Ta’amlinish edebliri risalisi

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Ta’amlinish edebliri risalisi

Haji muhemmed shahmuradzade

Haji fezliddin karametulla

Melumki, ademge nepismu, shehwetmu ata qilin’ghan. Insanlar mexluqatlarning eng ulugh we mukerrimi bolghanliqi üchün, nepis we shehwettin ibaret da’im yamanliqqa emir qilidighan apettin saqlinish we hemishe pak yürüp, pakize-halal nersilerdin tanawul qilish üchün, insan’gha eqil we paraset bérilgen. Shuning üchün ademler yaxshi yashash we salamet bolush üchün özlirige ata qilin’ghan eng ulugh német, yeni eqildin ünümlük paydilan’ghan halda özining hayatigha eng zörür bolghan ta’am yéyish ilmi we edepini bilish, yéyish cheklen’gen nersilerdin perhiz qilip, sheksiz yémeklik tépip yéyishke heriket qilishi lazim.

Insan bashqa janliqlardin ilim, eqil, edep, paraset, shuningdek, ta’am yéyishtiki emirlerni béjirish, cheklen’gen ishlardin saqlinish bilen perqlinidu. Ta’am yéyishtiki körsetmilerni bilmigenliki üchün, beziler késellikke, beziler bolsa quwwetsizlik, hetta péqirliqqa giriptar bolup qalidu. Bolupmu, bu risalimizde «köp yéyishte köp ziyan bar» dep alahide tekitlinidu. Sübhisizki, ashu ziyanlardin biri késel bolushtur. Yeni köp yéyish késellik peyda qilidu. Insanlarning dert-illiti köp yéyishtindur, bek toyup yéyish bolsa késellikning uruqidur.

Keykawus oghligha mundaq nesihet qilidu: «péqirliqqa seweb bolidighan apetni israpchiliq dep bilgin. Yep-ichishte, herqandaq ish qilishta israpchiliq qilmasliq lazim.»

Toy we méhmandarchiliqlarda, xususen, nezir-chiraghlarda kishiler ibret élish we merhumni esleshning ornigha türlük ta’amlarni hérisliq bilen yep qorsaqlirini toydurghandin kéyin, gheplette qélip bimene we bihude gep-sözlerni déyishke ötidu. Peqet adet yüzisidinla bezi örp-adet we eqidige munasiwetlik qa’idiler béjirilidu, xalas. Merhumni eslesh, yétimlerning halini sorash we yaki ularning heqqidin perhiz qilish héchkimning ésige kelmeydu.

Az yéyishning özi shipadur. Chünki dawaning esli perhizdur. Insan qanche ilim-meripetlik yaki bay-bayashat, mensepdar bolmisun, ta’am yéyish edepini bilmise we uninggha emel qilmisa, dost-yarenler, hetta a’ile we perzentler aldida qedir-qimmiti töwenleydu. Shu sewebtin yep-ichishning shert-shara’itliri, edep-qa’idiliri, bezi ta’am we méwilerning peziletliri heqqide ushbu risalimizda pikir yürgüzduq. Melumat we delillerni mushu sahediki mötiwer kitablardin alduq.

Ta’am yéyish qa’idiliri

Ta’am yéyishning yigirme nechche türlük qa’idisi bardur. Ular töwendikiche:

1. Ta’am yémekchi bolghanda keshini sélip olturush lazim.

Hékmet: melumki, ta’am pak we taza némettur. Uni pak halette yéyish zörür. Kesh bolsa bezide pakiz, bezide meynet bolidu. Shuning üchün uni ta’am yémekchi bolghan chaghda séliwétish eqelliy qa’ide hésablinidu. Shuningdek, tébbiy nuqtineziridin qarighandimu, bundaq qilish meqsetke muwapiqtur.

2. Ta’am yéyishtin burun ikki qolini béghishighiche üch qétim yuyush kérek. Chünki, bu emel pakliqtin bolup kembeghellik we muhtajliqni yiraq qilidu, dep qarilidu.

