> <mesilen: Nurmuhemmet Yusupi), <Muhemmed> (mesilen: Omer Muhemmidi) shekilliride yezilip keliwatidu. Metbu'at orunliri bu isimlarning yezilishini birlikke kelturushke ilajisiz qelip, aptor qandaq yazghan bolsa, shu boyiche qoyup beriwatidu.


Abdulla (Erebche yezilishi Ghbdalle, oqulushi Ebdullah, menisi: Allaning bendisi). Bu isim metbu'atta <Abdulla> (mesilen: Abdulla Qadiri), <Abdu> (mesilen: Abdugul, Abdukerim, Qadiri), <Abdul> (mesilen: Ghoja Abdul), <Abla> (mesilen: Abla Turdi), <Awla> (mesilen: Memtawla Niyaz), <Abl> (mesilen: Ablet Abdulla, Ablikim Hesen) shekilliride yeziliwatidu. Hetta bir xil shekildikisi bir nechche xil yezilidighan ehwalmu mewjut. Mesilen: Abdura'up, Abdurre'up, Abdure'up, Abdurup.


Ehmet (Erebche yezilishi Ahmd, oqulushi Ehmed, menisi: yaxshi dep supetleshke layiq). Bu isim metbu'atta <Ehmet> (mesilen: Ehmetjan Qasimi), <Ehmed> (mesilen: Yusup Ehmed, Emetjan Ehmidi), <Emet> (mesilen: Emet omer, Qemberhan Emet), <Ehmet (rehmet)> (mesilen: Seydehmetow Tursun, Shayehmet Qurban) shekilliride yeziliwatidu.

Mehmud (Erebche yezilishi Mhmod, oqulushi Mehmud, menisi: yaxshi korulguchi, medhiylengen, mahtalghan). Bu isim metbu'atta <Mahmut> (mesilen: Mahmut Nizami), <Mahmut> (mesilen: Mahmut Ze'idi), <Mamut> (mesilen: Mamut Zayit), <Mehmut> (mesilen: Hamut Mehmut), <Mehmut> (mesilen: Mehmut Qeshqeri), <Mehmud> (mesilen: Mehmud Joras) shekilliride yeziliwatidu.


Hoja (Parische yezilishi Ho'aje, oqulushi Hoje, menisi: ustaz, ige). Bu isim metbu'atta <Hoja> (mesilen: Abdukerim Hojayow), <Ghoja> (mesilen: Jumahun Ghoja), <Ghoji> (mesilen: Ghoji Sali) shekilliride yeziliwatidu.

Huseyin (Erebche yezilishi Hsyn, oqulushi Huseyin, menisi: yaxshi, guzel, chirayliq). Bu isim metbu'atta <Huseyin> (mesilen: Huseyin nasir), <Husiyin> (mesilen: Ehmet Husiyin), <Husuyun> (mesilen: Nizamidin Husuyun), <Husun> (mesilen: Tursunmuhemmet Husun) shekilliride yeziliwatidu.


Bawudun (Erebche yezilishi Bha'aldin, oqulushi Beha'uddin, menisi: dinning yaxshi kishisi), bu isim metbu'atta <Bawudun> (mesilen: Minewwer Bawudun), <Bahawudun> (mesilen: Iminjan Bahawudun) shekilliride yeziliwatidu.


Weli (Erebche yezilishi Oli, oqulushi Weli, menischi: ashirighui, ghemhor, dost, hoja, ige, igidar). Bu isim metbu'atta <Weli> (mesilen: Abduweli Kerim), <Weli> (Mesilen: Bahadir Abduweli) shekilliride yeziliwatidu.


Eli (Erebche yezilishi Ghli, oqulushi Eli, menisi: ustun, aliy). Bu isim metbu'atta <Eli> (mesilen: Abduweli Eli), <Eli> (mesilen: Eli Nasir) Shekilliride yeziliwatidu.


Se'edulla, menisi: Allaning behtlik kishisi). Bu isim metbu'atta <Seydulla> (mesilen: Seydulla Tohti), <Se'idulla> (mesilen: Se'idulla Seypullayow), <Seydul> (mesilen: Seydul Sayim) shekilliride yeziliwatidu.


Yuqirqilardin bashqa, oxshash bir isim Rehim - Rehim, Rehime - Rehime, Rehman - Rehman, Rehmet - Rehmet, Rehmitulla - Rehmitulla, Hemit (Hemid) - Hemit (Hemid), Hemide - Hemide, Helim - Helim, Helime - Helime shekilliride yezilidighan ehwalmu mewjut.


2. Ikki sozni birikturush yoli bilen qoyulghan kishi isimliri (qosh isimlar) da ikki terkibiy isim otturisidiki sozuq, uzuk tawushlarning fonetikiliq ozgirishi mesilisi. <hazirqi zaman Uyghur edebiy tilining imla qa'idisi> de mundaq fonetikiliq ozgirishning saqlanmaydighanliqi qa'ide supitide kirguzulgen bolsimu, kelturulgen misalda ikki xil ehwal saqlanghan. Mesilen: <Erkin> degen sozge <ay> degen sozni qoshush yoli bilen yasalghan kishi ismi <Erkin'ay> dep yezilghan; Emdi <Rozi> degen soz bilen <Ahun> degen sozni birikturush yoli bilen qoyulghan <Rozi'ahun> degen isim janliq tilda teleppuz qilinishi boyiche <Rozahun> dep yezilghan. Bu ikki kishi ismi oxshash bir qa'idige boysunup yezilishi kerek.


Ikki sozni birikturush yoli bilen qoyulghan kishi isimliridiki mundaq ehwal towendiki tot soz qoshulup yasalghan kishi isimliride gewdilik korulidu:

Aldinqi terkibige <Ahun> qoshulup yasalghan kishi isimliri:


Rozi + Ahun = Rozahun (Rozi'ahun)

Tohti + Ahun = Tohtahun (Tohti'ahun)

Qasim + Ahun = Qasimahun (Qasim'ahun)

Tursun + Ahun = Tursuanun (Tursun'ahun)

Qurban + Ahun = Qurbanahun, Qunahun (Qurban'ahun)

Yasin + Ahun = Yasinahun (Yasin'ahun)

Eli + Ahun = Elahun (Eli'ahun)

Aldinqi terkibke <Ay> qoshulup yasalghan kishi isimliri:

Erkin + Ay = Erkinay (Erkin'ay)

Tursun + Ay = Tursunay (Tursun'ay)

Gulsum + Ay = Gulsumay (Gulsum'ay)

Kerime + Ay = Kerimay (Kerime'ay)

Mehri + Ay = Mehray (Mehri'ay)

Tolun + Ay = Tolunay (Tolun'ay)

Aldinqi terkibke <Ehmet> qoshulup yasalghan kishi isimliri:

Nur + Ehmet = Nurehmet (Nur'ehmet)

Mirza + Ehmet = Mirzehmet (Mirza'ehmet)

Ghoja + Ehmet = Ghojehmet (Ghoja'ehmet)

Hush + Ehmet = Hushehmet (Hush'ehmet)

Se'id + Ehmet = Seydehmet (Se'id'ehmet)

Shah + Ehmet = Shayehmet (Shah'ehmet)

Aldinqi terkibke <Haji> qoshulup yasalghan kishi isimliri:

Turdi + Haji = Tudaji (Turdihaji)

Qari + Haji = Qaraji (Qarihaji)

Hadi + Haji = Hadaji (Hadihaji)

Eli + Haji = Elaji (Elihaji)

Qazi + Haji = Qazaji (Qazihaji)

Molla + Haji = Mollaji (Mollahaji)


Bulardin bashqa, Erebche <Asiye> degen isimgha <Han>, <Gul> degen isimlar qoshulup yasalghan Asiyehan, Asiyegul degen qosh isimlar metbu'atta <Asiyhan> , <Asiygul> dep yeziliwatidu. <Asiye> degen soz bilen <Asiy> degen sozning menisi tamamen oxshimaydu. Shunga mundaq yezilishi muwapiq emes.


Uyghur kishi isimlirining yezilishida saqliniwatqan xilmu xilliq mushu ikki jehettila ipadilenmeydu. Bu yerde men xilmu xilliq birqeder gewdilik ipadiliniwatidu dep qarighan ikki ehwal ustide tohtilip ottum.


Uyghur kishi isimlirining yezilishida saqliniwatqan xilmu xilliqning, kopinche, Erebche, Parische qoyulghan kishi isimlirida korulidighanliqi yuqirida tilgha elindi. Uyghurlar Islam dinini qobul qilishtin ilgiri qedimdin qelip keliwatqan Uyghurche kishi isimlirini qollinip kelgenidi. Isalm dini qobul qilinghandin keyin, Erebche, Parische kishi isimliri Uyghurche kishi isimlirining ornini asasen igilidi. Bu kishi isimliri deslepte Erebche, Parische teleppuz qilinishi boyiche qoyuldi. Mesilen: Jalalidin, Abdulreshid, Fazil, A'ishe, Hediche, Fatime degendek. Esirlerning otushi bilen Erebche, Parische qoyulghan bu kishi isimliri Uyghur kishi isismlirigha aylandi we teleppuz qilinishida Uyghur tiligha has ozgirish hasil qilip, Jalalidin, Abdureshit, Pazil, Ayshe, Helche, Patime dep atilidighan boldi.


Buningdin bashqa, jay - jaylarda yashaydighan Uyghurlarning atash aditidimu oxshimasliqlar saqlandi. Hazirqi Uyghur kishi isimlirining yezilishida saqliniwatqan xilmu xilliqning tuguni ene shu Erebche, Parische teleppuz qilinishi boyiche yezish kerekmu yaki esirler dawamida tilimizda ozleshkini boyiche yezish kerekmu we yaki jay - jaylarda shekillengen atash aditi boyiche yezish kerekmu, degen mesilidin ibaret.

