Heykeltirashliq

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Xelqimizde heykeltirashliq medeniyiti


Heykeltarashliq shekil yaritish sen’itining bir türi bolup, uyghurlarning budda dinigha étiqad qilghan mezgilliride intayin zor tereqqiyatlargha érishkenlikini kériye nahiyesining qara xarabisidin qéziwélin’ghan beshinchi esirge tewe tatxagana budda dinining heykili, xotendiki yotqan xarabisidin qéziwélin’ghan sapal qush, turpandin qéziwélin’ghan lay qonchaq, renglik lay at heykili, samawi xan’gha teqlid qilin’ghan renglik yaghach heykel, qarasheherdin qéziwélin’ghan yaghachtin oyulghan wajra palwan heykili, yene laydin yasalghan er kishining béshi we budsatwa béshi qatarliqlardin körüwélishqa bolidu. Tetqiqatchilarning bayanlirigha asaslan’ghanda, dewrimizgiche yétip kelgen uyghur heykeltarashliqi özgiche uslub we milliy alahidilikke ige bolup, asasliq matériyali gej, polat chiwiq, mata, paxal we tuxum qatarliq yerlik mehsulatlar bolghan.

Gej bir xil an’organik birikme. Süzük kiristal halette bolup, aq, ach sériq, shaptul chéchiki reng yaki kül reng kélidu. Köp qismi tebi’iy chiqidu. Adette binakarliq qurulushliri, heykeltarashliq, neqqashliq saheliride köp ishlinidu. Uningdin bashqa téngiqchiliqta sun’ghan yaki chiqip ketken üstixanlarni gipislash matériyali qilinidu. Adette heykeltarashlar gejni béliq gej we tom gej dep ikki türge ayriydu. Béliq gej uzunchaq bolup, chidamliq kélidu. Tom gej uyul hem yoghan bolidu. Uyghur heykeltarashliri asasen béliq gejni ishlitidu. Béliq gejni teyyarlash üchün aldi bilen gejni tonurda pishurup soqup talqanlap elgektin ötküzüp melum miqdardiki gejni sugha sélip doghap halitige keltürüp, melum waqittin kéyin gej lighirlap turghan issiq qan uyutmisidek qatqandin kéyin ishlitidu.

Polat chiwiq polattin yasalghan heykel gewdisini turghuzush üchün ishlitilidighan chiwiqtin ibaret bolup, toghra kesme yüzi we sirtqi sheklige qarap bir qanche türge bölinidu. Uyghur heykeltarashliri adem yaki haywanat heykilini yasimaqchi bolsa, aldi bilen polat chiwiq arqiliq uning modilini qurup chiqip, modilni sirlap üstige mata yaki paxal yögep heykelning eza körünüshlirini muqimlashturiwalidu. Andin lighirlaq halitide qatqan gejni höl waqtida mata yaki paxal üstige suwaydu. Suwalghan gej melum qélinliqqa yetkende pushtigerdan, burendegerdan, norkeshgerdan, ziqchigerdan we iskinegerdan qatarliq heykeltarashliq eswabliri bilen saymanlarning yardimide qirish, yunush yoli arqiliq heykelning tashqi körünüshini pütküzidu. Heykel pütkendin kéyin tuxumning éqini mata bilen heykel yüzige suwap perdaz qilidu. Tuxum éqi bilen heykelni perdaz qilghanda heykel parqiraq, siliq bolush bilen bille yérilmaydu. Yamghur we nemlikni qobul qilmaydu. Uzaq muddet tupraq astigha kömülüp qalsimu esliy haliti özgermeydu. Uyghur heykeltarashliri öz maharetlirini uyghur binakarliq sen’itige qaritip, tam – torus, dérize – ishik girweklirige, mihraplargha, munar, gümbezlerge her xil gej oyma neqish bilen gül siyaqi, ghunche porekliri, méwe – chiwiler, bugha – marallar, türlük chalghu eswab, öy bisat we hösnxetlerni chüshürüsh arqiliq namayan qilip kelgen. Bügünki kün’ge kelgende uyghur heykeltarashliqi qaytidin janlinip, nurghun bedi’iy qimmetke ige heykeller diyarimizning her qaysi jayida qed kötürüp turmaqta.

2016.10.10 menbe: shinjang géziti