3. Ta’amni suprigha (dastixan’gha) qoyush, dastixanni bolsa yerge sélish, yeni dastixanni ashtaxtining üstige emes, belki yerge (supa, kang, pol üstige) sélish en’eniwiy qa’ididur. Eslide mushundaq halette olturush kemterlikke isharettur.

4. Ta’amni usidighan qacha sapal (chaqchuq) yaki yaghachtin bolushi kérek. Chünki, bundaq qachida ta’am yéyish lezzetlik bolidu hem insanni kibir we menmenliktin yiraqlashturidu.

5. Ta’am bilen birge dastixan’gha sirke (üzüm sirkisi) we köktat qoyush kérek. Chünki, sirke qoyulghan dastixanda beriket köp bolup, péqirliqni yoq qilidu, dep qarilidu.

6. Muqim we kemterin halda olturush, yeni ta’am yémekchi bolghanda sol putning üstige olturup, ong tizini öre halda tutush lazim. Chünki, ong putni qorsaqqa tirep olturush az yéyishke we asan toxtiwélishqa seweb bolidu. Ta’am yégende yükünüp olturushmu muwapiq emellerdin hésablinidu.

7. Ta’amgha «bismillahir rehmanir rehim» dep qol uzutush lazim. Eger bashta bundaq déyish estin kötürülgen bolsa, otturisida yaki axirida désimu bolidu.

8. Ta’amni ong qol bilen yéyish teshebbus qilinidu.

9. Ta’am yéyishni tuz bilen axirlashturush, yeni ta’amdin awwal we ta’amdin kéyin tuz istémal qilish kérek. Melumki, tuz achliq shidditini peseytip, az yéyishke seweb bolidu. Tuzni istémal qilghanda ikki barmaq, yeni bash barmaq bilen körsetküch barmaqning uchi bilen élish kérek. Chünki, bundaq qilish hékmettin xali emes. Tuzni nan üstige qoyushqa bolidu, emma tuzdanni nan üstige qoyushqa bolmaydu.

Melumki, insan istémal qilidighan nurghun yémeklikler tuzsiz bolmaydu. Shuning üchün a’ile ezaliri tuzdanning aghzini échip qoysa bolmaydu. Chünki, bezi ziyanliq janiwarlar ziyanlirini tuz arqiliq ademge ötküzüshi mumkin.

10. Nanni ikki qol bilen sundurush lazim, chünki, nan ulugh németlerdindur. Edep yüzisidin parche nan turup, pütün nanni sundurmasliq kérek. Nanning otturisini yep, chörisini tashlap qoyushqa bolmaydu. Nan’gha qolni sürtüshke bolmaydu. Nanning üstige qacha-quchilarni qoyushqa bolmaydu. Nan élip kelgendin kéyin hesel, murabba dégendek nersilerni saqlimayla, nanni yewerse bolidu. Nanni kichikrek chishlep, köprek chaynash hékmettin xali emes.

11. Qol bilen yéyilidighan ta’amni üch barmaq, yeni bash barmaq, körsetküch barmaq we otturanchi barmaqlar bilen yéyish kérek. Bu emel az yéyishke isharettur. Ikki barmaq bilen yéyish kibir alamitidur. Töt barmaq bilen yéyish bolsa qa’idige uyghun kelmeydu.

Payda: yuqirida sözlen’gen her bir mezmun paydidin xali emes. Mesilen, téwiplarning éytishiche, qol bilen ta’am yéyishte ikki xil halet mewjut. Birinchidin, beden qol bilen ghiza élip, kishining téz toyushi we az yéyishige seweb bolsa, ikkinchidin, barmaqtiki nérwa tomurliri arqiliq meydidiki ta’amlar téz hezim bolushqa seweb bolidiken.

12. Ta’amni öz aldidin yéyish lazim. Bashqilarning aldidin we ta’amning otturisidin alsa bolmaydu. Emma méwe-chéwiler bolsa, uni xalighan yéridin alsa bolidu.

13. Ta’amdin kéyin «elhemdulilla» dep shükür éytish lazim.

14. Qolni sürtüshtin awwal barmaqlirini yaliwélish lazim. Tertipi mundaq: birinchilep ottura barmaqni, ikkinchilep körsetküch barmaqni, üchinchilep bash barmaqni yalash lazim.

