Tömür éli

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Tömür éli 1886-1933 [转载]tomur eli sijangning terjimhali 铁木尔

铁木尔

Tömür éli 1886 - yili toqsunda déhqan ehmet hajim ailiside dunyagha kelgen. U deslep toqsunda daéhqanchiliq bilen shoghullan'ghan. 1920 - yili ayali bilen kuchagha köchüp bérip hariwikeshlik qilghan. U kuchada hariwikeshlik qilip yürüp bir az hallan'ghandin kéyin at harwiisini köpeytidu, harwikeshlerge shangyu bolidu. Bu waqitlarda yang zéngshinning chirik, istibdat hakimiyiti emgekchi xelqqe qatmu - qat alwan séliq sélip, xelqni dehshetlik ékispilatatisiye qiliwatatti, tömür éli we uning qol astidikilerning at harwilirimu mustebit hökümetning alwan - yasaqliridin qutulalmaydu. Shu sewebtin tömür élida istibidat hakimiyettin intiqam élish istiki tughulidu.

Shinjangda milliy zulumning kündin - kün'ge küchiyishi netijiside, qumulda xojiniyaz hajim bashchiliqida ikkinchi qétim déhqanlar qozghilingi partilaydu. Jaylardiki zulumgha qarshi turush puzitsiyisini kütüp turghan xelq bu qozghilangni qizghin qollaydu. Netijide qozghilang nahayiti téz küchüyüp turpan shehiri,pichan ,singgim qatarliq jaylarghiche kéngiyip, jing shurin qisimlirigha qaqshatquch zerbe béridu. Mushu peytte toxti lüyjüng, qurban yingjanglar toqsunda qoralliq qozghilip toqsunni ishghal qilidu hemde korligha yürüsh qilip 1933 - yili 1 - ayda korlini ishghal qilidu. Kucharda turuwatqan tömür éli qumul, turpan, toqsunlarda qozghalghan qozghilanglardin ilham élip, 1933 -yili 1- ayning 27 - küni shayarliq hadi elem bilen birliship qozghilang kötürüp, kuchani ishghal qilidu.

Bu chaghda jin shurén shéng shiseyge turpan qozghilangchilirigha qarshi jaza yürüshi qilish toghrisida buyruq chüshüridu. Mehmud muhiti (mehmut sijang) bashchiliqidiki qozghilangchi qoshun shéng shisey we aq oruslarning muntizim qisimi we zamaniwi qorallirigha berdashliq bérelmey, jenubiy shinjanggha chékinishke bashlaydu.

Shéng shisey turpanda abduxaliq uyghur bashliq ilghar küchlerni we nurghunlighan tinch ammini qirghin qilghandin kéyin, toqsun'gha yürüsh qilidu. Bu chaghda korlini ishghal qilip turghan toxti lüyjang inisi tömür élige toqsun'gha kelmey, jenubiy shinjanggha yürüsh qlishni tewsiye qilip, özi toqsun'gha bérip shéng shisey qisimliri bilen urush qilishni qarar qildu.

Toxti lüyjang toqsun'gha kélip xodung dégen yerdiki qara bulaqta shéng shisey eskerliri bilen urushup meghlup bolidu. U yushurun'ghan xainlarning satqinliq qilishi bilen qolgha chüshüp, shéng shisey teripidin chanap öltürülidu. Qurban yingjang urushta oq tégip ölidu. Bu chaghda tömür éli aqsugha yürüsh qilghan idi. Del shu peyitte bügürdimu qozghilang kötürülgen bolup, qozghilangchi qoshun bügürni ishghal qilghan idi.

Tömür éli bu qétimqi yürüshte baydiki yaqiriqta jin shurén qisimliri we qeshqerdin kelgen hökümet eskerliri bilen urushidu. Jin shurénning ilida turushluq qomandan jang piyenning bir qism eskerliri tuyuqsiz muzat tereptin yardemge kélip qalidu. Tömür éli ular bilen üch kün urushup, urushta ghelbe qilidu we ularning besh atar miltiqlirigha ige boldu, andin yene aqsugha qarap ilgirleydu.

Bu chaghda yaqiriqta korlidin élaji, qara sheherdin hapiz lüpjang qatarliqlar esker bashlap kélip, tömür'élige qoshulidu. Shuning bilen tömür élining adimi köpiyip, qoralliri xillishidu.