Meningche, Uyghur kishi isimlirining yezilishida saqliniwatqan xilmu xilliqni mundaq hel qilghan muwapiq:


1. Tarihta qoyulghan Uyghur kishi isimlirini eyni waqittiki tleppuz qilinishi boyiche yazghan yaishi. Mesilen: Ebu Nasir Farabi, Yusuf Has Hajip, Elishir Newa'iy, Ebulghazi Bahadirhan, Abdulkerim han, Nefise, Abdureshidhan, Afaq Hoja, Bedewlet.


2. Eslide Erebche, Parische kishi ismi bolsimu, esirler dawamida fonetikiliq ozgirish hasil qilip, Uyghurche kishi ismigha aylinip ketkenlirini hazir ozleshkini boyiche yazghan muwapiq. Mesilen: Ablet, Ablimit, Ablikim, Abdukerim, Abdureshit, Ysup, Ghoja, Bawudun, Seydulla, Batur, Dolet, Pazil, Ayshe, Helche, Patime. Bu kishi isimlirini Abdulehed, Abdulhemid, Abdulhekim, Abdulkerim, Abdulreshid, Yusuf, Hoje, Beha'uddin, Se'idulla, Bahadir, Dewlet, Fazil, A'ishe, Hediche, Fatime dep yezishning zoruriyiti bolmisa kerek.


3. Bezi Erebche kishi isimliri Uyghurlar Islam dinini qobul qilghan 1000 yil mabeynide hazirqi zaman Uyghur kishi isimlirigha aylinip ketken bolsimu, janliq tilda eytilishta we metbu'atta yezilishta xilmu xil bolup, orunsiz qalaymiqanchiliq peyda qilghanliqini nezerde tutup, Erebche teleppuz qilinishi boyiche birlikke kelturgen yaxshi. Bu, bir tereptin, mundaq kishi isimlirini birlikke kelturup, axbarat - neshriyat orunlirini bash qetinchiliqidin hali qilishqa qolayliq yaritip beridu; yene bir tereptin, helq'ara berish - kelishlerde Islam elliri bilen bolghan munasiwetke paydiliq. Bu yerde, asasen, <Muhemmed>, <Ehmed>, <Mehmud>, <Abdulla> degen tot kishi ismi kozde tutulidu. Bu kishi isimliri janliq tilda qandaq teleppuz qilinishidin qet'iynezer, meyli taq isim sheklide kelsun yaki qosh isim sheklide kelsun, birdek <Muhemmed>, <Ehmed>, <Mehmud>, <Abdulla> dep yezilghini muwapiq. Mesilen: <Mehemed>, <Memet>, <Muhemmet>, <Memtimin>, <Memtili>, <Metrozi>, <Nurmemet>, <Tursunmuhemmet> dep emes, <Muhemmed>, <Muhemmed Imin>, <Muhemmed Eli>, <Muhemmed Rozi>, <Nurmuhemmed>, <Tursunmuhemmed> dep yezilghini; <Ehmet>, <Emet>, <Seydehmet> dep emes, <Ehmed>, <Se'idehmed> dep yezilghini; <Mahmut>, <Mahmut>, <Mamut>, <Mehmut>, <Mehmut> dep emes, <Mehmud> dep yezilghini: <Abdul>, <Abla>, <Awla> dep emes, <Abdulla> dep yezilghini tuzuk.


4. Ikki sozni birikturush yoli bilen qoyulghan Uyghur kishi isimliri ikki terkib otturisidiki sozuq, uzuk tawushlarda fonetikiliq ozgirish hasil qilinmay yezilghini muwapiq. Mesilen: Rozi'ahun, Qurban'ahun, Erkin'ay, Mehri'ay, Nur'ehmed, Shahehmed, Asiyehan, Asiyegul, Turdihaji, Qarihaji.

Uyghur kishi isimlirining yezilishidiki xilmu xilliq uzaq esirlik jeryanda shekillengen. Shunga Uyghur kishi isimlirining yezilishini yuqiriqi asasta qeliplashuturush bir qisim kishilerning engidin otmesliki tebi'iy. Emma mesilige Uyghur kishi isimlirining yezilishini qeliplashturush, ilmiylashturush teqezzasidin qarighanda, yuqiriqi teshebbus heqqide toghra chushenche hasil qilghili tamamen bolidu.



Uyghur kishi isimlirimizning tarixiy tereqqiyati, alahidiliki we hazirqi yüzlinishi

abduzahir tahir murad


isim qoyush hemme milletke ortaq adet. Tarixiy tereqqiyattin qarighanda, uyghur kishi isimliri her qaysi tarixiy dewrde oxshashmighan alahidiliklerge ige bolghan.

1. Islamiyettin ilgiriki dewr. Bu ejdadlirimiz peyda bolghandin tartip taki islam dinini qobul qilghiche bolghan dewrdur. Bu dewrge ait yazma menbeler bir qeder az. "oghuzname" dastanining 13-esirde xatirilengen nusxisida oghuzxanning balilirigha "kün, ay, yultuz, kök, tagh, déngiz" dep isim qoyghanliqi riwayet qilinidu. Buningdin qedimki ejdadlirimiz perzentlirige köpinche hayatliqning kapaliti we menbesi dep téwinilghan tebiet hadisilirini isim qilip tallighanliqini bileleymiz. "oghuzname"din kéyinki tarixiy eserlerde "arslan, buqa, böre, altun, tömür" dégendek haywanat we bashqa etiwarliq nersilerning namliri kishi ismi qilinghanliqini bilimiz. ejdadlirimiz isim qoyushta yene shu dewrdiki turmush sharaitida köp uchrishidighan, özliri baturluq we küchlüklükning simwoli dep choqunghan yaki totém qilghan nersilerning namlirinimu isim qilip qollanghan. Kéyinche qehrimanliqni, baturluqni bildüridighan süpetler we tarixta ötken baturlarning isimlirinimu kishi ismi qilip ishletken. Mesilen, "alip, batur, ghalib, qaraxan" dégendek.

qedimki isimlardiki yene bir alahidilik − diniy atalghularning qedimdinla kishi ismi qilip ishlitilgenlikidur. Mesilen, toyun (buddaning quli), silig (budda dinida ‹mulayim› meniside) dégendek. Qedimki kishilerning neseb tewelikimu isim tallashqa tesir körsetken. Xan jemetidin bolghanlargha köpinche elni bashqurush bilen munasiwetlik isimlar qoyulghan. Mesilen, "él qaya", "él almish" dégendek. Bezide "yabghu, tarxan, tutuq" dégenge oxshash emel-mensep we memuriy unwan namlirimu isim qilip qoyulghan. Uningdin bashqa, kishilerning emel-unwani öskende shuninggha mas yéngi isim yaki hörmet nami bérilgen.

qedimki isimlirimizning yene bir alahidiliki qebile nami kishi isimlirining aldigha qoshulghan. bu adet sériq uyghurlarda yéqinghiche saqlanghan. Qumulning qismen jayliridimu bu adetning tesiri saqlanghan bolup, "qarluq séti, qarluq niyaz" dégendek isimlardiki "qarluq" sözi qedimki qebile namidur.

2. Islamiyettin kéyinki dewr (chüshinishlik bolush üchün, bu dewrni ilgiriki dewr we yéqinqi dewr dep ayridim). Ilgiriki dewr 10-esirning béshidin 20-esirning béshighiche bolghan dewr. Bu dewrde kishi isimlirimizde özgirish bolup, islam kitabliridiki yaki islam eqidisige mas isimlar asas qilinghan. kishi isimliridiki sap uyghurche sözler zor derijide azlap, uning ornini erebche-parsche sözler igiligen bolsimu, lékin bir qisim haywanat we tebiet hadisilirining namliridin élinghan kishi isimlirimu, tarixta ötken baturlarning isimliri we péillardin yasalghan isimlarmu qollinilghan. Mesilen, "ay, yultuz" dégendek. Uningdin bashqa uyghur tiligha xas süpet sözler, mesilen, "tur"din yasalghan "turdi, tursun" dégendek. Bezide bularning aldigha yaki keynige erebche namlar qoshulup, "tursunmuhemmet, muhemmettursun" depmu qollinilghan. 20-esir kirgendin buyan kishi isimlirimizdimu qismen özgirishler boldi. Beziler perzentlirige dewrge mas isimlarni qoyidighan boldi. uningdin bashqa, tereqqiyat qedimige egiship, ilgiri peqetla ishlitip baqmighan ghelite isimlarmu peyda bolushqa bashlidi. Mesilen, "aprél, wénéra, kilare" dégendek .