15. Dastixandiki nan uwaqlirini edep we éhtiram bilen térip yéyish lazim. En’eniwi qarash boyiche, dastixandiki nan we ta’amning qalduqlirini yégen kishining rizqi keng bolidu, dep qarilidu.

16. Ta’amdin kéyin chishlirini tazilash lazim. Chünki, bu emel chishlarning saghlamliqigha, riziqning köpiyishige seweb bolidu. Shuningdek, chishlarni tazilash pakizliqtin dérek béridu. Chishni anar, qomush, reyhan gholi bilen kolash durus emes. Tal, zirik we achchiq derex shaxliri bilen kolash meqsetke muwapiqtur. Chishlarning arisidin chiqqan yémeklik qalduqlirini yéyishke bolmaydu, eger mumkin bolsa uni sirtqa tashlash kérek.

17. Ta’amdin kéyin ikkila qolni béghishqiche üch qétim yuyush kérek. Chünki, bu emel sarangliqtin saqlaydu, köz saghlamliqini asraydu. Peqet ta’am yégen qolni yaki barmaqlarning uchinila yuyup qoyushqa bolmaydu. Bolupmu kichik balilargha ta’am yégüzgendin kéyin, ularning qol we lewlirini sürtüp yuyup, andin uxlitish lazim.

18. Ta’amdin kéyin éghizni üch qétim gher-gher qilish lazim.

19. Méhman sahibxan’gha xeyrlik geplerni qilishi we rehmet éytishi lazim. Sahibxan ta’amdin kéyin méhmanning qolini yuyuwélishi üchün su we pakiz löngge élip kélishni untumasliqi lazim. Méhmanlar bashqa-bashqa jayda emes, imkan bar hemmisi bir yerde qol yuyushi lazim. Telenggidiki yunda chetrek pakiz yerge tökilidu.

Ta’am yéyishtiki yaxshi emeller

Ta’am yéyishte töt türlük yaxshi emel bar:

1. Bashqilar bilen birge ta’am yéyish, yeni tamaqqa bashqilarni shérik qilish. Öz ehli we perzentliri bilen birge ta’am yése téximu xeyrlik bolidu. Chünki, sawab we beriket bille ta’am yéyishte bolup, bashqilar bilen dost we burader bolushqa seweb bolidu. Xususen toy, merike we méhmandarchiliqlarda shundaq qilish lazim. «kimya’i sa’adet»te éytilishiche, ta’amgha qanche köp kishining qoli uzitilsa, beriketmu shunche mol bolidu. Shuning üchün ta’amning qachisimu chongraq bolushi lazim. Chünki, kichik qachida beriket yoqtur. Ta’amni yalghuz yémeslik lazim. Elwette, dost we buraderler bilen birge yéyish lazim.

2. Xeyrlik we yaxshi niyetlik kishiler bilen bille ta’am yéyishmu yaxshi emellerdindur.

3. Ta’amni axirighiche hemrahlar bilen birge yéyish kérek, chünki, eger ulardin burun ta’amdin qol yighsa, beziliri haya qilip, ta’amdin qol tartishigha seweb bolidu. Eger yéyishke taqiti bolmisa, özür éytsa bolidu.

4. Qollirini yughandin kéyin értmastin, höl halette közlerni uwilash lazim. Bu emel közlerning salametlikige menpe’etliktur.

Ta’am yéyish edepliri

Ta’am yéyish edepliri töwendikiche:

1. Qorsaq achqanda ta’am yéyish we aran toyghanda toxtash lazim. «kimya’i sa’adet»te körsitilishiche, her kim qorsiqi achqanda ta’am yése we toyup kétishtin burun ta’am yéyishni toxtatsa, téwipqa héchqachan hajiti chüshmeydu.

2. Ta’amdin burun qol yughanda qolni lönggige értmay, shu péti qurutush lazim, taki yughanning esiri qolda qalmasliqi kérek. Ta’amdin kéyin, ta’amning yuqundilirini chiqiriwétish üchün qol lönggige értilidu.