Tömür éli aqsugha kirgendin kéyin, xojiniyaz hajim uninggha (bu chaghda xujiniyaz hajim guchungda turuwatatti ) sijangliq unwanini béridu. Tömür sijang aqsuda turghan mezgilde qisimlirini retlep, hemdembeg haj, emetxan, mamutxan, hapiz lüyjang we élaji qatarliqlarni tuenjang qilip teyinleydu. Uningdin bashqa abduqadir fuguenjang qilip teyinleydu. Toxti yingjang qartarliqlar muhapizetchi qisimlaning bashliqi bolidu. Aqsuluq bayiz shangyu üchturpan tereptin bir qanche yüz pidaiy bashlap kélip tömür sijanggha qoshulidu. Bayiz shangyugha lüyjangliq unwani bérilidu.

Tömür sijang qoshun bashlap maralbéshigha barghanda, yarqiriqtiki jengde meghlup bolup chékin'gen qeshqerdiki hökümet eskerlerning bashliqi yang chimin qeshqer we yerkendin nurghun esker toplap, maralbéshini aldinqi

sep qilip, tumshuqta istihkam qurup, tömür sijang qoshunini qattiq tosaydu. Bu yerde qattiq urush bolidu .

Tömür sijang düshmenni qilche mensitmey, bir tereptin naghra - sonay chélip, oghlaq tartip köngül achidu.

Yene bir tereptin, urush qilidu. Aqsu, awat, toqsu, shayardin hetta xotenning bezi jayliridin obulqasimbeg qatarliq kishiler kélip urushqa qatnishidu. Uning üstige yang chimin qisimidin 30 che uyghur esker qéchip tömür sijangning qoshunigha qoshulidu, shundaqla qeshqer waliyisi mashawwu (madutey) ulughchat hakimi ching tunglingning yétekchilikide 200 qirghiz eskerni tömür sijanggha qarshi urush qilishqa ewetidu.l ular achalghan kelgende, terjiman osman éli (qirghiz) qirghiz eskerlirige bashchiliq qilip isyan kötürüp, chingni étip tashlap, tömür sijanggha bey'et qilidighanliqini jakarlaydu, netijide tömür éli yang eskerliri chékinip peyziwatqa kelgende, ularni déhqanlar ur kaltek qilidu.

1933 - yili 3 - ayda, osman éli bashchiliqidiki qirghiz eskerliri qeshqer shehirige hujum qilip qeshqerni ishghal qilidu. Osman éli özini sijang dep jakarlaydu.

1933 - yili 4 - ayning 8 - küni tömür sijang qoshunliri yang chimin eskerlirining tarmaq qilip qeshqer shehirige kiridu. Madutey qeshqer hakimyitini we dölet xeznisini tömür sijanggha ötküzüp béridu.bu chaghda, uzundin buyan tömür sijang bilen hemkarlishi jeng qilghan tunggan eskerlirining qomandani mazixuymu qeshqerge kirgen idi. U öz qisimliri bilen qeshqer yéngisheherge, osman éli qirghiz qisimliri bilen yumulaq sheherge orunlishidu.tömür éli waliy mehkimisige orunlishidu. Qeshqer shehiriki xenzu emeldarlarning hemmisi waliy mehkimisige orunlishidu. Tömür sijang ularni öz himayisige alidu. Qeshqerde qan tökülüsh bolmaydu.

Tömür sijang qeshqerdiki milliy qisimlani retligendin kéyin, yarbagh derwazisining téshidiki tümen deryasining boyida chong yighilish ötküzüp, herbiy körek hésabida meshrep we oghlaq tartish paaliyetlirini uyushturidu. Mazixuy bashchiliqidiki tunggan qisimliri buni özlirge qaritilghan namayish dep qarap buningdin narazi bolidu, shuning bilen ikki terepning munasiwitide normalsizliq yüz béridu. Uning üstige,xoten qozghilangchiliri sha mensur (abdulla beg) bashchiliqida qeshqerge kélidu we birleshme hakimiyet qurush heqqide tömür sijang bilen kéngishidu. Tömür sijang: "men yiraqtin urush qilip keldim" dep özige temenna qilsa, sha mensur terep uni közge ilmaydu we "oqumighan harwikeshning qolidin nime kéletti, u chong ishlarni qilalmaydu, sheherni boshatsun ..." dégen geplerni tarqitidu. Netijide tömür sijang sha mensur qisimlirini quralsizlandurup, sawut damolla, janibek qazi, sha mensur qatarliqlarni qolgha alidu. Ularning eskerlirini bolsa esir hésabida xoten'ge qayturuwétidu.

