Qeshqer shehrining tarixigha ait qisqiche bayanlar

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi


Qeshqer shehrining tarixigha ait qisqiche bayanlar


1. "Qeshqer" dégen namning kélip chiqishi

Qeshqer- élimizning qedimiy we meshhur sheherliridin biri. Élimizning gherb bilen soda, medenyet almashturushtiki muhim qatnash tügüni. Xéli burunla kishiler, ene shu Qeshqer arqiliq ottura sherq, hindistnan, ottura asiya hem yawropa qatarliq rayonlar we eller bilen bardi- keldi, soda- sétiq qilishqan. Sherq bilen gherbning medenyiti bu jayning tereqqiyatigha zor tesir körsetken. Shuning üchün eyni tarixiy dewirlerde Qeshqer alte sheher dep atalghan. Jenubiy shinjangning soda, medenyet merkizi we melum dewirlerde siyasiy merkiziy bulup kelgen. U, özining uzaq yilliq tarixida güllinish tereqqiyati we özige xas en'eniliri bilen jahan ellirining diqqet nezerige sazawer bulup kelgen.

Qeshqer dégen atalma heqqide chet el we özimizning alimliri türlük tebir birip, pikir bayan qilip, bu sheherning yükseklikini ipadilep keldi. Beziler: sheher qel'esining körkem, mustehkemlikini körüp, mudapie shlirida puxta dep hésablap, hijiriyening 96- yili (miladi 715- yili) perghane arqiliq shinjanggha kelgen emir quteybe qomandanliqidiki erebler bu namni bergen deydu. Beziler: buddistlar bu sheherni muqeddes urun hésablap "beytulla" (xudaning öyi) dep atighan idi deydu. Ular bir zamanlarda shaman dinining tereqqiy qilishi bilen bu jayni muqeddes urun sanap "kash- nagar" dep nam bergen dep ispatlaydu. Dimek buddistlar tilida "kash- xuda, nagar- öy" dégen bulup, "beytulla- xudaning öyi" dégen menini bildüridiken. Yene, beziler: bu yurttiki neqish- oyma we "kasha" dep atalghan güllük qol sen'itining rawajlan'ghanliqigha qarap, "kasha" sen'etni igiligüchi (tutquchi) menisidiki "kar" yaki "ér" dégen namni tutqa qilip bu sheher "kashakar" yaki "kashaér" dep atalghan deydu. Beziler yene tümen deryasining léwide uzun'gha sozulghan tüptüz bir qash bulup, u hawasi yaxshi, menzirisi körkem, égizlik jehette diqqetni jelp qilidighan bolghachqa bu sheher shu güzelliki bilen teswirlinip "qashning qiri" dep atalghan idi déyishidu. Bu atalmilar we bérilgen tebirler gerche bu namning kélip chiqish asasini tuluq ekis ettürüp birelmisimu, her halda kishilerning bu tarixiy réalliqqa bolghan tunushini ipadilep béridu. Biraq zamanlarning ötüshi bilen bu nam we uning mahiyet asasi untulushqa bashlap, teleppuzda "Qeshqer", yézilmilarda "kashigher" dégen atalma saqlinip keldi.

Ulugh alim, mutepekkur, tilshunas mehmut hüsiyin oghlining öz texellusini "Qeshqeri" dep atishi bu qedimiy sheherning yüksek urunda turghanliqidin bir bisharettur. Démek: "Qeshqer" dégen atalma mushu zéminda uzaq tarixtin buyan yashap kelgen uyghur xelqining öz milliy alahidilikige asasen élip barghan sheher qurlushi, binakarliq sen'iti, bulupmu herxil neqqashliq hünirini mujessemlep bergen nam déyishke bolsimu, bu namning heqiqiy menisining éytilishi yenila keng kitabxanilarning etrapliq izlinip tetqiq qilishigha baghliq dep qaraymiz.

Qeshqer peqet sheherningla xas nami bulup, u Qeshqeriye dep atalghan jaylarning ismi emes, chünki, "Qeshqeriye" keng menidiki isim. U hazirqi Qeshqer wilayiti tewesidin halqip, alte sheher dep atalghan jenubiy shinjang bilen cheklinip qalmaydu. Shu keng dairining soda, medenyet we siyasiy merkizining Qeshqer bolghanliqi tarixta besh qoldek ayan. Shuning üchün bizning bu yerde toxtalghinimiz "Qeshqeriye" bolmastin belki, ashu merkez- Qeshqer shehridur.

2. Qeshqer shehrining yasilishi

Riwayetlerge qarighanda, Qeshqer sheher qel'esining jayi üch qétim almashqan. Deslepki orni atushtiki meshhet dégen jayda bolghan. Ikkinchi qétim orni- atush yolidiki "xan öy" dégen jaygha yötkelgen, paytext xanöyge yötkelgendin kéyin, xéli zor yüksilish wujudqa kelgen. Bu jay gerche qaraxanilarning qudretlik padishahi sultan sutuq bughraxan dewride textigah bolghan bolsimu, melum zamandin kéyin yüz bergen qurghaqchiliq apiti we su yolining tusulushi tüpeylidin emeldin qaldurulghan hemde asta- asta xarab bolghan. 3- qétimliq orni hijiriyining 940- yili (miladining 1533- yili) mirza heyder teripidin hazirqi qel'ening bir qismi bolghan orun'gha yötkilip, awat qilin'ghan idi. Sheherning orni nisbeten nahayiti kichik idi. Buningdin "ichkiriki sheher" dep atalghan qismi saqlinip kelgen. "toqquzaq derwaza", "qariqi derwaza" dégen namlar dairisi ichidiki urun ene shu burunqi sheher qel'esi bulup hésablinidu. Gerche bu sheher kichik sélin'ghan bolsimu, kéyinki dewrning telipi kéngeytishni xalimanliqtin kéngeymey qéliwergen idi. Peqet xix esirning birinchi yérimigha kelgende zohoridin hakim beg teripidin özgertilip "tashqiriqi sheher" dep atalghan qismi qel'e ichige qushulup, sépil bilen éhatelendürüldi.

Zohoridin hakim beg eslide turpanliq uyghurlardin idi. U Qeshqerde hakim beg unwani bilen 20 yildek höküm sürdi. Bu dewirde u xelq üstidin nurghun zorawanliqlarni ishletken. Bulupmu sépil yasashqa kelgen kishilerning waqitsiz ölüp kitishige sewebchi bolghan bolsimu, emma Qeshqerge nisbeten bezibir paydiliq ishlarnimu qilghan. U köpligen binam yerlerni achquzup térilghu kölimini kéngeytip, uzun musapiliq östenglerni chépip, ashliq we bashqa igilikni yükseldürgen idi. Qeshqer shehrini kéngeytishkimu özi biwaste bashchiliq qilghan we qatnashqan. Bu heqte shu dewrning meshhur yazghuchisi, mutepekkur shair abduréhim nazari öz shéirida mundaq dep yazghan idi:


Ki birming ikki yüz ellik besh tarixiy peyghember

Bina qildurdi sheherni shah zohoridin belend exter

Diayari xelqning haligha rehme eylep hidadiyedin

Qilip qel'eni mehkem goya seddi iskender.