Tenbih: bezi merike, murasimlarda ta’amdin ilgiri qol yuyulghanda 40~50 kishi bir lönggige qol értidu. Tébbiy nuqtinezerdin qarighanda, ashu türlük qollar értilghan lönggige yene qol értilsa, elwette, qolimiz pakize bolushning ornigha meynet bolidu. Buning bilen bezi késelliklerning kélip chiqishigha seweb bolushi mumkin. Qol yuyush edepliri shuningdin ibaretki, ta’amdin ilgiri yashlardin, ta’amdin kéyin bolsa yéshi chonglardin bashlap yuyulidu. Qol yughuchni ong tereptin aylandurush kérek. Put we pachaqlargha su chachrimasliqi üchün bedenni égip yuyush telep qilinidu.

3. Ta’am yéyishtin awwal chin dilidin xeyrlik tileklerni tilesh lazim.

4. Özidin ilim, emel we teqwadarliqta yuqiri yaki yashta chongraq kishidin burun ta’amgha qol uzatmasliq kérek. Eger mezkur süpetler özide bolsa, bashqilarni saqlatmasliq kérek. Yene hemrahidin burun qol uzatmasliqi we dastixandiki yaxshiraq nersini hemrahining aldigha qoyushi lazim.

5. Loqmini kichik élish lazim.

6. Loqmini tawaqning chétidin élish lazim.

7. Loqmini yaxshi chaynash lazim.

8. Aghzidiki ta’amni yutmastin turup, aldidiki loqmigha qol uzatmasliq lazim. Yeni ta’amni aldirap-ténep yémeslik lazim. Hekimler mundaq deydu: «her kim ta’am yéyishte aldirisa yaki hapila-shapila yése, choqum késel bolmay qalmaydu!»

9. Loqmini alghanda béshini bek égiz kötürmeslik lazim.

10. Loqmini aghzigha élip barghanda, aghzini bek chong achmasliq lazim.

11. Her bir loqmini yéyishtin awwal «bismilla», yep bolghandin kéyin «elhemdulilla» déyish lazim.

12. Ta’am yéyishke olturghanda ta’amghila qarash lazim, bashqa yaqqa qarap olturushqa bolmaydu.

13. Yötel tutqan we chüshkürgisi kelgende yüzini bashqa yaqqa burash lazim.

14. Eger aghzidin birer nerse chiqsa, yüzini burap, sol qoli bilen élish lazim.

15. Yaghliq loqmini sirkige (üzüm sirkisi) we yaki sirkini yaghliq loqmigha paturup yémeslik kérek, bolmisa bashqilargha yaman körünidu. Shuninggha oxshash bashqilargha yaman körünidighan emellerni qilmasliq kérek.

16. Hemrahlar bilen birge ta’am yégende chishligen loqmisini sirke, shorpa we shuninggha oxshash nersilerge paturmasliq lazim.

17. Hemrahining qoli tawaqta bolghanda, bu kishi qolini tawaqqa uzatmasliqi lazim.

18. Söngek, anar, alma, qoghun shapiqi we shuninggha oxshash nersilerni bashqilarning aldigha emes, özining aldigha qoyush lazim. Méwe-chéwilerning söpükini méwe élin’ghan tawaqqa tashlimasliq lazim.

19. Kishilerni köp yéyishke dewet qiliwermeslik lazim, bolupmu méhman bimar bolsa buningdin qattiq saqlinish lazim.

20. Qolgha élin’ghan loqmidin tawaq we yaki dastixan’gha uwaq we danilerning tökülüshidin éhtiyat qilish lazim.

21. Qol yuyidighan chaghda sopun ishlitish lazim.

22. Qolgha su quyuwatqan kishining heqqige rehmet éytish, yaxshi tileklerni tilesh lazim.

23. Aghzini chayqash üchün élin’ghan suni chachratmastin turup yundi qachisigha chüshürüsh lazim.

Ta’am yéyishtiki xush körülmeydighan emeller

Ta’am yéyishtiki xush körülmeydighan emeller töwendikiche:

1. Ziyan qilmaydighan ta’amni yémeslik.

2. Ta’amni eyiplesh. Emeliyette ta’am uninggha yaqsa yése we yaqmisa qolini tartsa bolidu.

3. Qoghun yaki nanning otturisini yep, qalghini yémeslik.

4. Qarangghuda bir nerse yéyish.

5. Öre turup yaki mangghan halda, yanpashlap yétip ta’am yéyish.