3. Kishi isimlirimizning yerlik alahidiliki. Uyghurlar nechche ming yillardin buyan küchlük milliy ortaqliqni saqlap kelgen bolsimu, türlük ijtimaiy adetlerde yurtlar ara anche-munche perqler shekillengen. Jümlidin kishi isimliridimu shundaq. Omumiy jehettin alghanda, jenubiy shinjangda islam dinigha xas isimlar shimaliy we sherqiy shinjanggha qarighanda köprek. Gewdilik alahidilik dep körsitishke toghra kelse, uni kishi isimlirimizning esliy söz tomuri bilen isimlargha qoshulidighan süpet qoshumchiliridin ibaret ikki tereptin tehlil qilishqa bolidu.

esliy söz tomuridin alsaq, xotende qosh yaki köp terkiblik isimlar, bolupmu "muhemmed" ning özgergen shekli "met" bilen bashlanghan qoshma isimlar nisbeten köp. Mesilen, "mettoxtiqurban, mettursun, metsali" dégendek. qeshqerni merkez qilghan rayonlarda "abdu" (qul, bende meniside) bilen kélidighan isimlar köprek. Emma, isimlarning keynige süpetligüchi qoshumchilarni qoshush omumlashqan. turpan we qumullarda bezi kishi isimliridiki"w" "g"gha almiship éytilidighan ehwal nisbeten gewdilik. Mesilen, "wahid, wasil"ni "gayit, gasil"déyishtek. Ilini merkez qilghan shimaliy shinjangda ottura asiyadiki qérindash türkiy xelqlerning tesiri gewdilikrek. Ürümchini alsaq, sap uyghurche isimlarmu, erebche-parsche isimlarmu, menisi we til tewelikini bilgili bolmaydighan, emma özgiche anglinidighan isimlarmu bar.

isimlargha qoshulidighan süpetlesh qoshumchiliridin alsaq, "axun, molla, xan, xénim, gül" qatarliq qoshumchilar qeshqerni; "qari" kuchani; "mir, zat, tay" ilini merkez qilghan rayonlarda köprek ishlitilidu. Qumul, turpanlarda "gang"ni qoshup hörmet yaki izzetni bildürüsh aditi bar.

4. Uyghur kishi isimlirining hazirqi yüzlinishi. Bir millettiki kishi isimliri shu milletning milliy medeniyitining muhim terkibiy qismi. bügünki künde xelqimizning ang-sewiyesining ösüshige egiship, kishi isimlirimizdimu ilgirikige sélishturghanda özgirish bolmaqta. Buni töwendiki üch nuqtigha yighinchlash mumkin:

1) qismen yerlik perqler suslap, kishi isimlirimiz oxshashliqqa yüzlenmekte. Isimlargha qoshulidighan süpetlesh qoshumchiliri roshen suslap, erlerning ismigha "jan"ni, ayallarning ismigha "gül"ni qoshush nisbeten omumliship, bashqa qoshumchilarning ishlitilishi azlawatidu.

2) isim qoyushta mene we shekil jehettiki güzellikige téximu köp ehmiyet bérilmekte. Buni xelqning uniwérsal sapasi öskenlikining netijisi déyishke bolidu. Kishiler perzentlirige isim qoyushta isimning menilik, shekil jehettin ixcham, jezbidar, éytishqa qolayliq, hetta bashqa millet tilida atighandimu yéqimliq bolushini oylishidighan boldi. Yene bir alahidilik, yashlar arisida perzentlirige qedimki uyghurche isimlarni qoyidighanlar, hetta bezide sap uyghurche isim yasap , yaki qérindash türkiy tillardiki sap türkiy isimlarni élip qoyidighanlarmu chiqiwatidu. Mesilen, "aytékin, oghuzxan, yashar, bilik" dégendek. Yene özliri menisini chüshenmisimu sheklige qarapla chet elche isimlarni qoyidighanlarmu bar. Yéngi isimlarni yasashqa kelsek, asasen menilik, shekli ixcham, yéqimliq bolup, buning kishi isimliri xezinimizni béyitishtimu roli chong .

3) xelqimizning kishi isimlirigha bolghan tonushi ösmekte. Aldinqi esirning 80-yilliridin bashlap tilshunaslirimiz kishi isimliri heqqide ehmiyetlik teshebbuslarni otturigha qoydi. Ularning tetqiqat netijiliri xelqimizning isim éngining ösüshige türtke bolup, xelqimizni isimlarning menisini bilish we perzentlernimu isimning menisini bilish imkaniyitige ige qildi. bizde 80-yillardin bashlap yene famile qollinish heqqidiki teshebbuslar küchiyip, bu heqte xéli zor xizmetler ishlengenidi. bir qisimlar buninggha qizghin awaz qoshup, famile tallap qollanghan hem qolliniwatqan bolsimu, yene köplirimiz hazirghiche buninggha sel qarawatimiz. Famile qollinish jemetni jemetke ulaydighan yaxshi adet. Shunga, famile qollinishni tekitlishimiz, famile tallash we qollinish heqqide oylinishimiz hemmimizge ortaq mejburiyettur.

Tehrir:Méhrigül xudaberdi

Menbesi:Junggo uyghurche radiyo tori

2012-05-31


Isim - famile otturisidiki kichik chékit

Aptonom rayon köp xil tedbir qollinip, az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisini ölchemleshtürüsh we kishi ismini qéliplashturush xizmitini ilgiri sürdi

Isim - famile otturisidiki kichik chékitning awarichilikidin xalas qildi



Menbe: Shijiang Geziti 2016.06.24

Muxbirimiz aynur ablimitning 32 - iyun ötküzülgen aptonom rayonning «milletler ittipaqliqi - tereqqiyati yili»diki muhim tedbirliri axbarat élan qilish yighinidin igilishiche, aptonom rayonimizdiki köp orun birliship, ünümlük tedbir qollinip, az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisini ölchemleshtürüsh we kishi ismini qéliplashturush mesilisini hel qilip, az sanliq millet ammisining ishlepchiqirish, turmushigha qolayliq yaritip béridiken. Bu «milletler ittipaqliqi - tereqqiyati yili» pa'aliyitidiki orundaydighan 72 türlük tedbirning biri.

Yéqinqi yillardin buyan, iqtisadiy, ijtima'iy ishlarning téz tereqqiy qilishigha egiship, kishi ismini dölet ortaq tilida ahang terjimisi boyiche yézishning muhimliqigha bolghan tonush we telep barghanséri kücheydi. Pen - téxnikining uchurlishishigha egiship, jem'iyet bashqurush - mulazimet qilishta kishi ismi qatarliq munasiwetlik uchurlarning téximu ölchemlik, téximu toghra bolushi telep qiliniwatidu, buning bilen az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisi ölchemlik bolmasliq, kishi ismini ishlitish qéliplashmasliq mesilisi oxshimighan derijide gewdilinip chiqti. Kishi isimliri otturisidiki ariliq belgisi we onluq kesir chékitini arilashturup ishlitish yaki qisqartiwétish; Ahangdash söz - xetlerni arilashturup ishlitish; Kishi ismining ret tertipi almiship qélish yaki chüshüp qélish; Kishi ismining ahang terjimiside xet qoshulup qélish, qisqirap kétish yaki köp ahangliq xetni ishlitip qoyush qatarliq sewebler tüpeylidin, qismen az sanliq millet ammisi amanet pul qoyush, sughurta, dawalinish xirajitini atchot qilish, ijtima'iy kapalet heqqini tapshurush, kütünüsh pulini élish, turalghu jama'et fondini sürüshtürüsh, dawalinish nomuri élish, poyiz, ayropilan béliti sétiwélish qatarliq jehetlerde awarichilikke yoluqti.

'aptonom rayonluq partkom, xelq hökümiti az sanliq millet ammisining örp - adetlirige ezeldin yüksek ehmiyet bérip we hörmet qilip keldi, az sanliq millet ammisining isim ishlitish, qollinish hoquqigha toluq kapaletlik qilip keldi, az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisini ölchemleshtürüsh, ismini qéliplashturush xizmitide bir qatar munasiwetlik siyaset - belgilime we tedbirlerni tüzdi. Uchurlishish dewride meydangha kelgen yéngi mesililerge asasen, aptonom rayonluq partkom az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisini ölchemleshtürüsh we kishi ismini qéliplashturush mesilisini hel qilishni xelq turmushini yaxshilash, milletler ittipaqliqini ilgiri sürüshtiki muhim mezmun qildi hem bu yilliq «milletler ittipaqliqi - tereqqiyati yili» pa'aliyitide tamamlaydighan 27 türlük muhim wezipining biri qilip békitip, zor küch bilen qollidi.

Aptonom rayonluq xelq hökümitining «'aptonom rayonimizdiki az sanliq millet ammisining kinishka, guwahnamisini ölchemleshtürüsh we kishi ismini qéliplashturush xizmitini yenimu yaxshi ishlesh toghrisidiki uqturushi»ning telipige asasen, her qaysi sahe tarmaqliri sistémisining salahiyet uchurini kirgüzüsh iqtidarini mukemmelleshtürüwatidu, ular sistémisining salahiyet uchurini kirgüzüsh halqisidiki kishi ismi ariliq belgisi oxshash bolmasliq, xetning uzunluqi ölchemge yetmeslik qatarliq mesililerni teltöküs hel qilidu. Shuning bilen birge, köznek mulazimiti qilidighan orunlar kimlik oqush mashinisi seplep, ish béjirgili kelgen ammining kimlik uchurlirini aptomatik tonutup, az sanliq millet ammisining uchurlirini xata kirgüzüp qoyushning aldini alidu.

Banka, sughurta, aksiye, tömüryol, xelq awiyatsiyesi qatarliq kespiy tarmaqlar yuqiri derijilik tarmaqlargha alaqidar ehwallarni teshebbuskarliq bilen inkas qilip, yuqiri qatlamdin layihelesh we menbedin ching tutushni ilgiri sürüsh arqiliq, yuqiridin töwenge qéliplashturush höjjiti chüshürüp, sahening uchur kirgüzüsh sistémisi qurulushini mukemmelleshtüridu.

Aptonom rayonimiz puqralarning kimlik nomurini ishench asasi qilip, bashqa kinishka, guwahnamilerni béjirgende, kimlik nomurigha munasiwetlik bolsa, kimlik nomurini birdinbir ölchem qilidu; Kimlik nomurigha munasiwetlik bolmisa, puqralarning kimlikidiki tizimlanghan isimgha asasen salahiyet uchurini toldurup, puqralarning jama'et xewpsizlik orginigha bérip yene ispat élip kélishini telep qilidighan ishlargha xatime béridu.