Noruz axun katipmu öz shéirida zohoridin hakim begni ene shu mezmunda ulughlap küyligen idi.

Shah zohoridin suluy ambal qilip sheherni bina,

Himmet alghan bu shahqa barikalla merhaba.

El'eder saadet â‘¢ we qilmishtur pelektin bir nishan,

Bu bina temirning tarixigha externida

Yuquriqi shéirlardin zohoridin hakim begning sheherni kéngeytish xizmitide alahide küch chiqarghanliqini bilgili bulidu. Sheherning bu qétimqi sépilini soqushta tolimu téz tutush qilghanliqtin, bir qanche ay ichidila yasilip bolghan. Yuquriqi shéirlardin sépilning oxshashmighan yillar ichide yasalghanliqi körünüp turidu. Abduréhim nazari hijiriye 1255- yilini körsitidu. Nuruz axun katip "exter nida" sida hijiriye 1256- yilini körsitidu. Mundaqta, qarimaqqa arliqta bir yil perq barliqi nahayiti roshen. Lékin buni tehlil qilip körginimizde, her ikkisining toghra bulup, sépilning qurulushi 1255- yilining axirida bashlinip, 1256- yilining bashlirida pütkenliki melum. Her halda, sépilning alte ayda yasilip bolghanliqi éytilidu.

Bu qétimliq sheher pilani eslide shimalda tümen deryasi, jenupta qizil deryasini öz ichige alghan halda yandashturup sélinmaqchi bolghan bolsimu, lékin shu waqittiki Qeshqerning chong molliliridin bolghan molla sadiq elem we turdi sheyx dégenlerning arqida gheywet- shikayet qilip qarshi chiqishi bilen pilan özgertilip, kichiklitilgen. Bular öz shikayetliride: "zohoridin hakim beg özi turpanliq bolghini üchün, iskender wangning qebrisni sheher dairsige kirgüzüp, özining inawitini kötürmekchi dégen söz- chöcheklerni tarqatqan. Bu sözlerdin renjigen hakim beg, iskender wangning gümbizini sheher sirtida qaldurup, molla sadiq elemning shimal tereptiki (töre yarbagh dégen jaydiki) béghi bilen turdi sheyxning jenup tereptiki (qum derwazidiki) béghining otturisidin tana tartip, sheher dairsini kichiklitip, sépilni ularning béghi üstige sélip, jazalighan. Sheherning ashu haliti taki 1950- yillarghiche saqlinip kelgen.

Qeshqer shehiri gerche zohoridin hakim beg teripidin kéngeytilgen bolsimu, emma yingidin qushulghan jayliri birdinla awat bulup kételmidi. Bulupmu gherb tereptiki sazliq bilen görstanliq kishlerni könüktürelmidi. Peqet bir qanche yillardin kéyin, jenubta qozghalghan rashidin xoja qozghilingi esnasida hakimyet béshigha chiqiwalghan bedölet (yaqup beg) teripidin rawajlandurulup, sheherning gherb tereptiki yingi qismi awatlashti. Bulupmu héytgah jamesining kéngeytip qayta yasilishi we barliq héyt- bayram murasimlirining bu jayda ötküzülüshi, bu qisimning téximu awat bulushigha seweb boldi. Yaqup begning ordisi dep atalghan bash memuriy organning derwazisi shu terepke qaritilghanliqtin, "orda aldi" dep ataldi. Héytgah meydani bilen orda aldi ariliqidiki jay chet ellikler turidighan urun bolghanliqtin "elchixana" dep ataldi we sheherning asasiy merkiziy bulup qaldi. 1878- yili yaqup beg hakimyiti aghdurulup, weziyette özgirish boldi.

Qeshqerge kélip hakimyet béshida turghan li juya bezi jaylarni özgertken bolsimu, héytgah meydani öz rolini yoqatmighan idi. Hijiriyining 1315- 1317- yilliri (miladiye 1898- yili) loyji darin teripidin sheherning gherbige yandap saldurghan kichik qel'e sheher dairsini yenimu zoraytti. Bu kichik qel'e yumilaq dairlik sépil ichige élin'ghanliqtin, xelq buni "yumilaq sheher" dep atidi. Uning gherbige qurulghan derwazisi bu sheherning gherbiy terpidiki yézilargha qatnaydighan éghiz bulup qalghanliqtin, xelq uni "yéngi derwaza" dep atidi. Shuning bilen Qeshqer shehrining derwazisi tötke yétip, sheher qatnishida xélila ongayliq tughuldi.

Hijiriyining 1326- yili (miladining 1909- yili) loshentüy teripidin yumilaq sheherge chong bir yamul salduruldi. Xelq buni "shetey yamuli" dep atidi. 1912-, 1923- yilliri Qeshqerde, dewir sürgen herbiy qomandan shetey lüyjang majiu mushu jayda turghan idi. Majiu sépilining üstige yandap, töt qewetlik rawaq saldurup, sheherge sürlük tüs peyda qildi. Rawaqning töt etrapi eynektin yasalghachqa alahide körkem menzire hasil qildi. Rawaq xélila égizlikke yasalghanliqtin, üstide turup qarighan kishi sheherning nurghun jaylirini körüp tamasha qilalaytti. Shuningdek rawaqning aldidiki "yumilaq sheher köli" dep atalghan chong kölning hawasi we menzirisidin köngül achalaytti.

Bu qorghanchining esli nami kona gülbagh idi. Miladining 1554- yili Qeshqerde hökümranliq qilghan mirza heyder yasatqan töt baghning biri hésablinatti. Jahan'gir xoja qozghilingidin kéyin weyran qilip tashlandi. Shundaq bolsimu, manjular bu yerde herbiy qisim turghuzdi. Bu jay yaqup beg hakimyiti dewride yene tashlinip qaldi. Kéyin zozungtangning eskerliri Qeshqerge kelgendin tartip yumilaq sheher herbiy lagir bulup qaldi.

Qeshqer shehiri yéqinqi bir esir dwamida "kona sheher", "yéngi sheher" dégen ikki qel'ege bölündi. Yingi sheherni- tung darin dégen kishi 1854- yili bina qildurdi. Yéngi sheher qel'esi kona sheherning jenubigha toqquz kélométir kélidighan ikki deryaning â‘*ottursigha jaylashqan idi, bu qel'e shu zamandin tartip herbiy lagir bulup keldi. Mesilen, yaqup begning "qosh beglik mehkimisi", jinshurinning "sijang yamuli", gomindangning "jingbiy silingbusi" mushu sheherge urunlashturulghanliqigha tarixning özi shahid.