6. Göshni pichaq bilen késish.

7. Nanni pichaq bilen toghrash. Bu ikki németni ilajining pariche qol bilen parchilash lazim.

8. Qolni tawaqqa silkish. Yeni, qolidiki loqmidin qalghan nersilerni tawaqqa tashlash.

9. Loqmini aghzigha élip barghan halda béshini ta’am üstige égish.

10. Zörüriyetsiz birer ish üchün dastixanni yighmastin turup kétish.

Shuningdek, ta’am yewatqanda bash we bashqa ezalarni qashlash, burun, put we bedenning bashqa jaylirigha qol tegküzüsh, éghiz we burun süyini tashlash, éghizda loqma bar halette sözlishish, sorun ehlining aldida chish kolash, kopchilik bilen ta’am yégende aghzidin birer nersini chiqirish, méhmanning aldida kichik balilar bilen oynishish yaki ularni olturghuzush, dastixan üstide nas, sigart chékish we tükürüshke oxshash qiliqlarning hemmisi xush körülmeydighan emeller jümlisidindur.

Ta’am yéyishtiki perhizler

Ta’am yéyishte töwendikidek perhizler bar:

1. Altun, kümüsh, tuch yaki mistin yasalghan qachilarda ta’am yéyish.

2. Piyale, qacha, tawaq we shuninggha oxshash nersilerni nan üstige qoyush. Emma yeydighan nersilerni nanning üstige qoysa bolidu. Nanni ziyade eziz körüsh we uninggha hörmet bildürüsh lazim. Danalar bu heqte mundaq deydu: «bir chishlem nan üchün üch yüz atmish kishi xizmet qilidu. Yeni, üch yüz atmish kishining xizmiti bilen bir chishlem nan hasil bolidu.»

3. Ta’amni aldigha élip kélishni buyrush. Belki ta’amni xar qilmasliq üchün özi ta’amgha yéqinraq olturush lazim.

4. Ta’amni püwlesh. Chünki, ta’amni püwlesh bizning en’enimizde beriketni yoq qilidu, dep qarilidu.

5. Ta’amni purash. Chünki, bu haywanlarning aditidur.

6. Ta’amni bek issiq péti yéyishke bolmaydu. Chünki, bundaq qilsa ta’amdin beriket kétidu. Hékaye qiliniduki, bir kishi loqman hekimni izdep kélidu. Kishiler uninggha shundaq jawab béridu: «ademlerning ichidin ta’amni sowutup yégen kishini körsingiz, ashu kishi del loqman hekimdur.»

7. Bashqilarning loqmisigha qarash. «qabusname»de shundaq déyiliduki, künlerdin bir küni sahib isma’il bin abbas özining yéqin-yoruqliri bilen ta’am yep olturatti. Hemrahliridin birining qachidin alghan loqmisida bir tal chachni kördi. «chachni loqmangdin éliwetkin» dédi. U kishi qachisini qoyup chiqip ketti. Sahib u kishini qaytip kélishke buyrudi. U kishi qaytip kelgendin kéyin, sahib uningdin ta’am yémestin dastixandin turup kétishining sewebini soridi. U kishi dédi: «méning loqmamdiki bir tal chachni körgen kishining ta’amini yémeslik yaxshiraqtur.» sahib bu sözdin qattiq xijalet boldi.

8. Ta’amni bashtin-axir jim olturup yéyishke bolmaydu. Ta’amni mejliske muwapiq sözler we ulughlarning hékayetliridin éytip yégen yaxshi. Emma kishilerning ishtihasini buzidighan geplerni zinhar qilmasliq lazim.