Uningdin bashqa, aptonom rayonimiz az sanliq milletlerning kishi ismini dölet ortaq tilida ahang terjimisi boyiche köchürüp yézish ölchimini yenimu ölchemleshtürüwatidu we birlikke keltürüwatidu, bowaqlarning ismini kirgüzüsh ötkilini ching igilep, «bowaqning tughulghanliq tébbiy ispati»ni nopusqa aldurghanda ismini tizimlashtiki birdinbir paydilinish asasi qilidu, shuning bilen bille kimliktiki isimda mesile barlar munasiwetlik tarmaqlargha waqitida uqturushi hem kinishka, guwahnamilirini waqtida almashturushi kérek.

Hazir aptonom rayonluq milletler til - yéziq xizmiti komitéti (terjime idarisi), axbarat - neshriyat - radiyo - kino - téléwiziye idarisi, sehiye - pilanliq tughut komitéti, jama'et xewpsizliki nazariti, qatnash - tiransport nazariti, adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet nazariti, iqtisad we uchurlashturush komitéti, ma'arip nazariti, soda sana'et memuriy bashqurush idarisi, her qaysi banka, sughurta, aksiye orunliri we télégraf karxaniliri, ürümchi tömüryol idarisi, ürümchi ayroport guruhi qatarliq munasiwetlik orunlar alaqidar xizmet wezipisini pa'al ilgiri sürmekte. Herqaysi sahe tarmaqliri ölchemsiz uchurlarni tedrijiy bir terep qilip, yil axirighiche pütün aptonom rayonimiz boyiche jem'iyet bashqurush, jama'et mulazimiti saheside az sanliq milletlerning kinishka, guwahnamilirini ölchemleshtürüsh we kishi ismini qéliplashturushni asasiy jehettin emelge ashuridu.

Yighingha qatnashqan munasiwetlik tarmaqlar, her millet ammisining bu xizmetni chüshinishi, qollishi we maslishishini, buningdin kéyinki kündilik ishlepchiqirish, turmushida, bolupmu türlük kinishka, guwahnamilerni béjirgende, bowaqlargha isim qoyghanda, «bowaqning tughulghanliq tébbiy ispati»diki kishi ismini tizimlatqanda, ölchemlik toldurup, orunsiz awarichilikning aldini élishini ümid qildi.

Menbe: Shijiang Géziti 2016.06.24


Uyghur en’eniwi kishi isimliri we nöwettiki kishi isimlirini islah qilish toghrisida

Aptor: ruqiye hemdulla yollan’ghan waqit: 2012-01-11 12:41


Muhim mezmuni: kishi isimlirining kündilik turmushta kishilerni bir- biridin perqlendürüshtin bashqa alahide menisi we ehmiyiti yoqtek körünsimu, emma biz kishi isimlirini inchikilep közetkinimizde, ularning alahide bir xil medeniyet hadisisi süpitide bir milletning idé’ologiyisi, diniy étiqadi, ijtima’iy exlaqi we éstétik qarashliri bilen chemberchas baghlan’ghanliqini bayqaymiz. Mezkur maqalide, uyghur en’eniwi kishi isimlirining herqaysi tarixiy dewrlerdiki qoyulush aditi, qollinilish emeliyiti qatarliq mesililer tehlil qilinidu .

Achquchluq sözler: uyghurlar en’eniwi kishi isimliri islah qilish

Uyghur kishi isimlirimu uyghur millitining uzaq esirler mabeynidiki ijtima’iy exlaqi, éstétik qarashlirini özige mujessemligen bir xil medeniyet hadisisi bolup, uyghurlarning isim qoyush aditining özgiche ipadilen’genlikini hés qilimiz. Uyghurlarda isim qoyushta melum bir qélip yaki izchilliq shekillenmigen bolup, uyghurlarning öz hayatida shekillendürgen milliy örp–adetliri, diniy étiqadi, yashighan muhiti, ijtima’iy turmushi, öz hayatigha körsetken tebi’iy we ijtima’iy sewebler tüpeyli, her xil mezmun we shekillerdiki isimlarni qollinip , milletning özige xas isim qoyush aditini shekillendürgen.

Uyghur kishi isimlirining her qaysi tarixiy dewrlerdiki qoyulushi we istémal qilinishi oxshash emes. Chünki uyghurlarda famile qollinish izchilliqi shekillenmigen, isim qoyushta melum tertip yaki qélip bolmighan, buning bilen herqaysi dewrlerde isim qoyush usuli we shekli tüptin perqlen’gen. Bolupmu uyghur kishi isimlirigha uyghurlarning diniy étiqadi, adetliri, yashash muhiti asasiy seweb süpitide tesir körsitip, uyghur kishi isimlirining herqaysi dewrlerdiki özige xas alahidilikliri we isim qoyush, istémal qilish aditini shekillendürgen. Shunga uyghur kishi isimlirini körsitishte, uyghurlarning totém qarashliri, diniy étiqadi we yashighan muhit–shara’it mezgillirini kishi isimlirining dewrini ayrishning eng muwapiq usuli dep qarashqa bolidu. Mezkur maqalide del mushu nuqtilar boyiche her qaysi tarixiy dewrlerdiki kishi isimliri körsitilidu.

1. Iptida’iy tebi’et étiqadchiliqi we totém dewrliridiki kishi isimliri

Insanlarning eng deslepki ishlepchiqirish pa’aliyiti owchiliq we charwichiliq bolghachqa, ular tebi’et dunyasidiki mewjudat we hadisilerge munasiwetlik bolghan ishlarni, shey’ilerni sirliq hés qilip, shu shey’i we hadisilerge bolghan choqunushini ipadilep, tebi’et dunyasidiki shey’iler we haywanlarning namini kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

1) «oghuzname» éposida oghuz xaqanning alte oghligha «kün, ay, yultuz, kök, tagh, déngiz» dep isim qoyghanliqi tilgha élin’ghan .

2) qedimki uyghurlar tashqi körünüshi, xaraktér–xususiyiti, küch–qudriti, sür–heywisi, yüksek we ulugh tuyulghan haywanat we uchar qushlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Yolwas arslan qaplan

Qochqar buqa böke (ejdiha)

Yaghan (pil) chaghri (lachin) bugha

Bürküt böre arghun (arghimaq)

3)güzel, kishining amraqliqini keltüridighan haywanlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Qunduz bulghun bulbul kakkuk

4) tebi’et dunyasidiki sirliq, shundaqla insanlargha nisbeten xewplik, xeterlik bilin’gen shey’i we jisimlarning namini isim ornida ishletken. Mesilen :

Yashin (chaqmaq) aqin (kelkün)

Örküch (örkesh) yaghmir (yamghur)

5) asman jisimliri we güzel, mezmut ösümlük, gül–giyahlarning namlirini isim ornida ishletken .mesilen :

Shems (quyash) qemer (ay) yultuz

Chinar qarighay chimen

Chéchek jineste anar alma


2. Uyghurlar muqim olturaqlishish medeniyitige qedem qoyghandin tartip, islam dinini qobul qilghuche bolghan ariliqta qollan’ghan kishi isimliri

Uyghurlar iptida’iy tebi’et étiqadchiliqi we totém étiqadi dewridin muqim olturaqlishish dewrige we diniy étiqad dewrige qedem qoyghandin kéyin, kishi isimlirida zor özgirish bolghan. Chünki ijtima’iy muhit we türlük dinlarning tesiride, uyghurlar isim qoyushtimu islahat we özgertish qilghan.

1) uyghurlar miladiyining aldi-keynide budda dinini resmiy qobul qilishqa bashlighan. Chünki, shinjang tarixta hindistan bilen qoyuq iqtisadiy we medeniyet alaqiliride bolup kelgechke, budda dini we medeniyiti uyghurlargha xéli zor tesir körsetken. Buning bilen uyghurlar buddizm tüsi qoyuq bolghan kishi isimlirini ishletken. Mesilen:

Maxadwi (budda nomining nami) chashtani

Achari (hezret) xaymawadi

Toyin (rahib) burhan (tengri, budda)

2) qedimki uyghur tilida erlik xaraktéridiki yükseklik we meniwi güzellikni bildüridighan namlarni kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Tölik (gheyret, jasaret) türk (küch-qudret) türklüg (küchlük, qudretlik) tighraq (batur, qeyser) alip (jesur, batur) böke (jesur, batur)

Küchlüg (küchlük, qudretlik) bögü (alim, danishmen)

Chalish (küresh) qadir (qeyser, keskin)

3) uyghurlar yene bu mezgillerde exlaq, güzellik, pakizliqni ulughlaydighan mezmundiki namlarni kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Arigh (pakiz) yidla (puraqliq) silig (mulayim)

Qutlugh (bextlik) yachan’ghir (uyatchan )

Bu dewrdiki kishi isimlirigha uyghur xelqining türlük qarash we adetliri singgen bolup, uyghur xelqining shu dewrlerdiki inkaslirini ipadiligen. Bu dewrdiki kishi isimliri asasen taq sözlük bolghandin sirt, hemmisi dégüdek uyghurche isimlardur. Yeni sirttin qobul qilghan yaki bashqa tillar arilashqan isimlar intayin az salmaqni igiligen.

3. Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyinki kishi isimliri

Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin, islam dini her sahe, her qaysi qatlamlarghiche singip, kishi isimlirimu asasen qoyuq islam dini tüsini alghan, pütünley erebche isimlar ishlitilishke bashlighan.