Qeshqer shehiri tarixta jenubiy shinjangdiki alte sheherning merkizi hésablinidu. Eyni chaghdiki herbiy, memuriy bashqurush bash organliri mushu sheherde tesis qilin'ghan. Bu sheherning sépili égiz, puxta, etrapliri xendek bilen oralghanliqtin urushta asan qoldin ketmeytti


3. Héytgah jamesi

Héytgah jamesi Qeshqerdiki eng chong jame, héytgah meydani Qeshqerdiki awat soda, medenyet merkizidur, u Qeshqerge kelgen kishilerning diqqet nezerini özige tartmay qalmaydu. Uning kün chiqish terepke échilghan chong derwazisi, peshtiqi, aq gümbizi, ikki tereptiki neqishlik munarliri sheherge alahide körkemlik béghishlap turidu.

Jamening qurulush sen'iti we uning güzelliki, buninggha ishligen tamchi we sen'etkarlarning neqeder maharetlik ikenlikini ekis ettürüsh bilen bille, uyghur binakarchiliqining xéli uzaq tarixqa ige ikenlikini chüshendürüp béridu. Her yili ikki héytta chélinidighan naghra, sunay awazi kishilerni özige shundaq jelp qiliduki, bu qiziqarliq menziridin köz üzüp ayrilghusi kelmeydu. Uyghurlarning kilassik muzikisi 12 muqam naghra sunaychilarning terennum qilishi bilen, bu üch kün ichide dégüdek awam xelq bilen yüz körüshidu. Öz zamanisidiki exmet aka sunaychi, rozi aka (bashi) lar özlirining mahariti bilen barliq héyt ishtrakchilirining rehmitini alatti. Shu sewebtinmu herbir qétimliq héytta alahide alqishqa ige bulatti. Gizi kelgende bu héytgah jamesi aldida oynilidighan sama usuli heqqidimu azraq söz qilip ötsek yaman ketmes; Qeshqer xelqi, naghra, sunayning yéqimliq awazini anglashqa bekmu xushtar, rozi héyt, qurban héyttiki alte künlük aram we xushalliq waqtini ashu naghra, sunayning yéqimliq sadaliri ichide ötküzidu. Héyt künliri umum kishilerning ishtiraki bilen sama sélish bu yerdiki xelqning yaqturup shughullinidighan en'eniwi paaliyitidur. "sama" bir xil sen'etlik uyun bulup, u adettiki köngül échishta oynilidighan ussulidin tüptin perqlinidu. Ussul adette yalghuz kishi, ikki kishi yaki bir qanche kishi teripidin urunlansa, "sama" nurghun kishilerning ishtiraki bilen urunlinidu. Yüzligen kishiler otturigha chüshüp herbir kishi öz dairside bir xil retlik aylinidu. Tamashibin shunche köp kishining bir xil retlik aylan'ghanliqini körgende goya birla kishi herketliniwatqandek hés qilidu. "sama" da peqet naghra, sunayning ahang yötkishi bilen rétim almishidu. Meydan'gha chüshüp "sama" salghanlarmu naghra- sunayning mungluq, yarqin, yéqimliq awazidin özini untuydu. Bu meydan'gha yighilip héyt tentenisi qiliwatqan jamaetmu waqitning qandaq ütüp ketkenlikini bilmey qalidu.

Bu ikki héyt mezgilde héytgah meydanida héyt tentenisini ötküzidighanlar yalghuz Qeshqer shehridiki uyghurlar bulup qalmastin, Qeshqerning herqaysi nahiyiliridin hetta chet wilayetlerdinmu kishiler kélip hozurlinidu. Mana mushu mezgillerde Qeshqer shehiri xuddi adem déngizigha aylinip kétidu. Kishiler untulghusiz xushalliq hés qilishidu.


4. Héytgah jamesining tarixi

Tarixiy xatiriler we riwayetlerge qarighanda, héytgah jamesining orni bundin besh esir burun ichkiriki sheherning gherb teripidiki qebristanliq idi. Miladi 1442- yili Qeshqerge hökümran bolghan hakim beg- saqit mirza özining wapat bolghan uruq- jemetlirini mushu qebristanliqqa depne qilghan. Uruq- tughqanlarning qebrisini yoqlap kelgen kishilerning namaz oqushi üchün hazirqi ichkiriki meschit ornida bir kichik meschit saldurghan. Tunji meschit yasilip on yilgha yéqin waqit ötkendin kéyin, shu waqittiki Qeshqerning hakim bégi ubul hadi begning taghisi mirza eziz weli dégen kishi wapat bulup mushu urun'gha depne qilin'ghan. Hijiriyining 944- yili (miladi 1558- yili) ubul hadi beg meschitni kéngeytip yéngibashtin yasatqan hemde besh wax namaz oquydighan adettiki meschitni jüme namizi oqulidighan jame qilip özgertken. Miladi 1787- yili (hijiriye 1201- yili) yingi sheher nahiye xan'ériq yézisidin zulpiye xénim mekkini tawap qilish üchün toplighan pulni serp qilip héytgah jamesini yenimu kéngeytip yéngibashtin yasighan. Xix esirning bashlirida Qeshqerge hökümran bolghan turpanliq iskender wang hayat turup özige, hijiriyining 1224- yili (miladi 1809- yili) sheherning jenub teripidiki paynap yézisigha heshemetlik gümbez yasatqan. Bu gümbezni xelqqe éghir alwang sélip yasatqanliqtin, xelqning naraziliqi ghezepke aylinip qozghilang kötürgen. Iskender wang, xelqning naraziliqini peseytish üchün, héytgah jamesini rémont qilip köl chapturghan, ériq élip, su bashlap kirip orman bina qilghan.

Hijiriyining 1235- yili (miladining 1820- yili) Qeshqerde qattiq yamghur yéghip jamening torus- tamliri zor derijide buzghunchiliqqa uchrighanda, nidir xoja ebrishimka dégen kishi umumyüzlük rémont qildurghan. Hijiriyining 1255- yili (miladining 1839- yili) Qeshqerning hakim bégi zohoridin beg Qeshqerning tashqiriqi sheher dep atalghan qismigha sépil soqturup sheherni kéngeytken. Shu chaghda jameni süpetlik qilip rémont qildurghan. Xix esirning kéyinki yérimlirida shinjanggha hökümranliq qilghan bedölet (yaqup beg) xelqning mahilliqini qolgha keltürüsh üchün jenubiy shinjangda köpligen meschit, medris, mazarlarni yasatqan. Shu jümlidin hijiriyining 1290- yili (miladining 1872- yili) héytgah jamesini kéngeytip bashqidin qemir qilip hazirqi haletke keltürgen. Bu jamening gherbiy teripini meschit, sherq terpini medris qilip ikki qisimgha bölüp, medris qismining shimal, sherq we jenub tereplirige 24 qatar 72 éghizliq hujra, sherqiy shimal teripige 100 din artuq kishi sighidighan muncha, munar, gümbez, peshtaq, dewaza qatarliqlarni yasatqan. Shuning bilen héytgah jamening hazirqi haliti shekillen'gen.

