Séwetchilik

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Séwetchilik

Séwet ichige nerse – kérek sélish we saman, topa, qigh qatarliqlarni toshush üchün derex chiwiqliridin yumulaq, éllipis we qapqaqliq halette toqulidighan tal toqulma buyumi. Bizde ‹‹seweb qilsang séwette su toxtaydu››, ‹‹séwet sépidin biliner, baxshi dépidin biliner››, ‹‹séwette su toxtimas››, ‹‹séwet toshqanda tézek uchraptu››, ‹‹séwetke su ussuptu››, ‹‹sodiger mal tallaydu, séwetchi tal tallaydu›› dégendek maqal – temsiller bar. Séwetning nan séwiti, baqqal séwiti, üjme séwiti, üzüm séwiti, puluk séwet, kuwuk séwet, küshük séwet dégen türliri bar.

Puluk séwet – bu séwetning toqulushi we kétidighan matériyali bashqa séwetlerningkige oxshaydu. Biraq shekli oxshimaydu. Puluk séwet ikki türlük bolup, biri töt chasa shekilde bolup, töt teripige özidin töt tutquch chiqirilidu. Yene bir xili éllipis sheklide sozunchaq bolup, ikki bash teripidin özidin tutquch chiqirilidu. Bundaq séwetler asasen méwe yötkeshke ishlitilidu. Yeni töt teripige töt tutquch chiqirilip séwetni ikki yaki uningdin köp adem kötürüshke eplik bolghachqa, baghwenler köprek ishlitidu.

Kuwük séwet – bu mexsus kepterlerge uwa yasap bérish üchün üjme, térek, anar, yulghun, toghraq qatarliqlarning télidin toqulidighan séwet bolup, shekli yumulaq, ichi chongqurraq bolidu.

Kajuwa – ulaghlargha artishqa muwapiqlashturup xurjun’gha oxshash toqulghan séwettin ibaret.

Chokiliq – choka, qoshuqlar sélinidighan yaki köktat, méwe qatarliqlarni salidighan kichik séwet.

Küshük séwet – déhqanchiliq ishlirigha qatnashturulidighan haywanlarning ashliqni bihude yep kétishidin saqlinish üchün haywanlarning tumshuqigha kiydürüp qoyulidighan, haywanlar tumshuq shara’itini chiqish qilip toqulghan séwettin ibaret. Bu séwet haywanlarning ashliq zira’etlirini bihude yep buzuwétishining, muhimi haywan shölgeylirining ashliqni bulghiwetmeslikining aldini élish üchün ishlitilidu.

Séwet toqushning jeryan we qedem – basquchliri

Aldi bilen toghraq, söget, üjme, yulghun we tal qatarliqlardin chiwiq késiwélinidu. Késiwélin’ghan chiwiqlar uzun – qisqiliqi boyiche tallinip ayrilidu. Andin toqumaqchi bolghan séwetning chong – kichiklikini aldin pilanliwélip shuninggha qarita séwetning tüwi sélinidu. Séwetning chong – kichiklikige asasen séwetning tüwini sélish üchün sélinidighan chiwiq sani oxshimaydu. Adette 16 tal, 20 tal, 24 tal chiwiq ishlitilidu, töt guruppa chiwiq üsti – üstilep toqulup séwet tüwi hasil qilinidu. Shuningda séwet tüwini sélish üchün jemi’iy 24 tal chiwiq kétidu. Séwet tüwi pütkendin kéyin, séwet tüwidiki chiqip qalghan chiwiq uchliri qaycha bilen késip éliwétilip, séwet tüwi tekshilinidu. Andin ikki tal chiwiq ghollargha almashturup toqulup, ghollar qayta mustehkemlinidu. Andin séwet béghi muwapiq békitilip bolghandin kéyin, toqush bashtiki tertip boyiche dawam qilidu. Yeni ikki tal chiwiq élinip, biri gholning keynidin tertip boyiche ötküzülüp toqulidu. Netijide bu ikki chiwiq her bir gholni hem baghni bir qétim yögep chiqidu. Yeni séwet béghi gholning arisigha élinip toqulidu. Buning bilen bagh séwet tégige mustehkem baghlinidu. Andin bir tal chiwiq élinip, tertip boyiche toqulup kelgen gholgha sanjilip toqush bashlinidu. Shu boyiche izchil toqulup, özi éhtiyajliq bolghan séwet égizlikige besh – alte santimétir qalghanda toxtaydu. Séwetning aghzini yighishta, aldi bilen 48 tal yoghan uch bir terep qilinidu. Buningda séwet égizliki bilen teng turghanliri shu boyiche qaldurulidu. Eger bezi yoghan uchlar séwet égizlikidin éship ketken bolsa, késip éliwétilip, séwet égizliki bilen teng qaldurulidu.


2016.10.18 menbe: shinjang géziti