1) islam dinining tengrisi «allah »ning 99 xil süpitige «abdu-bende, qul» menisidiki sözni qoshup, isim ornida ishletken. Mesilen:

Abduqadir abdugheni abduwahab abdusattar

2) islam dinining peyghembiri muhemmed we uning 99 xil süpitini kishi isimliri ornida ishletken. Mesilen:

Muhemmed mehmud yasin imam hekkim muxtar

3) islam dinining muqeddes kitabi «qur’an kerim» de tilgha élin’ghan peyghember we meshhur shexslerning isim-namlirini isim ornida ishletken. Mesilen:

Dawud isa musa yunus harun zuleyxa hawwa büwi meryem

4) islam tarixida ötken meshhur shexsler we qehrimanlarning isim-namlirini kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Ababekri hezriti’éli osman abbas a’ishe xediche (xeliche, xelchem)

5) uyghurlargha 16-esirning otturilirdin bashlap, sofizm telimati singip kirgendin kéyin, uyghur kishi isimlirighimu tesir körsitip, sofizmning türlük unwan namliri, meshhur shexslerning isimlirini kishi isimliri ornida ishlitish aditimu shekillen’gen. Mesilen:

Sopi’axun sheyx xoja se’id appaq (appaqxan)

6) islam dini bilen munasiwetlik bolghan xilmu xil nam, emel we unwan namlirimu kishi isimliri ornida ishlitilgen. Mesilen:

Damolla qari mexsum sultan melike

7) héyt-bayram we xatire kün, aylarning namini isim ornida ishletken. Mesilen:

Barat (barat’axun, baratjan) ramizan rozi (rozaxun, rozixan)

8) sherq musulman ellirige meshhur bolghan riwayet, chöchek we tarixiy weqelerdiki shexslerning we ashiq – meshuqlarning nam-sheripi kishi isimliri ornida istémal qilin’ghan. Mesilen:

Perhat mes’ud rustem jemshid dil’ara shérin

9) pars medeniyitining tesir körsitishi bilen bir qisim parsche kishi isimlirini uyghurlar kishi isimliri qilip ishletken. Mesilen:

Bextigül perizat exter (yultuz) perman polat bahadir

10) ereb we pars tillirining arilishishi we öz’ara birikishidin shekillen’gen birikme isimlarni kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Externisa baharnisa gülnisa nurmirza mirshad dostimuhemmed .

11) uyghurche we parschidin öz’ara birikip hasil bolghan isimlarni kishi isimliri ornida qollan’ghan. Mesilen:

Aynigar gül’ayim turnisa güzel’ay ayxumar aydil

12) uyghurlarda yene meshhur ilim ehliliri, jama’et erbabliri, uyghur medeniyiti üchün zor töhpe qoshqan ataqliq shexslerning isimlirinimu kishi isimliri ornida qoyush aditi xéli keng omumlashqan. Mesilen :

Mehmud (mehmud kashgheriy) elishir (elishir newa’iy) amannisa (amannisaxan)

13) uyghurlarda yene her xil xurapiy qarash, bid’et emeller we sadda qarashlarning türtkiside qoyulghan kishi isimlirimu bar, shundaqla balisi turmighan, tughulupla ölüp qalghan yaki késel sewebi bilen baldur ölüp ketken kishiler perzentlirining turup qélishini ümid qilip, perzentilirige töwendikidek isimlarni qoyushqa adetlen’gen. Mesilen:

Tursun turdi toxti tursunxan tursun’gül toxtixa turghun turghun’ay

14) uyghurlarda yene perzent aghrip qalsa «köz tegdi, qoyulghan isim küchlük ketti» dep qarap, perzentlirining isimlirini obrazi töwen bolghan shey’i we nersilerning namigha özgertish aditimu bar. Mesilen:

Chawar süpürge bosuq samsaq yantaq kösey exlet

Bu dewrde qoyulghan isimlarning asasiy yönilishi islam dinini merkez qilghan bolup, kishi isimlirining köpinchisi erebche isimlar, parsche we uyghurche isimlar nahayiti az salmaqni igiligen.

4. Azadliqtin kéyinki uyghur kishi isimliri

Dölitimiz azad bolghandin kéyin, uyghurlarning turmush muhitidimu özgirishler bolup, sotsiyalistik tüzüm we ilghar medeniyetning türtkiside, uyghur kishi isimlirighimu özgiche mezmunlar qoshulghan.

Dölitimiz yéngi azad bolghan mezgillerde, türlük siiyasiy heriket we islahatlar köprek élip bérilghanidi, buni eyni dewrde qoyulghan kishi isimliridin körüwalghili bolidu.

1) yer islahati mezgilliride, uyghurlar arisida «azad, höriyet, erkin, islahat» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

2) chong sekrep ilgirilesh herikiti élip bérilghan mezgillerde bolsa «dolqun, gheyret,örkesh» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

3) medeniyet zor inqilabi mezgilliride bolsa «uchqun, yalqun, küresh, qeyser, jür’et , ezimet» dégendek isimlar köprek qoyulghan.

80–yillardin kéyin, dölitimizde islahat, ishikni échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin kéyin, ilim–penning tereqqiyati we ichki-tashqi weziyetning tesiri bilen uyghurlar turmushigha yéngi mezmunlar qoshuldi.

1) uyghurlar özlirining arzu–armanliri, güzellik we étika qarashlirini ipadileydighan menilik , yéqimliq, chirayliq anglinidighan isimlarni qoyghan. Mesilen:

Bextiyar rahet sa’adet ilyar salamet es’et sadaqet

2) ilim–meripetke intilish, milliy medeniyetni söyüsh, eqil–paraset we heqiqetni ulughlash idiyisi we rohi ipadilen’gen kishi isimliri qollinildi. Mesilen:

Alim meripet érpan érshad medine medeniyet hékmet aqil .

3) adilliq, wapadarliq, köyümchanliq we rehimdilliq idiyisi we rohigha ige menilerni ipadileydighan kishi isimlirimu köplep qoyuldi. Mesilen :

Adil adalet méhriban repqet méhrigül muhebbet éhsan rehime

4) chet el yazghuchilirining eserliri we téléwiziye filimliridiki pérsonazhlarning isimlirini kishi isimliri ornida ishlitishmu alahide ehwal bolup qaldi. Mesilen :

Esmet mariye filore kamran shekile

5) musulman ellerning zungtung we padishahlirining isimlirini kishi isimliri ornida qollinishmu ewj aldi. Mesilen:

Mustapa erafat hüseyin eziz mubarek

Yuqiriqi kishi isimliridin, uyghurlarning tarixiy, ijtima’iy we ichki-tashqi sewebler tüpeyli, her qaysi dewrlerde oxshash bolmighan mezmun we shekildiki kishi isimlirini meydan’gha keltürgenliki we qollan’ghanliqini, shundaqla uyghurlarning isim qoyushta melum bir izchilliqni shekillendürmigenlikini, her qaysi dewrlerning uyghurlar hayatigha tesir körsitishi kishi isimliridimu ipadilinip, özige xas alahidilik shekillendürgenlikini biliwélishqa bolidu. Kishi isimlirining til terkibini közitidighan bolsaq, islamiyettin ilgiriki kishi isimlirining omumen dégüdek sap uyghurche isimlar ikenlikini, islamiyettin kéyinki isimlar bolsa asasiy jehettin erebche isimlar ikenlikini, qismen parsche isimlarmu arilashqanliqini bileleymiz.

Uyghurlardiki isim qoyushtiki en’eniwilik asasen uyghurlarning diniy étiqadi, örp-adetliri, éstétik qarishi, arzu- armanlirigha biwasite munasiwetlik bolup, bu tereplerning uyghur kishi isimlirigha chongqur we biwasite tesir körsetkenlikini bilishke bolidu.

80– yillardin kéyin, uyghurlarning kishi isimliridimu zaman’gha mas haldiki yéngi yüzlinishler barliqqa keldi. Undin bashqa, 90 – yillarning kéyinki yérimida, uyghurlar arisida famile qollinish teshebbusining küchiyishi, uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilishini birlikke keltürüsh toghrisidiki belgilimlerning élan qilinishi bilen, uyghur kishi isimlirida yéngi özgirishler dawamliq shekillendi we kéngeydi. Bu xil haletni oyghur kishi isimlirida shekillen’gen islahat yaki yéngi yüzlinish déyishke bolidu.

Töwende uyghur kishi isimlirida shekillen’gen we shekilliniwatqan yéngi we islahat xaraktérlik özgirishlerni emeliy misallar arqiliq körsitip ötmekchimen.

1) ilgiriki xurapiy qarash we kona eqide- chüshenchiler boyiche qoyulidighan, kishilik turmushtiki obrazi töwen bolghan nerse–shey’ilerning isimliridin«bosuq, süpürge , chawar»dégendek isimlar istémaldin qélip, menisi we obrazi chirayliq menilik bolghan isimlar qoyuluwatidu.

2) islam dinidiki nam–emel we unwan namlirini isim ornida qoyush aditimu yoqilishqa bashlidi.

Mesilen: ilgirikidek «imam , damollam, sopa’axun, qariy» dégendek isimlar qoyulmaydighan boldi.

3) islam dini tüsini alghan we islam dini puriqi küchlük bolghan kishi isimlirimu barghanche aziyiwatidu. Mesilen: «hebibulla, nesrulla, zahirdin ,sirajidin» dégendek isimlarni qoyushmu azaydi.

4) uyghurlarda isimlarning ixcham, qisqa bolushini yaqilashmu nöwettiki yéngi yüzlinish bolmaqta. Ilgirikidek « muhemmedtursun, muhemmed’imin, mirzi’exmet» dégendek nechche sözning birikishidin tüzülidighan birikme isimlar aziyip, taq sözdin tüzülgen isimlarni qoyush adetke aylanmaqta.