Hijiriyining 1320- yili (miladining 1903- yili) Qeshqerde qattiq yer tewresh zilzilisi yüz bérip, jamening tashqiriqi meschit qismigha xéli derijide zexim yétip bezi tamliri örülgen, munar zeximlen'gen idi. Lékin hijiriye 1322- yili (miladiye 1905- yili) Qeshqerning ataqliq bayliridin "axun bay" dep atalghan turdi bay hajim bilen kirim axun baywechchiler teripidin qayta rémont qilin'ghan.

Hijiriyining 1352- yili (miladi 1934- yili) Qeshqerning maarip idare bashliqi abdukérim xan mexsumning riyasetchilikide rémont qilinip, derexler tuluqlap qoyulghan, köller qayta chépilghan. Köllerning etrapigha ******kilar ornitilghan.

Hijiriyining 1354- yili (miladi 1936- yili) Qeshqerde "islami medrsi"- meschit hey'iti qurulup, bir qétim rémont qildurulghan. Jamening shimal we jenub teripige ikki yan derwaza échilip, kirip- chiqish rawanlashturulghan.

Hijiriyining 1355- yili (miladi 1937- yili) sheher kochilirini kéngeytish herikitide jamening sherq terpidiki 24 éghizliq hujra bilen muncha chéqiwétilgen. Tam ornigha salasunluq ******ka békitilgen.

Azadliqtin kéyin jamening yéngi bahari bashlandi. Partiye we hökümet bu jameni "aptunum rayon derijilik noqtiliq qoghdilidighan urun" qilip bikitip bir qanche qétim chong- kichik rémont qildurdi. 1955- yili shinjang uyghur aptunum rayoni qurulghanda köp meblegh ajritip chong kölemde rémont qilip sirlap, aqartip téximu güzelleshtürdi. 1983- yili 100 ming yüen ajritip jameni chong rémont qildi. Jamege taziliq ishchiliri we bashqurghuchilarni békitip, igidarchiliqni kücheytti.

Hazir héytgah jamesi we meydani yalghuz islam dinigha étiqad qilghuchi milletlerning diniy- medeniy paaliyet merkizi bulupla qalmastin belki dölet ichi we sirtidin kelgenlerning ékiskurisiye we ziyaret sorunigha aylandi.

Qeshqer shehiri échiwétilgen ochuq sheher qilip élan qilin'ghandin biri islam döletliridin kelgen dostlar we chet ellerdiki uyghur we bashqa az sanliq millet muhajirlirining Qeshqerge kélishi bilen aldin ziyaret qilidighan orni héytgah jamesi bolmaqta, bu jamening orni, abroyi téximu yuquri kötürülmekte.


5. Héytgah jamesining umumiy qurulmisi

Héytgah jamesi, shinjang boyiche, shundaqla memlikitimiz boyiche musulmanlarning eng chong meschit we medrisidur. Bu jame dölet ichi we sirtidiki diniy sahedikiler arisida zor tesirge ige, hemde Qeshqerning ilim- meripet, hüner- sen'et makani bulushtek ésil xislitining namayendisi, shundaqla batur, emgekchan, eqil- parasetlik uyghur xelq binakarliq sen'itining tipik nemunisidur.

Héytgah jamesining shimaldin jenubqa uzunluqi- 140 métir, gherbtin sherqqe bolghan kengliki 120 métir, umumiy yer meydani, 25. 22 mo kélidu. Bu jame: derwaza, hoyla, meschit, medris, hujridin ibaret töt qisimgha bölünidu. Derwaza qismidin alghanda munar, derwaza, gümbez qatarliq üch qisim bir- birige tutashturulup bir gewde hasil qilidu.

Jame chong derwazisining kengliki 4. 30 métir, égizliki 4. 70 métir kélidu. Chong derwaza ornitilghan tamgha méhrab shekillik neqishlen'gen tekchiler chiqirilghan. Derwazining jenub teripidiki tamgha rengdar zinnetlen'gen töt métir kenglikte, yette métir égizliktiki ikki méhrab, egme shekillik nawa astigha qur'an kerimning bir nechche ayetliri yézilghan ikki métir kenglikte, bir métir égizlikte rengdar neqishlik bir chasa taxta bar.

Derwazining ikki yénida égiz, heywetlik, körkem sériq sir bilen chirayliq sirlan'ghan ikki munar bulup, uning égizliki 19 métir kélidu. Bu munarlar sheherge körkem, heywetlik tüs béridu. Bu ikki munarni tutashturup turidighan gej we pishshiq xish bilen étilgen chatma tamning ariliqi 28 métir kélidu. Munarning ichide aylanma pelempeyler bulup, mezun, axunumlar shu pelempeyler bilen üstige chiqip musulmanlarni namazgha chaqiridu. Munarning üstige tömür destlik altun hel bérilgen ayning shekli ornitilghan. Hemme ademni özige tartip turidu.

Jamening sherq teripidiki chong derwazisidin kirish bilen gümbez ichige kirisiz, gümbezning sekkiz burjeklik aylanmisi, uning ong we sol teripide jame seynasigha kiridighan méhrab shekillik ishiki bar.

Gümbezning sirtqi aylanmisi 40 métir, égizliki 12. 5 métir, üsti égizlikining qap otturisigha bir munar békitilgen bulup, bu munarning yer yüzidin égizliki 17. 5 métir kélidu. Bu gümbez alem gümbizi bilen riqabetleshkendek tik turidu. Derwazining shimal we jenub tereplirige yölep sélin'ghan 46 éghizliq dukan bulup, bu dukanlarning ijarisi meschit üchün ishlitilidu.

Héytgah jamesining aldi- sheherning eng quyuq élim- sétim, soda bolidighan baziridur. Bu jame derwazisining üsti teripide égiz hem azade bir peshtaq yasalghan, her yili qurban héyt we rozi héyt künliride peshtaqta naghra, sunay awazi yangrap, héytgah meydanigha toplan'ghan tümenligen kishiler bayram xushalliqini tentene qilidu. Bu urun- islam dinining muqeddes jayi hem musulmanlarning héyt- bayramlirini qutluqlaydighan meydani bolghach héytgah dep atilidu. Pütün meschit seyna (hoyla) sining kölimi ikki modin artuq, ikki köl bar. Bu jamede her küni 3- 4 ming kishi, jüme künliri 5- 10 ming kishi namaz oquydu. Héyt künliride 40- 50 mingdin artuq kishi namaz oquydu. Jame hoylisi bilen kaywanni jenubtin shimalgha sozulghan mashreng sirlan'ghan ******ka ayrip turidu. ******kining égizliki 1. 50 métir, kaywan'gha kirish üchün üch orun'gha ishik ornitilghan.

