Pushpak ussuli

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Pushpak ussuli

Uyghur ussulliri ejdadlirimizning uzaq yilliq tarixiy tereqqiyat jeryanidiki yashash aditi, étiqadi, medeniyet jughlanmiliri mujessemlen’gen sen’et shekli bolup, uninggha emgekchan, batur, ishchan xelqimizning xushalliqi, qayghu – hesriti, mung – zari chongqur singgen. Uyghurlar herqaysi tarixiy dewrlerde özliri yashighan jughrapiyelik orun, shoghullan’ghan igiliki we étiqadining oxshash bolmasliqigha asasen oxshimighan medeniyet endizisini yaratqan bolup, uyghur ussuli tarixining uzunluqi, sheklining rengdarliqi, oynilish we ipadilesh sheklining özgichiliki bilen bashqa ussullardin melum derijide perqlinip, özining tarixiy julasini namayan qilip kelgen.

Ejdadlirimiz ijad qilghan türlük ussullar ichide texse ussuli, sapayi ussuli, dap ussuli, samawer ussuli, tash étish ussuli, oq ussuli, toxu ussuli qatarliq ussullar uyghur ussul sen’itide alahide hörmet bilen tilgha élinip sehnilerde oynilip, ussul sen’itimizni dunya jama’etchilikige tonutushta türtkilik rol oynap keldi. Lékin, bir qisim yerlik alahidilikke ige ussul sen’itimiz dewr tereqqiyatigha egiship zamaniwi medeniyet hadisiliri ichide küchlük riqabette öz rolini toluq jari qilduralmay kéliwatidu. Bolupmu, üstün atush diyarida xelq ammisi arisida omumliship yéqin’ghiche toy – tökünlerde oynilip kelgen, emma zamaniwi medeniyet – sen’et dewride izchil warisliq qilish tekitlenmigenliktin asasen untulush girdabigha bérip qalghan pushpak ussuli buning küchlük delili.

Emeliyette qaraydighan bolsaq, uyghur ussullirining türi nahayiti köp bolup, ipadilesh shekli we orunlash jehettin, naxshiliq ussul we muzikiliq ussulgha ayrilidu. Lékin pushpak ussuli her ikkilisige oxshimaydu. Pushpak ussulida héchqandaq muzika tengkesh qilinmaydu, naxshimu éytilmaydu, chawakmu chélinmaydu. Peqet ussul oynighuchi éghizida isqirtqandek shekilde pushpak éytip, özi bilidighan bir xil küy – ahanggha keltürüp oynaydu. Bu xil ussulda mexsus muzika tengkesh qilinmighachqa, pushpak oynighuchi éghizida nepes élish, nepes chiqirishta kalpukidin yuqiri maharet bilen ahang chiqarghanliqtin, nahayiti yuqiri küch telep qilidu. Bu xil ussulda éghiz, put we qol herikitining maslishishi nahayiti muhim bolup, pütün beden pushpakka egiship silkinip oynilidighan bolghachqa, kötürenggü – merdane, tétik, janliq oynilidu. Ussulning tüsi özgiche bolup, pirqirash, siyrilma, sekretme heriketliri uyghur xelq ussulidiki özgiche ipadilesh uslubi bilen ortaqliqqa ige. Bu ussul intayin erkin, janliq bolup, muqim békitilgen beden herikiti telep qilinmaydu. Ussulchi özini untughan halda pushpak chiqirip xalighan shekil, heriketliri bilen oynisa bolidu. Bir adem tenha oynisimu, ikki adem oynisimu, üch, töt, besh adem oynisimu hetta uningdinmu köp adem bille oynisimu boluwéridu. Héyt – bayram, toy – tökünlerde köp oynilidu.

Pushpak ussuli en’eniwi xelq ussulliri ichide melum nam bilen atilip, keng omumlashqan el ichi ussullirining biri süpitide tilgha élinmisimu, lékin üstün atushta eng omumlashqan ussullarning biri. Bu ussul tarixtin béri her qaysi kent – mehellilerde, toy – tökün, meshreplerde keng oynilip keng xelq ammisining yaqturushigha ériship kelgenidi. Lékin jem’iyetning üzlüksiz tereqqiyati, zamaniwi ussul, chet el ussuli we bashqa qérindash milletlerning ussul heriketlirining milliy ussulchiliqimizgha singip kirishi bilen bu xil nadir sen’etlik sermayimiz asasiy jehettin bir qisim péshqedem xelq ussulchilirida saqlinip qaldi. Yéqinqi yillardin béri bir qisim nadir ussullirimiz jiddiy qutquzulup, dunyawi musabiqilerde az bolmighan netijilerni qolgha keltürüp, uyghur ussulchiliqini mislisiz tereqqiyat dewrige bashlap kirdi. Biz milliy ussul sen’itimizni téximu tereqqiy qildurup, yerlik alahidiliklerge ige xelq ussullirining yoshurun halqilirini estayidil közitip, yoqilish girdabigha bérip qalghan ésil medeniyet miraslirimizni jiddiy qutquzup uni dunyawi shöhretke ige qilimiz deydikenmiz, yoqilish girdabigha bérip qalghan pushpak ussuligha oxshash yerlik alahidilikke ige ussul sen’itimizni téximu chongqur qézip chiqirishimiz, uning ijabiy terepliridin ünümlük paydilinishimiz, uni yash ewladlargha yetküzüp bérish üchün üzlüksiz tirishishimizgha toghra kélidu.