5) qiz – ayallarning isimliridiki «xan, nisa, gül» sözliri qoshulghan isimlar aziyip, ilgirikidek «renagül, patemnisa, rehimxan» dep atalmastin «rena, patime, rehime» depla istémal qilinidighan halet shekillendi.

6) qiz–ayallar we erlerning isimlirining keynige erkilitish we yéqin körüshni meqset qilip, isimlarning tewelik shexs qoshumchisi «m» heripini qoshup ishlitish aditi tedrijiy aziyiwatidu. Mesilen, ilgiriki «reshidem, xatem, sajidem, abdullam» dégendek isimlar ölchemlik halda «reshide, xatime, sajide, abdulla» dep istémal qiliniwatidu.

7) uyghurlar arisida yene menilik, yéqimliq we güzel anglinidighan chet el kishi isimlirinimu qoyush aditi shekillendi we shekillenmekte. Mesilen: «elfire, merfine, nigare, ildane(qiz), rafa’il(oghul)» dégendek isimlarni qoyush xahishi nisbeten küchlük ipadilenmekte.

8) uyghurlar arisida yene kishi isimliri qoyushta sap uyghurche bolushni teshebbus qilish bilen bille, chirayliq anglinidighan, menilik isimlarni qoyush qizghinliqi kötürülüwatidu. Mesilen: gheyret küresh örkesh azad erkin yalqun jür’et

9) uyghurlar arisida nöwette en’eniwi isimlarni qoyush, yeni merdlik, qehrimanliq, qeyserlik we bilimlikni ipadileydighan qedimki uyghur kishi isimlirini qoyush qizghinliqi kötürülüwatidu. Mesilen:

Alip aytékin qutluq ayqut bilikzat elqut bilikyar

10) yéqinqi yillarda bashlan’ghan famile qollinish qizghiliqi seweblik, uyghurlar arisida hem famile hem isim bolalaydighan, shu isimni kelgüside ewladlirigha famile üchün qollansa bolidighan sözlerni isim ornida qoyush xahishi kücheymekte. Mesilen:

Bughraxan eltékin ixlas almas arslan éltebir élterish tumaris

11) uyghurlar arisida yene qisqa , xenzuche xet boyiche yézishqa qulayliq , uyghurche atilishimu chirayliq, menilik isimlarni qoyush qizghinliqi shekillenmekte. Meslen:

Eli adil erkin güli ziba rena

Nöwette, kishi isimlirini islah qilish, asasen yuqiriqi tür we saheler boyche dawamlashmaqta. Omumen qilip éytqanda, uyghurlardiki yiraq qedimki zamanlardin buyan dawamliship kelgen isim qoyush we istémal qilishtiki en’eniwilik millitimizning türlük étiqadliri, turmush qarashliri, arzu–armanliri bilen zich birleshken bolup, uyghurche isimlar zaman tereqqiyatining tereqqiy qilishigha maslashqan halda tereqqiy qilip özgermekte. Biz yenila uyghur kishi isimliridiki en’eniwilikni milletning xaraktér alahidiliki boyiche dawamlashturushimiz lazim, shundaqla kishi isimlirida shekilliniwatqan yingi islahatnimu uyghurlarning nöwettiki tonush, qarash we milliy psixik alahidiliki boyiche rawajlandurush, uyghurlar arisida famile ishlitish we isim qoyushqa alahide köngül bölüshimiz lazim.

Paydilan’ghan matériyallar:

1. Enwer semet gherbi: «uyghurlarda famile», shinjang xelq neshriyati, 2002- yil 12- ay 1- neshri.

2. «uyghur kishi isimlirining xenzuche yézilish qa’idisi», shinjang pen-téxnika sehiye neshriyati, 2002- yil 11- ay 1- neshri .

3. Abdure’op polat: «uyghur tili léksikologiyisi», qeshqer uyghur neshriyati, 1994- yil 12- ay 1- neshri.

Aptorning xizmet orni: guchung nahiye shibéywen ottura mektep

Jawabkar muherriri: reshide mamut

«shinjang ijtima’iy penler tetqiqati»zhurnilining 2009-yilliq 1-sani







Qedimki uyghurlar qollan’ghan isimlar

( isimlar ) _ ( menisi )

Aba _ dada , ata , shundaqla apa , ana dégen menisimu bar

Abambeg _ ebediylik beg

Abam ulugh _ ebediylik , menggülük

Abinchu _ xushalliq , köngülni alghuchi

Abinchu qatin _ köngülni alidighan xénim , xanish

Abiniq _ bextlik , tinch

Atabék _ orda terbiyichis , terbiyichi

Atat _ tay , qulan

Atash _ atesh , ot

Atay _ bala , bachka

Atligh _ abroyluq , atalghan , mesheur , bashliq

Atish _ étishmaq

Atmish qara _ atmish : ismi , qara : süpiti

Atim _ mergen

Achari _ hezret , ustaz

Achuq _ ochuq

Achiq _ chong aka

Adam toghrul _ toghrul ( bir xil yirtquch qush )dek chiwer adem

Adayu _ éziz , qimmetlik

Adugh ( adigh ) _ éyiq

Ara bugha _ ottura hal bugha

Artuq _ artuq , éship ketken , jiq , nurghun

Artun _ zire ( ösümlük )

Arslan _ shir balisi

Arghu _ ikki tagh arisi

Arghun _ arghimaq

Arqar _ yawa qoy

Arqu _ bahaliq , qimmetlik

Arqish _ karwan bashliqi , xewerchi

Arish _ taza , pak , pakiz

Arigh _ pakiz , sap

Azghir ( adghir ) _ ayghir

Azuq _ ozuq , yémeklik

Azuqlugh _ ozuqluqi bar adem

Azigh _ hoshyar kishi

Azhun _ dunya , dewr

Asghu _ marjan ( boyun’gha asidighan )

Asigh _ nep , payda , menpe’et

Asqin _ ésil , aliyjanab

Ashan _ hürmetlen , ghizalan

Ashan toghrul _ toghruldek ghizalan

Ashtal _ kenji oghul

Ashay _ ghaye , meqset

Agharlagh _ hürmetke layiq , shereplik , ulugh

Aghush _ uruq , jemet

Aghir _ qedirlik , éziz , shereplik , ulugh

Aqash _ aka , akash

Aqi _ merdane , jesur , merd

Aqxan _ aq : ismi , xan : qoshumchisi

Alp _ jesur , batur , qehriman

Alp aya _ eng yaxshi qehriman

Alp ata ( elpetta ) _ batur ata

Alp ertunga _ qaplandek batur er

Alp tékin _ batur shahzade

Alpaghut _ yéngilmes qehriman , tagh yürek batur

Altun _ ( 1) altun , ( 2) zöhre yultuzining ismi

Altun qara : altun : ismi , qara : süpiti

Alqa _ medhiyilimek

Alqish _ bext , xushalliq , tentene

Amsaq _ hewes

Amul _ temkin , éghir – bésiq

Anach _ özining zérekliki bilen hemmige anidek tuyulidighan qiz

Anugh _ ümid , arzu

Ay _ asmandiki ay

Ayuq _ ayighuchi , qoghdighuchi

Aykün _ ay we kün

Ay silig _ aydek pak

Ayxan _ aydek xan

Aytengri _ tengri : ismi , ay : süpiti

Ay tughmish _ aydin tughulghan

Aytoldi _ aydek tolghan

Ay chechek _ aydek chirayliq ( qiz )