Meschit qismi ichkiriki meschit (xaniqa) tashqiriqi meschit (pishaywan), kayiwandin ibaret üch qisimgha bölünidu. Ichkiriki meschitning uzunluqi 36. 5 métir, kengliki 10. 5 métir, umumiy yer kölimi 456 kuwadirat métir kélidu.

Jamening gherbiy teripidiki tamgha chiqirilghan méhrabta xatip axunum xutbe oquydu. Tashqiriqi meschit, kaywanlarni qoshup üsti yépilghan qismini hésablighanda 2660 kuwadirat métir kélidu. Kaywan turuslirini yette métir igizliktiki 140 tal tüwrük kötürüp turidu. Démek, jame derwaza, munarlar, peshtaqlar, gümbez- ******kilar, ajayip neqishlen'gen türlük qurulmilar bilen pütün shinjanggha meshhurdur.


6. Qeshqerde maarip we ilim ehli

Alte sheherning "bilim buliqi" hésablan'ghan Qeshqer özining tarixi orni, öz muhitidiki tereqqiyati we medenyiti bilen pütkül ottura asiyagha tesir körsetken dini, ilmi merkezdur.

Xelqtiki chéchenlik, bilim- medenyetke amraqliq, yüksilishke intilish öz ara aliy himmetlik bulushqa oxshash peziletler, hélimu iptixarlinishqa tégishliktur. Shunglashqa, xususen yéqinqi esirlerdin béri diniy bilim yurti yenimu yüksilip, köpligen kishilerning ilimlik bulushi kapaletlinip keldi. Ilgiri kishiler köp waqit nurghunlighan iqtisad... Larni serp qilish bedilige buxara, istambul, yéngi déhli, demeshq qatarliq jaylargha bérip oqup kélishken bolsa, kéyinki künlerdiki yüksilish arqisida wujudqa keltürülgen rawajlinish, kishilerning bilim élish yolida chékidighan musheqqetlirini bir qeder yénikletti. Ilgiri diniy bilim jehette buxara yüksek urunni igiligen bolsa, yerlik bilimlik kishilerning yétiship chiqishi we Qeshqerde bilim tehsil qilghanlarning tirshishi arqisida, kéyinki chaghlarda Qeshqer shehiri buxaradin ashu üstünlükni tartiwalghan idi. Netijide chet ellerge bérip oqush éhtiyaji bir qeder tügep, xelqning oqush, ilim élish teshnaliqi bir qeder qanduruldi. Bu yüksilish yalghuz Qeshqer xelqining emes, belki shinjangning jenubiy, shimaliy, sherqiy terepliridin kelgen nurghun kishilerni bilim élish imkaniyitige ige qildi. Her yili jay- jaylardin kelgen minglighan taliplar medrislerde yil boyi istiqamet qilatti we chekken riyazetlirige yarisha bilim élish yurtlirigha qaytishatti. "sani buxara" dégen ataqqa ige bolghan Qeshqer shehiri ene shu en'eniliri bilen xéli dewrni béshidi ötküzdi. Shunglashqimu Qeshqer molliliri bashqa yurt mollilirigha qarighanda üstün hörmetke érishti. Ular öz zamanisida xelq üchün yaxshi töhpilerni yaratqan. Yiraqni élip éytqanda xi esirlerde ötkenlerdin ulugh alim tilshunas mehmut Qeshqeri, mutepekkur shair yüsüp xas hajiplar ene shundaq töhpikarlardin bulup hésablinidu.

Ularning "türkiy tillar diwani", "qutadghu bilik" namliq eserliri jahan'gha meshhur boldi. Uyghur xelqi pütün dunyadiki türkloglar we diwanshunaslar qiziqip tehlil, tetqiq qiliwatqan bu ikki alim bilen pexirlinidu.

Yéqinqi zamandin élip éytqanda qanchilighan alimlar, astronomlar, téwiplar, yazghuchi, shairlar yétiship chiqti. Bular héchqandaq chetning yardimisiz ösüp yétildi we öz zamanisida ewladlargha ülge bolghudek xelq üchün zor xizmetler körsetti. Mir muhemmidi qazi kalan, abdulqadir qazi kalan, molla axun qazi kalan, bahawidin mexsum ene shu kishiler jümlisidindur. Ular öz dewride Qeshqerning büyük erbabliridin bulup, köpligen kishilerni bilimlik qilip yitishtürüp chiqqan. Yurt xelqini bashlap, yatlarning bozek qilishlirigha, zorluqlirigha qarshi köreshken. Mir muhemmet qazi kalan "bedölet" ning herbiy istbdatigha boy egmigen bolsa, abdulqadir qazi kalan yüreklik bilen jan pida qilip ching sulalisning Qeshqerdiki emeldari li jawinning zorluq ishlitip, xelqning muqeddes jayi hésablan'ghan jamesini butxana qiliwélishidin saqlap qalghan. Bahawidin mexsum charosiye konsulining soraqqa tartishigha pisent qilmay eyibini özige artip yüzmu yüz munazirlishish netijiside uni let qilghan. Qeshqer xelqi uning bu merdaniliqini menggü untumaydu. "daraza" (uzun- égiz) dep atalghan molla axun qazi kalan, charosiyening zomigerlik qilishigha qarshi baturane küriship jazanixorluq, bésimdarliq bilen xelqni qaqshatqan zorawanlarni Qeshqerdin qoghlap chiqarghan... Yéqinqi zamanlarda ularning izini bésip yétishken munewwer alimlardin abduqadir damolla, abduwars oghli, shemshidin damolla, sabit damollilargha oxshash ziyalilar, qutluq haji shewqige oxshash edibler bir tereptin öz xelqining bilim iqtidarini östürgen bolsa, yene bir tereptin xelqning azadliqi üchün pütün yürek qéni- ilmiy emgeklirini béghishlidi. Ular türlük usullarni qollinip, xelqning bilimlik bolushini algha sürdi. Uyghur tilida eserler yézip we gézitlerni neshir qilip xelqni oyghitish, jahalet nadanliqtin qutuldurush yolida tirishchanliq körsetti. Jümlidin qizlar we ayallarning qedrige yétish we ularni bilimlik qilish üchün tirishti. Abduqadir damollamning "nesihetul amma", shemsidin damollining "olmoha tozmocheyin", sabit damollamning "shérin kalam" dégen eserliri ene shu muddiada yézilghan. Bu eserler xelqni terbiylesh rolini oynidi. El arisida yuquri abroy qazan'ghan bu alimlar, Qeshqerdiki medrislerde ilim tehsil qilip yétishkendur. Qeshqer shehride meshhurraq medrislerdin eyni zamanda on nechchisi bar idi. Bu medrisler sheherning köjüm kochilirigha urunlashqan idi. Körkemlik, heshemetlik jehette bir- biridin qélishmaytti. Bu medrsler güllük oyma, köptürme, neqishler chékilgen kasha bilen körkem yasalghan. Peshtaq, gümbezliri égiz, heywetlik, munarliri körkem bulup sheherge alahide güzel tüs kirgüzgen idi.