9. Qorsaq bek toyghuche yéyish. Az yéyishte payda köptur, chünki, bu emel kishining saghlam, zéhni ötkür, eqli kamil, pem-parasetlik, segek, hushyar we nepsining yenggil bolushigha seweb bolidu. Köp yéyishning ziyinimu köptur. Biperwaliq, köp uxlash, beden éghir bolush, pemsizlik, unutqaqliq we bashqa késellikler shuning jümlisidindur. Eger késellik az yéyishtin peyda bolghan bolsa, bir’az dora-derman bilenla téz saqiyip kétidu. Eger köp yéyishtin peyda bolghan bolsa, u halda köp japa chekken teqdirdimu saqiyishi qiyin bolidu. Chünki, yéyish barliq dertlerning béshi we az yéyish barliq dermanlarning béshidur. Béyit:

Jismim saghlam bolsun déseng ger mudam,

Zörüriyettin artuq yémigin ta’am.

Shuning üchün ulughlardin beziliri ikki kéche-kündüzde üch qétim ta’am yéyishni ixtiyar qilishqan. Birinchi küni seherde, ikkinchi küni péshinda. Köp yéyish yene qelbni öltüridu. Chünki, qelb zira’etke oxshaydu. Zira’et köp sughurulghanliqtin nabut bolghan’gha oxshash, dilmu köp yéyishtin ölidu. Hökümalar mundaq deydu: üch ta’ipe kishidin ziyan körülmigen teqdirdimu dost tutulmaydu. Béxil, tekebbur we bek toyup ta’am yégüchi.» fuzeyl rehimetulla mundaq deydu: «qelbni qattiq qilidighan ikki xislet bar, yeni, ikki nerse kishini tashyürek qilip qoyidu. Biri, köp gep qilish; Yene biri köp yéyish.» sheyx se’diy shéraziy «gülistan»da ushbu hékayetni keltüridu: ikki kishi bir sheherge seper qilidu. Sheher ehli ulargha bir gunah artip, töhmet qilip qamap qoyidu. Bir heptidin kéyin ularning gunahsizliqi éniqlinip, ishikni achsa, biri tirik, yene biri bolsa ölük turghudek. Ölümalar buning sewebini mundaq izahlaydu: «ölgini köp yéyishni adet qilghaniken, chidimay jan teslim qildi. Ikkinchisi az yégenliki üchün jéni aman qaldi.»

10. Barmaq yaki pichaqni nan’gha értmaq, eger értilghan nanni yése ja’iz.

11. Xet yazidighan qeghezge qol értmaq.

12. Yolda ta’am yéyish.

Ta’am yéyishtiki cheklen’gen emeller

Ta’am yéyishtiki cheklen’gen emeller töwendikiche:

1. Toq qorsaq üstige ta’am yéyish.

2. Zelle kötürüsh, yeni sahibxanning ruxsiti bolmay turup, dastixandiki nan, méwe we ashqan ta’amlardin élip kétish méhman nomusluq ishtur. Eger öy igisining buningdin xushal bolidighanliqini bilse, alsa bolidu. Elwette, bu chaghda hemrahi bilen bar meslihet bilen ish qilsa bolidu. Yeni her kim öz aldidiki nersini alip, hemrahining aldidin almasliqi kérek. Eger u razi bolsa, alsa bolidu.

Etigende ta’am yéyishni mubarek bilish lazim. Chünki, etigenlik ta’amda ten we qan’gha köp menpe’et bar. Kechqurun bolsa azraq yéyish lazim. Elwette, kechlik ta’amni terk etmeslik lazim, bolmisa beden maghdursiz, susiz bolup qalidu. Emma zinhar toyup yep yatmasliq lazim, chünki bu késellik peyda qilidu. Bezi xelqler: «etigenlik ta’amingni özüng ye, chüshlük ta’amni dostung bilen ye, kechlik ta’amingni düshminingge ber!» dep bikar éytmighan.


Menbesi:

Weli kérim kök’alip terjime qilip tüzgen, shinjang xelq bash neshriyati-shinjang xelq sehiye neshriyati neshir qilghan «a’ilige aptap» namliq kitabtin élindi