Edgü ( ezgü ) _ yaxshi , ésil , chirayliq

Eren _ yigit , erkek , er

Er buqa _ buqidek küchlük er

Erdem _ edeb , exlaq , pezilet

Erdeni _ göher , merwayit , ünche

Erdeni qatin _ göher xénim

Erk _ erkinlik , seltenet

Erkech _ téke

Esen _ ésen , saq – salamet

Esen qara _ büyük saqliq , katta ésenlik

Eke _ uka , singil

Elkün _ xelq , qebile

Ewlik _ xojayin , öylük , öy igisi

Baba _ bowa , ata

Baxshi ( baqshi ) _ ögetküchi , molla , ustaz , doxtur

Badur _ ölchen

Barcha turmish _ hemmisi turghan , hemmisi tel

Barcha tughmish _ hemmisi tughqan

Bars _ yolwas

Barghut _ qebile nami

Barghut kün _ barghut : ismi , kün : süpiti

Barligh _ bay adem

Barman _ döletmen

Basa temür _ temür ( tömür ) : ismi , basa ( yardem ) : süpiti

Basmil _ qebile nami

Barsghan _ yolwastek xan

Basut _ yardemchi , yöligüchi

Bashlagh _ bashlighuchi , bashliq

Baqlan _ paqlan

Baltu _ palta

Baligh _ ( 1) sheher , qel’e , ( 2) béliq

Bayaghut _ döletmen , bay

Bay temür _ temür : ismi , bay : süpiti

Bedük _ büyük , katta , yüksek

Berk _ küchlük , saghlam

Bekrish _ mustehkem

Bektur _ ching tur

Beg _ beg , xan , shahzade , erkek , er

Begi _ begdek

Beg arslan _ arslandek er

Beg buqa _ buqidek küchlük er

Beglen _ beg bol , begdek bol , qabil er bolup chiq

Begtash _ tashtek mustehkem er

Beg temür _ tömürdek beg , tömürdek er

Beglik _ beg ewladi , aliyjanab

Beg tutuq _ mertiwilik er

Beg turmish _ begdek turghan

Botuq _ botilaq

Burxan quli _ buddahning quli

Bughugh _ alim , danishmen

Burslan _ qaplan

Böre tégin _ böridek batur shahzade

Buzaghu _ mozay

Bughra _ erkek töge

Boghu _ bugha

Buqa _ buqa

Buqaxan _ buqidek küchlük xan

Bulaq _ ( 1) bulaq , ( 2) qebile nami , ( 3) éqin derya

Bulan _ bir xil haywan ismi

Buyan _ sawab , bext , yaxshiliq

Buyan qar _ bext yaghdurghuchi qar

Buyruq _ emeldar

Böke ( buka ) _ ( 1) jesur , palwan , batur , ( 2) ejdiea , yawuz

Bökexan _ batur , palwan xan

Bögü _ bilimlik , eqilliq

Bögü bilge _ eqilliq alim

Bögü xan _ danishmen xan

Bögüsh _ eqildar , danishmen

Bike _ xénim

Bigu _ eqilliq

Bilge _ alim , danishmen , bilimlik

Bilge beg _ danishmen beg

Bilge qaghan _ danishmen xan

Bilge tutuq _ bilimlik , mertiwilik , idare qilghuchi beg

Bilge er _ bilimlik er

Bilge qatin _ bilimlik melike

Tabdu _ tapar

Tardush _ mertiwe , derije

Tariqchi beg _ déeqan yigit

Tangsuq _ nepis , qimmetlik , kem uchraydighan

Tarxan _ xan , beg

Tash _ tashtek mustehkem

Tayuq _ tuyghun , zérek

Tayan’ghu _ tayinidighan , ishinidighan

Tayanch _ tirek , yölek

Terken _ xaqan , padishah , wilayet hökümdari

Tekish _ her nersining axiri

Tegin ( tigin , tékin ) _ ( 1) qul , ( 2) shahzade

Tegin üge _ bilimlik shahzade

Temür _ tömür

Temür buqa _ tömürdek buqa

Tengiz _ déngiz

Tengizxan _ déngizxan

Tengri _ tengri , ilah , asman

Tengirli _ tengrilik , xudaguy , mö’min

Tengri tughmish _ tengri tughqan

Tengride bolmish _ tengri yaratqan

Tozun _ kélip chiqishi yaxshi , ésil , ochuq – yoruq

Torum _ buta ( haywan ismi )

Torumtay _ bir xil yirtquch qushning ismi

Tosun _ minilmigen at

Toghrul _ bir xil yirtquch qush

Toqish _ jeng , urush , toqunush

Tolun _ tolghan , toluq , yétilgen , pütün

Toyzun _ yéza aqsaqili

Toyin _ rahib

Toyin quli _ rahibning quli

Tutuq _ ( 1) mertiwe , ( 2) idare qilghuchi

Tutuq er _ ( 1) mertiwilik er , ( 2) idare qilghuchi beg

Tutush _ kayimaq , qattiq sözlimek

Tudush _ urush , soqush

Tudung _ bashliq

Turmish _ turghan ( ornidin turghan )

Tughmish _ tughulghan , ewlad

Tunga _ qaplan jinsidin bir haywan

Tungaxan _ qaplandek xan

Tölik _ jasaret , gheyret

Türkan qatin _ türk xanishi

Tüzmish _ tüzülgen , toghra , qusursiz

Tüzün – tüzütlük , kemter , mulayim

Tétik _ tétik , janliq , mahir

Tigin beg _ shahzade yigit

Chaghri _ ( 1) lachin , ( 2) bürküt

Chaghri beg _ bürküttek er

Chawish _ yol , tedbir , tedbirchi

Cheber _ chéwer , qabil

Chechek ( chéchek ) _ gül , ghunche , chéchek

Choghluq _ ( 1) nurluq , issiq , ( 2) bir xil gül ismi

Choben _ chopan , padichi

Chigil _ türkiy qebililerning biri

Chigil arslan _ chigillarning arslani

Xan _ ( 1) xan , hökümdar , ( 2) qan

Xanbaba _ xandek ata

Ratna _ ünche , göher

Ratna qar _ ünchidek qar

Zemuran _ zumred

Sachu _ chucha ( yaghliq chuchisi )

Sarsal _ söser ( bir xil haywan )

Sarmusaq _ samsaq

Sarigh _ sériq reng

Sarigh xan _ sarigh : ismi , xan : süpiti

Saghun _ qarluq qebilisining chonglirigha bérilidighan unwan

Salchuq _ qebile nami

San’gün ( sen’gün , san’ghun ) _ serkerde , qomandan

Sanmish _ sanalghan

Saw _ shöhret , xewer

Sewüg _ söygü

Sewig _ eziz

Sewigli _ söyümlük

Sewinch _ shadliq

Soghun _ tagh tékisi

Sun’ghush _ neyziwazliq

Suqaq _ böken ( haywan ismi )

Sungqur _ shungqar

Söngo _ xenjer , neyze

Süpürgü _ süpürge

Sim _ kümüsh

Silig _ siliq , pakiz , zérek , mulayim

Siligh _ siliq , mulayim

Sinan _ sinalghan

Qaban _ tawaq

Qapan _ qawan

Qaplan _ yolwas

Qatmish _ qatqan , mustehkem , ching

Qachngar _ toshqan

Qara _ ( 1) qara reng , ( 2) puqra , xelq , millet , ( 3) ulugh , katta , chong

Qaraxan _ puqraning xani , ulugh xan

Qara baqshi _ chong ustaz

Qara bugha _ chong bugha

Qara temür _ temür : ismi , qara : süpiti

Qara toyin _ chong rahib

Qara qush _ bir xil chong qush

Qarughchi _ muhapizetchi

Qarghilach _ qarlighach

Qarluq _ uyghur qebililiridin biri

Qasuq _ miq

Qaghan _ xaqan , xan , padishah

Qanturmish _ qandurghan , razi qilghan

Qawush _ kélishmek , uyushmaq

Qawshut _ kélishtür , uyushtur

Qay _ qebile nami

Qayaq _ qaymaq

Qedir _ qeyser , keskin

Qeyser _ rum shahlirining unwani

Qorumchi oghul _ chong oghul

Qozi _ ( 1) qoza , ( 2) söyümlük

Qursuz _ yüz – abroy , salapet

Qunshi _ qoshna

Qut _ bext , dölet

Qutadmish _ bext keltürgen

Qutlugh _ qutluq , bextlik

Qutlugh beg _ bextlik er

Qutlugh bugha _ bugha : ismi , qutlugh : süpiti

Qutlugh buqa _ buqa : ismi , qutlugh : süpiti

Qutlugh bilge qaghan _ bextlik , danishmen padishah

Qutlugh tigin _ bextlik shahzade

Qutlugh tengri _ bext bergüchi tengri

Qutlugh temür : temür : ismi , qutlugh : süpiti

Qutlugh turmish _ bextlik turghan , xushal turghan

Qutlugh oghul _ bextlik oghul

Qutghan _ bextlik , bext tapqan

Qurtulmish _ qutulghan , yenggilligen

Qushtr _ mu’ellim , ustaz

Qoghursu _ uyghur qebililirin biri

Qoghursu altun _ altun : ismi , qoghursu : süpiti

Qulan _ qulan ( yawa éshek )

Qulun _ qulun ( haywan ismi )

Qulun qara _ qara renglik qulun

Quntuz ( qunduz ) _ qunduz ( bir xil haywan ismi )