Qeshqer shehridiki medrisler Qeshqerning özide höküm sürgen xanlar hékimlar, begler teripidin sélin'ghan.

Qaraxanilar dewrde barliqqa kelgen Qeshqer shehiridiki "sachiye", döletbaghdiki "hamidiye", opaldiki "mahmudiye" medrisliri shu dewrlerdiki meshhur alim, edib, serkerdilerni yétishtürüp chiqqan bilim baghchiliri idi. Xiii esirde bilim yurti bulup güllen'gen azne meschit (chasa chapan baziridiki) ge qedem teshrip qilghan sheyix seidi bu yerde oquwatqan uyghur talipliri bilen uchriship ularning eqil- parasitining ötkürlükige apirin oqughan hem téximu tiriship öginishke dewet qilghan.

Seidiye xanliridin abdullaxan namida sélin'ghan "xanliq medrse" 400 yilliq tarixqa ige. 350 yilliq tarixqa ige "saqiye medrise" si qatarliqlar meshhur medrislerdin idi. Bu medrisler eyni waqitta shinjangdiki eng aliy bilim yurtliridin bulup hésablinatti.

Wanglardin yunus wangning "wangliq medrse" si, hékimlerdin "taji hékim beg medrse" si, "ömer hékim beg medrsesi"si, beglerdin qurban dorghaning "dogha medrise" si qatarliqlar bedölet hakimyitining aldi- keynide yasalghan. Tarixi 100 yildin ashidu. Baylar teripidin yasalghan medrslermu melum salmaqni igelleydu. Ularning ichide toxti xuja yasatqan "kenjaza medrse" si we "medrse kimiriye" dep atalghan qazanchi medrs qatarliqlarmu meshhurdur. Bu medrsler umumen xelqni ilim- meripettin nep aldurup, yurtqa ilim nurini chachqan bolsa, yene bir tereptin 1000 yil we uningdin artuq bir mezgilni öz béshidin ötküzgen. Bu medrslerning esirler dawamida mezmut turushi, buni yasighan binakar ustilarning bilim- hüner sen'itide yiraqni körerlikini, neqeder usta we kamil ikenlikini körsitip béridu.


7. Qeshqerdiki uyghur tibabetchiliki

Qeshqerde xx esirning bashlirighiche késellerni yawropache dawalash yoq idi. Kishiler késelliklirini yerlik hökümalargha dawalitatti. Téwip dep atilip kelgen hökümalar öz qabilyitige yarisha késellerni dawalap, xelqning ten saghlamliqini ashurush yolida öz töhpilirini qoshatti. Jenubiy shinjangda bulupmu Qeshqerde zamaniwi doxtur we doxturluq saymanliri yoq bulushigha qarimay yerlik hökümalar obdanla rol oynap kelgen idi.

Qeshqer xelqi yéqinqi zaman hökümaliridin heyder axunum, qasim ömer hajim, sopi axunum, xoja abdullaxan, xoja qadir hajimlar bilen pexirlinidu. Bularning ichide sopi axunum heqqidiki türlük terip we maxtashlar taki hazirqi künlergiche dawam qilip keldi.

Sopi axunum Qeshqer shehridin bulup, u heyder axunumning shagirti idi. Bular xvii esirning axirlirida yashighan, tibabetchilik bilen shöhret qazan'ghan, bu kishining dawalash usuli "tibbiy loqman" séstimisida bulup, késel dawalashta qushlarning organizimi, ösümlüklerdin teyyarlan'ghan dorilar bilen sansiz éghir késellerni dawalap saqaytqan. U ilmiy nujumdin xélila melumatliq bolghanliqtin, késellerni yultuzlarning herikitige qarap tekshürüsh, késel kishining sirtqi tebiitige qarap höküm qilish- uning dawalashtiki alahidiliki idi. Uyghur xelqi özining bu talantliq alimi toghrisida qiziqarliq hékayilarni éytiship kelmekte; bir qanche misal keltüreyli: bir küni bir adem yene bir késel ademni kötürüp dawalatqili kéliwatsa, sopi axunum körüpla, "mana bu qiziq! Hayat ademni ölük kishining kötürüp kéliwatqanliqigha qarangla"- dégüdek, sopi axunumning yénida turghanlar uning bu sözige chüshenmey turghanda héliqi ikki kishi yétip keptu we hayal ötmey késelni kötürüp kelgen kishi yéqilip tinmayla jan biriptu, bedölet sopi axunumning dangqini anglap, uning maharitini sinimaq üchün, bir uzun yipning uchini sopi axunumgha tutquzuptu we: "ayalimning saqliqi yoq, bu yip arqiliq tumurini körüp béqing" deptu. Sopi axunum qolidiki yipning uchini uwwlap tutup körüp: texsir! "bu késelge képekni köp sélip helepni obdan bergendila saqiyip kétidu" dep hökümchiqiriptu. Heqiqetenmu sopi axunumning qoligha tutquzulghan yipning bir uchi öyige solap quyulghan kalining münggüzige baghlap quyulghan iken. Mutepekkur alimning ichkiriki öyge yushurup qoyulghan haywanning tumur herikitini yip arqiliq bilip, öz layiqida jawab bergenlikige yaqup beg intayin qayil bolghan. Shundin itibaren uni hörmetligen. Shuningdek u özining bir qétimliq éghir késilini dawalap saqaytqanliqi üchün sopi axunumgha, hezret (ap'aq xoja) mazirining birinchi derijilik sheyxliq mensipini in'am qilghan we térilghu zémin, bagh- waranlar bérip özining memnunliqini bildürgen. Shunga sopi axunum sheyx depmu atalghan idi. U bedölet hakimyitidin kéyinmu öz ornini saqlap kelgen. Lu joyaning oghlini éghir késeldin saqaytqanliqi üchün, manju emeldarlirining in'amigha érishken hem lujoya teripidin uning ilgiriki imtiyazliri eslige keltürüp bérilgen.

Sopi axunum pütün ömrini xelqni dawalash bilen ötküzüp, yurtta zamaniwi dawalash eswablirining yoqliqini bilindürmey, xelqni waqitsiz ölüm we késellerning azabigha uchratmay, nurghun kishlerni dawalap, köpligen éghir késellerni ölümdin qutuldurup, öz emgek teri we ijadiyiti bilen jem'iyetke xizmet qilghan. Shunga riwayetlerge qarighanda, özining ölüshidin birnechche kün ilgiri teyyarliq körüp, shagirt we yéqinlirigha hetta bir nechche minutluq waqti qalghuche ehwalidin xewer bérip turup jan üzgen iken.