Bu künlerde xojinyaz haji bilen majungying otturisida ixtilap tughulup, ikki terep otturisida toqunush yüz béridu. Xojiniyaz hajim shéng shisey bilen ittipaq tüzüsh toghrisida xet yazidu. Xet guchungdin yézilghan bolup, uni toqsunluq shiriwaxun dégen kishi élip kelgenidi, tömür sijang: "shéng shisey akam toxti axunni chanap öltürgen, uning bilen dost bolmaymen, majungying musulman, uning bilen urushsaq rawa bolmaydu. Men bu ishqa qoshulmaymen" deydu.

Osman éli bu xettin xewer tapqandin kéyin, tömür sijanggha "yéngisheherdiki tungganlarning peyli buzuq, ularni qoralsizlandurayli" deydu. Tömür sijang buninggha qoshulmaydu, shuning bilen bu ikkisining otturisidimu ixtilap tughulidu. Bu chaghda tömür sijangning atisi ehmet hajim heremdin qaytishida hindistan hökümitining tömür sijanggha yazghan xétini élip kélidu. Xette: "biz dost bolayli, 10 - 20 ming qoral yaki adem küchi lazim bolsa béreyli" déyilgen. Tömür sijang bu xetni körüp: " nasaralardin yardem téligiche alladin nusret tileymen" dep bu xetke étiwarsiz qaraydu.

Tömür sijangning atisi heremdin kélishi bilen sowét ittipaqining qeshqerdiki kosulxanisi chong ziyapet ötküzüp, tömür sijang, uning dadisi bashliq mötiwerlerge we herbiylerge sowgha teqdim qilidu hem ittipaq tüzüshini otturigha qoyidu. Tömür sijang: "bolshéwiklar buxarai shiripini wayran qilghan tursa biz qandaqmu ular bilen ittipaq bolimiz ..." dep telepnimu ret qilidu.

Bu chaghda abdukérimxan mexsum oqughuchilarni adettiki qaide boyiche yéngisheherge mazixuygha ( majensang) salam bérishke élip chiqidu. Tömür sijang: "nime üchün oqughuchilarni tungganlar aldighan élip chiqidu" dep kayiydu. Shuning bilen qeshqerning abroyluq kishiliri: "tömür sijang yaramsiz,bilimsiz kishi iken, qeshqerni bir hariwikeshke tariturup qoyduq..." dégendek sözlerni hemmisini chetke qéqip, özini yétim qalduridu. Shuning bilen u en'giliye, sowét ittipaqi hökümetliri, mazixuy tunggan qisimliri, qirghiz osman éli qisimliri we abdukérimxan mexsum bashchiliqidiki nopuzluq kishilerning qarshiliqigha uchraydu. U peqet qara küchige tayinipla ish körmekchi bolidu, emma ténep qalidu. Del mushu peyitte, majungying uni bixutlashturush üchün uninggha silingliq unwanini béridu we sillingliq tamghisini tapshuridu. Bir küni tamgha tapshuruwélish murasimi ötküzülüp, atliq eskerler tamghini kötürüp sheher aylinidu. Shu kündiki ziyapette tömür sijangdin yéngilgen kona eskerlerdin yang chiminmu bille bolidu. Shuningdin bashlap tömür éli siling menswi bilen bixaraman olturidu. Tunggan qisimliri bolsa öz ishigha puxta bolidu.

Osman sijang bolsa yenila tungganlarni quralsizlandurush telipide ching turidu. Tömür sijang buninggha qoshulmaydu we osman éligha qeshqerdiki hakimiyet terkibide memuri hoquq - mertiwe bermeydu. Osman éli buningdin renjip, tömür sijangning bir qanche eskirining at we qorallirini bulap taghqa qéchip kétidu .

U taghqa qéchip ketkendin kéyin, tömür siling mamutxan lüyjang we mazixuygha osman élini qoralsizlandurush toghrisida buyruq béridu. Etisi buyruqni ijra qilmighan tunggan yung wén'ginni bashqilarning tosqinigha qarimay öltürwétidu.

1933 - yili 8 - ayning 9 - küni tömür siling osmanni qoghlap chiqqan qisimlarning arqisidin mashina bilen lenggerge chiqqanda, toghraq mazar dégen yerde yolning ikki teripide turghan 200 din artuq atliq tunggan eskerliri deslepte qarshi alidu. Emma tömür sijang mashinidin chüshüp ulargha kayiwatqan pursettin paydilinip, tungganlar tömür éli, zair qazan, imin palwan, ibrahim qari, shopur asawut axun qatarliq besh kishini étip öltürüp, tömür silingning béshini késip qeshqerge élip kélidu. Tömür sijangning qeshqerdiki hayati we hoquq tutqan waqiti aran 97 kün dawam qilidu.

Menbe;‹‹ shinjang yéqinqi zaman tarixida ötken meshhur shexisler›› namliq kitap .