Qunchuy ( xunchuy ) _ melike

Qira _ étiz

Qirchechek _ qirda ösken gül

Qiz _ qiz bala , qizchaq

Qinim _ jesur

Qiyimtu _ hushyar

Kench ( kenj ) _ kenji , kichik , kéyinki , axirqi

Kench tughmish _ kéyin tughulghan

Kench oghlan _ kenji oghul

Körklüg _ körkem , chirayliq

Közün _ küch , quwwet

Köl _ köl , déngiz

Költigin _ eqli köldek shahzade

Köwshek _ güzel , chirayliq , yumshaq

Küch temür _ temür : ismi , küch ( küchlük ) : süpiti

Küch tigin : küchlük shahzade

Küchlüg _ küchlük , qudretlik

Küsemish _ arzu qilghan

Küsen _ kucharning qedimki nami

Küsench _ arzu , tilek

Kügelik _ muqeddes , mesheur

Külchire _ xush chiray

Kül bilge qaghan _ bilimlik , maxtashqa layiq xan

Kül qaghan _ xush chiray xan

Kümüsh tigin _ téni kümüshtek aq shahzade

Kurshad _ qedimki uyghur shahzadisining ismi

Kushan _ qedimki uyghur xanliqining nami

Kün _ kün , quyash , sherq

Künxan _ kündek xan

Kün bermish _ kün bergen , bextke érishtürgen

Küntughdi _ kün chiqti

Kün tengri _ kündek tengri

Kün silig _ kündek illiq

Kishi _ ustaz

Kishi qara _ chong ustaz

Lachin _ lachin , bürküt

Mengü temür _ ebediy tömürdek mustehkem

Menglig ( menglik ) _ ( 1) belgilik , ( 2) menglik , ( 3) bextlik , xushal

Menglig sen’gün _ qutluq batur

Mungsuz _ ghem – qayghusiz , xatirjem

Ming temür _ ming : ismi , temür : süpiti

Ming qara _ ming : ismi , qara : süpiti

Nom quli _ din quli

Niku _ yaxshi

Otachi _ téwip , doriger

Ordubeg _ ordida xizmet qilghuchi beg

Ozmish _ qutulghan , nijad tapqan

Oghlan _ oghul bala , ezimet

Oghlaghu qatin _ döletmen xotun

Oghuz _ ( 1) oghuz süti , ( 2) türk qebililirining birining nami

Oghul _ oghul bala

Oghul tigin _ oghuldek shahzade

Utar _ utup chiqidu

Utush _ yenggüchi , utqan

Uchqur _ bilimlik kishi

Udghurmish _ uyushqan , ghelibe qilghan

Udmish _ shepqetlik

Uz _ chirayliq , güzel

Usuq _ ussighan

Usun _ uzun , uzaq

Ughraq _ arzu , niyet

Ulugh _ ulugh , katta , chong

Ulugh beg _ ulugh er

Ulugh xan _ ulugh padishah , katta xan

Omay _ ( 1) bir xil haywan ismi , ( 2) yoldash , hemrah , ( 3) tengri

Umun _ ümid

U’ighur _ uyghur

Ötemish _ ötkür , üzüp mangghuchi

Ötkür _ ittik , téz , keskin

Ötkürmish _ ötkürleshken

Ötünch temür _ temür : ismi , ötünch ( qerzdar ) : süpiti

Öküsh qara _ öküsh ( yilqa ) : ismi , qara : süpiti

Ögrünch _ xushalliq , shadliq

Idiqut _ muqeddes bext

Isig tarxan _ mulayim xan

Ish bugha _ bugha : ismi , ish ( dost ) : süpiti

Ish qara _ ish ( chach örümi ) : ismi , qara : süpiti

Il _ hökümdar , memliket , dölet , xelq

Il ashmish _ hökümdarliqta yüksek

Il almish _ dölet alghan

Il etmish _ dölet qurghan , elni idare qilghan

Il etmish bilge qaghan _ elni idare qilghan danishmen xan

Il erdem _ ( 1) xelqperwer , ( 2) döletning edeb , exlaqi

Il bugha _ bugha : ismi , il : süpiti

Il temür _ temür : ismi , il : süpiti

Il tutmish _ döletni tutup turghuchi

Il tüzmish _ elni tüzgüchi

Il qutadmish _ elni bextiyar qilghan

Il ügesi _ döletning danishmini , elning ustazi

Il ikkermish _ elni idare qilghan , döletni qudret tapquzghan

Il inanch _ döletning ümidi , el ishinidighan

Il inanch tirek _ döletning ishenchlik tiriki

Il yighmish tengrim _ elni toplighan tengrim ( padishahim )

Ilikta _ yer igisi

Ilig ( ilik ) _ ( 1) xan , xaqan , ( 2) el , qul , ( 3) hökümdar

Ilig beg _ ( 1) shahzade , ( 2) hökümdar beg , ( 3) xan

Ilig qan _ padishah

Ilchi _ elchi

Ilchi qara _ katta elchi

Inige _ hinggan töge

Inik _ uka

Inaq quli _ dostluq quli

Inanch _ ( 1) ishench , ishenchlik , ( 2) wezir

Inanch buyruq _ ishenchlik emeldar

Inal _ anisi ésilzade , atisi addiy xelqtin bolghan kishi

Yapghu _ bir xil unwan nami

Yachanqir _ uyatchan , hayaliq

15

Yaragh ( yaraq ) _ qoral

Yaran _ dost , hemrah

Yarughlu _ otluq , nurluq

Yaruq _ yoruqluq , yoruq

Yarichi _ yardemchi

Yashqan _ yash yigit

Yaghma _ türk qebililiridin birining nami

Yandaq _ yantaq

Yaghan _ pil

Yetmish qara _ yetmish : ismi , qara : süpiti

Yurtugh _ hemrah

Yollugh tigin _ yoli bar shahzade

Yidlagh _ xushpuraq



1. Atabék: bu uyghurche atalghu bolup, orda terbiyichisi dégen menini bildüridu.

2. Basqaqbeg: bu uyghurche atalghu bolup, hazirqi wilayet derijilik urunning bashliqigha teng emelni körsitidu.

3. Baqawul: baqawul atalghusi töwendikidek uch xil ademge qaritilghan. Biri, ilgiriki dewrlerde padishah yaki emirler sariyida tamaq-ghizalargha mes’ul emeldar. Yene biri, ashpez. Üchinchisi, baqquchi, qarighuchi, mehbuslarni yiraqqa yetküzüshte tamaq-ghiza, yétip-qupush ishlirigha qaraydighan emeldar qatarliqlar.

4. Beg: bu atalghu qedimki uyghur tilida "bik, bek" dep teleppuz qilin’ghan. Kiyin "beg" dep özgergen. Menisi "ulugh, chong" dégenlik bolidu. Qedimki chaghlarda "beg" qebile bashliqi, yurt chongi dégen menini béretti. Kiyin herbiy qomandan menisinimu bildürgen.Ching sulalisi dewride nahiye derijilik memuri emeldarlarning namini bildürgen.

5. Pashshapbeg: "pashshapbeg" parsche bilen uyghurchidin birikken isim bolup, qedimki memuri emelni körsitidu.

6. Pansatbeg: "pansatbeg" 40- 50 öpchörisidiki ademge bashchiliq qilidighan emeldarni körsitidu.

7. Tengriqut: "tengriqut" qedimki honlarning xaqanining nami bolup, "xuda bergen bext" dégen menini bildüridu.

8. Tutuqbégi" bu qedimki uyghur tiligha mensup atalghu bolup, "tutup turghuchi beg, idare qilghuchi beg" dégen menini bildüridu. Eyni waqitta hazirqi ölke bashliqigha teng emel nami.

9. Chapawul: bu uyghurche atalghu bolup, qushunning aldiida mangghan hujumchi leshkerler yaki yolni düshmenning hiylisidin tazilap mangghuchi chaparmenlerdur.

10. Chawushbégi: chawushbégi jenglerde seplerni tüzeydighan, urush qilmighan waqitlarda eskerlerni xeliqqe zulum sélishtin chekleydighan emeldar.

11. Chep qol bilikxan: honlarda tengriquttin qalsila chep qol bilikxan dégen mensep bolghan. Tengriqut ölse yaki texttin chüshse u texitte olturghan.

12. Chöpdar bégi: bu parsche söz bolup, "chöp" kaltek, hasa menisini, "dar" ige, tutquchi dégen menini bildüridu. Chöpdar bégi "kaltek tutquchi" dégen menini bildüridu. Chöpdar beg ene shularning bashliqini, yeni jisekchiler bashliqini körsitidu.

13. Dejjal: bu erebche söz bolup, aldamchi, hiyliger dégen menilerde ishiltilidu.

14. Dorgha: bu beglerning buyruqini ijra qilish ehwalini puqralar arisigha bérip, dawamliq sürüshte qilip heydekchilik qilghuchilarni körsitidu.

15. San’ghun: bu honlar dewridiki herbiy qomandan nami bolup, hazirqi génralning derijisige teng.

16. Serdar: bu parsche atalghu bolup, baturlar bashliqi, mergenlerning chongi dégenliktur.

17. Serkar: bu parsche söz bolup, ish béshi, nazaretchi dégen menilerge ige.

18. Serkerde: bu parsche atalghu bolup, qoshun bashliqi, qomandan dégen menini bildüridu.

19. Surkawul: bu erebche bilen uyghurchidin birikken söz bolup, qorghanning bash emeldari, qorghanni muhapizet qilghuchi emeldar dégen menilerge ige.

20. Ghujidar: "ghujidar" ghoja depmu atilidu. Eslide "xwaje" bolup, ustaz, beg, mexdum dégen menidiki söz. "dar" tutquchi dégen menidiki parsche söz. U baylarning aile we mülkini wakaliten bashqurghuchilarni körsitidu.

21. Qazi: "qazi" erebche söz bolup, hükümni kesküchi dégen menini bildüridu. U qanuni jaza we dewa ishlirini biwasite bir terep qilghuchi, hazirqi sot mehkimisining bashliqigha yaki bash sotchigha teng emel nami.

22. Qaghan: bu qedimki uyghurche atalghu bolup,"padishah, beg" dégen menilerni bildüridu. Kiyin "xaqan" dep atalghan.

23. Qurighar: "qurighar" kök türklerning ghéribi qismidiki rayonlarning jughrapiyilik nami bolup, eslide "quri", "quraya" (gherb), "qurighadu" (ghéribi terepke) dégen sözlerdin kélip chiqqan.

24. Qoruqchi: bu qedimki uyghur tilida qorghan saqlighuchi eskerning namini bildüridu.

25. Qoruqchibeg: qoruqchibeg memliketning chong sheherlirige yiraq bolghan chet, yaqa qorghan sépillirini mudapi’e qilishqa we bashqurushqa mes’ul qilin’ghan emeldar bolup, ular bu xil qoruq-qorghanlargha jayliship, bir tereptin yerlik xeliqqe nazaret qilip, ulardin yighqan baj-séliqlarni yuqirigha yetküzse, yene bir tereptin chégrani qoghdap, yollar we ötenglerning amanliqini kapaletlendürgen.

26. Möhürdar: möhürdar tamgha tutquchini körsitidu. Ilgiri yuqiri derijilik emeldarlarning katipimu shundaq atalghan.

27. Mirza: mirza - katip yaki orda pütükchisini körsitidu.

28. Ong qol bilikxan: ong qol bilikxan honlar dewridiki sol qol bilikxandin bir’az töwen turidighan emel nami. Shu dewrlerde sol qol bilikxan tengriquttin kéyinla turidighan bash emeldar bolghan.

29. Inanchi: "inan" qedimki uyghur tilida "ishenmek" dégen menidiki söz. Inanchi – ishenchlik emeldar yaki meslihetchi dégen menige ige.