Sopi axunum yene rozi hajim, saqi axun we abduréhim hajimlargha oxshash warslarni- iz basarlarni qaldurup ketken. Bular ustazidin kéyin jem'iyet saqliqigha xéli zor töhpilerni qoshti. Sopi axunum yalghuz tibabette yüksek urun tutupla qalmay belki ilmi nujum (yultuzlar ilmi- astronomiye) ni igiligen we mexsus yultuzlar saymanlirini yasighan hemde ishta yultuz herkitige qarap ish köridighan ötkür uyghur astronomi idi. Shunga bu kishining nami hörmiti xelq arisida saqlinip keldi. Qeshqerde yene ötkür téwiplardin qasim imir hajim, heyder axunum, xoja abdullaxan, qadir hajimlarmu bedölet zamanisida shöhret qazan'ghan hökümalardin idi.

Yéqinqi zaman hökümaliridin musa axun téwipmu ixlasmenliri köp höküma idi. U "tibbiy hindi" usuli bilen késel dawalaytti. Uning yasighan doriliri ötkür bulup, tiz ünüm béretti. Shunga bu kishimu Qeshqerde shöhret qazan'ghan. Muhemmet hajim bolsa balilar késelliki boyiche dangdar höküma bolghan. Uning béridighan doriliri ot chöptin yasalghan, addiyraq bolsimu ünümi yuquri idi. Muhemmet hajim mol tejribisi bilen köpligen söznek, shuningdek "xanazir" dep atalghan teshme jarahet késellikini dawalap saqaytqan idi.

Yüsüp hajim, zunun axun, mamutxan hajim, hepizixan mexsum... Lar hazirqi zaman téwipliridin bulup "tibbiy yunan" qaidisi boyiche, nurghun késellerni dawalighan. 1932- yili féwral, mart aylirida Qeshqerde yüz bergen qara kézik késilge giriptar bolghanlardin minglighan bimarlar ene shu hökümalarning dawalishi bilen shipa tépip, ölümdin qutulup qalghan.

Qeshqerde yawropache dawalash xx esirning bashlirida peyda boldi. Uni 1900- yilliri, in'giliz, rus, shiwitler élip kirdi. 1930- yilidin kéyin chégridin qéchip ötken rus doxturi bilyoniski, özbék hökümasi mohiddin mexsumlar öz'aldigha késel körüp, gherbche dawalashqa bashlidi, shundin bashlap Qeshqerde gherbche dawalashni ögen'gen bir türküm doxturlar yétiship chiqti. Abdurup, abdurshit qari hajim, abduqadir akilar ene shularning ichidiki ataqliq doxturlardur.

8. Qeshqerdiki binakarliq sen'iti

Qeshqer shehiri 120 mehellini öz ichige alghan. Bu mehelilerde 108 meschit, 20 medrs, 54 saray, ikki hammam (muncha) we sheher etrapida bir qanche onlighan mazarlar bar.

Bu qurulushlar herqaysi zamanlarda uyghur xelqi ichidin chiqqan hünerwen- ustilarning shanliq emgiki bilen yasalghan, bu qurulushlar körkemlik, addiy we murekkeplik, chong- kichiklik jehetlerde perq qilsimu, bir qanche qétimliq rémont qilin'ghanliqini hésabqa almighanda bezilirining 3- 4 yüz yildin béri qed kötürüp kéliwatqanliqini mueyyenleshtürgili bolidu.

Bu qurulushlar körünüshte addi- sadda bolsimu, yasilishining körkem, mezmutluqi kishilerning diqqitini özige jelp qilidu. U chaghda hazirqidek polat chiwiq, sémont bilen tam qopurush ishliridin éghiz échish mumkinliktin yiraq idi. Lékin uyghur hüner- sen'et ustiliri öz millitining uzaq yilliq binakarliq sen'iti we maharitini ishqa sélip, öz diyarimizdin chiqqan hak, gej qatarliq matériyallardin paydilnip we uninggha ish qushup, mezmut, körkem qurulushlarni yasap chiqti. Tüwrüksiz yépilghan gümbez shekillik turuslar we ögziler addiyghine xish- kések tam üstide 100 yillap hetta bir qanche yüz yillap qed kötürüp körkem tüsni saqlap keldi we kelmekte. Boran- chapqun, yamghur- yéshin, qarlarning shiddetlik zerbisige berdashliq bérelidi. Kéyinki chaghlarda élimizge zor balayi- apet keltürgen "medenyet zor inqilabi" waqtida bu qurulushlarni zorluq bilen chaqqanda ötkür polat eswablarmu uni yimirishke ajizliq qilghan idi. Bu imaretlerge güzellik béghishlap turidighan xushreng güllük xishlarning alahide közge tashlinip turushi, nawayining "kasha sen'itini igiligen" dégen tebirini ispatlap béridu. Yaghach töwrüklerge, nawa, jegilerge, ishik- dérizilerge chékilgen oyma güller, uyuq, dérizilerge chékilgen nepis neqishler tamchi- yaghachchilirimizning qanchilik maharetlik ikenlikini körsetse, munarlar, gümbezler, peshtaqlarning körkem, heywetlik körünüshi binakarliq sen'itimizning ilmi asasqa ige ikenlikidin dérek béridu.

Qeshqerning közge körünerlik qurulushliridin bolghan mazar qurulushi Qeshqerning muhim asare- etiqiliridin biridur. Bular bir- biridin perqliq halda zinnet alahidilikige igidur.

Töwende mazar qurulushliridin ap'aq xoja mazirini tunushturimen.

Ap'aq xoja (hidayitulla ishan) maziri Qeshqer shehiri merkizi héytgah meydanining sherqiy shimal teripidin texminen besh kélométir yiraqliqtiki jaygha urunlashqan bulup, bu jay del- derexler bilen qaplan'ghan menzirilik jaydur. Bu gümbezlik mazar ichige sopizim mezhipining ataqliq terghibatchisi we aqsaqili ap'aq xoja depne qilin'ghanliqtin, shu nam bilen "ap'aq xoja maziri" dep atalghan. Yene yerlik riwayetlerge asaslan'ghanda bu mazargha ap'aq xoja nesibidin bolghanlar, chenlung zamanisida Qeshqerdin élip kétilgen meshhur iparxan (memuri izim xénim) depne qilghanliqtin iparxan maziri depmu atilidu.

Bu mazar 1640- yili etrapida yasalghan. Aptunum rayon derijilik nuqtiliq qoghdilidighan mazarlarning biri.

Ap'aq xoja mazirining binakarliq qurulushi- uyghur millitining en'eniwi alahidilikige ige güzel binakarliq sen'itining nemunisidur.

Bu mazarning yer shekli uzun chasa, aldi jenub terepke qarap turidu. Kiridighan ishikimu mushu urunda bulup, chong we heywetliktur. Mazarning igiligen umumiy yer külimi 30 mo etrapida kélidu. Ap'aq xoja mazirini ziyaret qilidighanlar kiridighan ishikning aldida nahayiti güzel, etrapi égiz derexler bilen qaplan'ghan "sherbet köl" goya qéniq asman parchisidek yaltirap turidu. Bu kölni yandap ötüp yérim ay shekli chüshürülgen derwazidin kirimiz. Derwazining shimal teripide intayin körkem yasalghan meschit bar. Kaywan hem xaniqadin ibaret ikki qisimdin terkib tapqan bu meschitning qorusi, tam, tüwrükliri, jegiliri oxshashmighan renglerde sirlan'ghan, neqishlen'gen. Bu neqishler milliy binakarliq sen'itining namayendisi süpitide julalap turidu.

Derwazidin mazargha kirgüche 20 métir arliqta gümbez qurulushini muhapizet qilidighan ******kiliq tam bar. Ishiktin kirgendin kéyinla neqishlen'gen, retlik kahishtin qopurulghan katta yomilaq gümbez heywet bilen namayan bolidu. Buni pütün mazar qurulushining gül tajisi déyishke bolidu.

Töt etrapi chasa shekilde, asti yüzining toghrisi 29 métir, uzunluqi 35 métir kélidu. Gümbez qurulushining töt burjikide oxshashla pishshiq xishtin yasalghan yumilaq munar bulup, uning tüwi chong, üsti kichik, tüwining diamétri 3. 50 métir kélidu. Bu töt munarning uchigha, métaldin yasilip altun hel bérilgen yérim ay shekli chüshürülgen. Bu munarlarning yuquri qismida silindirsiman penjire sheklide yasalghan ezan éytish orni bar.

Gümbezning yer yüzidin égizliki 26 métirdin artuq. Gümbez témining pütün yüzi farfur kök, yéshil pishshiq xishtin yasilip neqish bérilgen, renggareng süretler sizilghan. Bezi jaylirigha uyghur, ereb, pars yéziqida hékmetlik sözler yézilghan. Asman pelek yasalghan gümbezning ottura qismining déamétiri 17 métir kélidu. Uning choqqisida yérim ay shekli chüshürülgen silindirsiman kichik munar bulup, xilmu xil oyma neqishliri bilen közning yéghini yeydu.

Gümbezning ishiki jenub terepke qarap turidu. Gümbezning ichi kengtasha, égiz hem yoruq. Gümbez ichidiki bir tamning ikki bulungigha pelempey yasalghan. Shu arqiliq gümbezning üstige chiqip etrapni tamasha qilghili bulidu. Gümbez otturisidiki supida égizliki, chong- kichikliki oxshash bolmighan qebriler qopurulghan. Éytilishche, bu gümbez ichige ap'aq xoja jemetining besh ewladigha tewe bolghan 72 kishining jesiti depne qilin'ghan. Emelyette qaturulghan qebridin 58 bulup, hemmisi herxil rengdiki kahish bilen yüzlen'gen we üstige yopuq yépilghan. Hemmisi yaltirap turidu. Erlerning qebrisi chongraq, ayal we balilarning qebrisi kichikrek. Gümbez ichide mushu nesebtin birinchi ewlad depne qilin'ghuchi kishi- ottura esirning 1400- yillirida ottura asiyada xéli dangqi chiqqan sopizim mezhipining ustazi mexdum ezem (xoja hesen kasani) ning newrisi muhemmet yüsüp xojidur. Ap'aq xoja bolsa, mehemmet yüsüp xojining chong oghlidur.

Ap'aq xojining esli ismi hidayitulla, leqibi "hezret siyd" (peyghember ewladi dégen menide). U 12 yéshida (miladi 1633- yili) atisining Qeshqerdiki ishanliq imtiyazigha warsliq qilghan. 1679- yili yeken seidiye xanliqini, jungghar xanliqining küchige tayinip aghdurup tashlap padishah bolghan. Oghli yehya xojini Qeshqerning bash mupettishi qilip békitken. Ishanliq yolidiki orni we shu chaghdiki emeliy hoquq tutup peyda qilghan tesiri tüpeylidin ap'aq xoja shu chaghda we kéyinki dewrlerde atisidinmu chong abroygha ige bolghan. Shunga bu mazarmu ap'aq xojining nami bilen hazirghiche atilip kelmekte.

Yüsüp xoja 1640- yili yekendin Qeshqerge qaytish yolida yéngisarning topluq dégen yéride wapat bolghan. Wesiyetke asasen Qeshqerge élip kélinip, mushu mazargha depne qilghan.

Qebre deslepte addiy yasalghan. Kéyin bir qanche qétimliq rémont qilnishtin kéyin hazirqi haletke kelgen. Gümbez ichidiki bashqa qurulmilar kéyinki chaghlarda dawamliq yasalghan.

Ching sulalisning padishahi chiyenlung 1795- yili dölet xezinisidin pul ajritip, tüzeshtürüp, temir qilishqa buyruq bergen. Bulupmu bedölet xelqning mayilliqini qolgha keltürüsh üchün héytgah jamesi bilen, ap'aq xoja mazirini alahide yasatqan. Gümbez ichide yene "iparxan" dep nam alghan bir ayal melikeningmu jesiti bar( uning bar- yoqliqi nöwette élimiz hem xelq'arada tarixshunaslar arisida talash buluwatqan, téxi hel bolmighan meslidur).

Bezi munejjimlerning delillep bérishiche, tarixiy riwayetlerde déyiliwatqan "iparxan" ning esli ismi memuri izim xénim, erkiletme ismi iparxan iken. U 1734- yili tughulghan. (tughulghandin kéyin bedinidin xush buy kélip turghanliqi bélin'gen. Shunga iparxan dep atighan) bu yüsüp xojining 4- yaki 5- ewlad qiz newrisi, ap'aq xojining inisi karamet xojining kéyinki ewladi iken.

Démek, héytgah jamesi bilen ap'aq xoja maziri, qedimki zaman uyghur binakarliq sen'itining eng gewdilik nemuniliridur. Uyghur islam medenyiti dewrige qedem qoyghandin kéyin türlük bilimler bilen bir qatarda astronomiye ilmigimu alahide ehmiyet bergen. Meschit, medris, mazarlar qurulushlirida asman gümbizige simwol qilip ene shundaq heywetlik qurulushlarni yasashni aldinqi urun'gha qoyghan.

Tügidi

Ibrahim Niyaz "tarixtin qisqiche bayanlar" Qeshqer uyghur neshiryati 1989-yili neshri