Ablet Abdulla

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

1 – derijilik kompozitor Ablet Abdulla toghrisida

Xudaberdi abdulla

Pënsiyege chiqqan nechche yildin bëri bikarchiliqta tëlëwizor yaki radiyodin senet nomurlirini, jümlidin kompozitor ablet abdulla ijad qilghan, radiyoda anglitilip, tëlëwizorda körsitiliwatqan yette minutluq ‹‹qeshqer samasi›› qatarliq naxsha we sehne eserlirini anglap we körüp, huzur we zoq ëlip, senetning sëhriy küchini chongqur hës qildim. Shu hëssiyatning türtkiside, muxbirliq hayatimda uzaq yil qeshqerde bille yashap turupmu senet jehettiki töhpisini bayqiyalmighan döletlik 1 – derijilik kompozitor ablet abdullani ziyaret qilish istikide, 2011 – yil 9 – ayning 16 – küni ablet abdullaning qeshqer wilayetlik senet ömiki qorusidiki öyige bardim. U öyide chaqliq orunduqta olturup, meydisini shirege tirep birnerse yëziwatatti. Uning bu halitidin ichim achchiq bolghan bolsimu, chandurmay yënigha bërip qol ëliship körüshüp, ehwal sorashqandin këyin, qëshida olturup nëme yëziwatqanliqini soridim.

— nëme yazattim, ‹‹toxu danggal chüsheydu, öchke janggal›› dëgendek, chala qalghan ishlirimni püttürüwatimen, dëdi ablet abdulla hazirqi qismitige qilche perwa qilmighan halda, 1963 – yilidin bashlap pënsiyege chiqqan'gha qeder qilghan ijadiyitimning namayendisi 360 naxshidin tüzülgen ikki qisimliq ‹‹qeshqer xelq naxshiliri›› namliq kitabimni qeshqer uyghur neshriyati neshr qilip, tëximu köp nersilerni ijad qilishimgha ilham bergen. Shuningdin këyin putumning aghriq azabini untup uzaqtin buyan matëriyal toplawatqan 40 babliq, chong hejimlik ‹‹muzika we ijadiyet›› namliq derslik xaraktëridiki kitabimni neshrge teyyarlawatimen.

Ablet abdullagha 1984 – yili qent kësili chapliship, tola dawalinip saqiyalmighachqa, 2009 – yili 12 – ayda opëratsiye qilinip derd ëghir bolghan ong puti üstidin 20 santimëtir qaldurulup kësiwëtilgen. Men bu ümidwar, qeyser senetkarning xizmet tarixini waraqlidim.

Ablet abdulla 1959 – yilidin 1963 – yilighiche qeshqer wilayetlik senet ömikide ussul artisi bolghan; 1963 – yili ‹‹jengchi yarimni esleymen››, ‹‹yëzigha yürüsh marshi›› namliq ikki naxsha tëkisti bilen ijadiyet qoshunigha kirgen; 1965 – yili qeshqer wilayetlik yëza medeniyet – senet xizmet guruppisigha qatniship, yëzilarda ëlip bëriliwatqan sotsiyalistik terbiye xizmitige masliship, dëhqan – charwichilar we xizmet guruppisi kadirliridin hal sorap oyun qoyush dawamida, hem oyun qoyushqa qatniship, hem senet guruppisini kichik – kichik senet nomuri ijadiyiti bilen teminlep, el arisidiki nurghun xelq naxsha – muzikilirini toplighan; yërim esirlik senet hayatida 1000gha yëqin senet nomuri, chong – kichik opëra, dirama, ussulning muzikisini ishligen; ‹‹rehmet ëytaymu?››, ‹‹bëghim hawaliq››, ‹‹tom yumilaq››, ‹‹acha – acha, jënim acha››, ‹‹gülyarimey gülyar››, ‹‹almining tayaqimu?››, ‹‹hijran naxshisi››, ‹‹ayning balisi deymu?››, ‹‹ayemdiki xushalliq››, ‹‹intizarliq››, ‹‹salam bolsun›› qatarliq naxshilarning ahangini ishligen, muzikisini retligen; xelq qoshaqlirini teqlid qilip ishligen naxshiliri shinjangda omumliship, hëyt – bayram, toy – tökün we bashqa xatire künlerde sorun – sorunda ëytilidighan hem anglighuchilar qiziqip anglaydighan moda naxshilargha aylan'ghan; ‹‹rehmet ëytaymu››, ‹‹baghim hawaliq›› namliq naxshiliri ‹‹renaning toyi›› filimide ishlitilgen; u ishligen ‹‹koinlun baghrida›› namliq muzika 1972 – yili aptonom rayonimiz boyiche ötküzülgen seyyare senet körikide 1 – derijilik ijadiyet mukapatigha ëriship, aptonom rayonluq naxsha – ussul ömikining özleshtürüp ijra qilishida 1973 – yili bëyjingda ötküzülgen körekte yene 1 – derijilik mukapatqa ërishken, 1974 – yili yene junggodiki on munewwer naxsha – muzikining biri bolup bahalan'ghan, bu naxsha merkiziy xelq radiyo istansisida dölet ichi – sirtigha dawamliq anglitilmaqta.

1985 – yili shinjang uyghur aptonom rayoni qurulghanliqining 30 yilliqini tebriklesh yüzisidin aptonom rayonimiz boyiche ötküzülgen ishtin sirtqi senet ömeklirining körikide ablet abdulla ishligen ‹‹söyümlük wetinim›› namliq naxsha 1 – derijilik mukapatqa, 1990 – yili ötküzülgen memliketlik ussul körikide muzikisini ishligen ‹‹xushal yigitler›› ussuli medeniyet ministirliqining teqdirlishige, u özi tëkist yëzip muzikisini ishligen chatma leper we ‹‹köch – köch ussuli›› 1997 – yili aptonom rayonluq 3 – qëtimliq senet bayrimida 2 – derijilik mukapatqa ërishken. Yuqiriqi töhpilirige asasen ablet abdulla 2011 – yili döletlik 1 – derijilik kompozitor unwani alghan.

Ablet abdulla muzika ijadiyiti bilen izchil shughullinip, shunche köp nadir muzikilarni ijad qilip, ammining yüksek hörmitige nail bolsimu, özini chong tutmay, kesiptimu, exlaqtimu teng yëtilip, heqiqiy xelq senetkarigha xas xislitini namayan qildi. 2002 – yili qeshqer wilayetlik partkom teshwiqat bölümi we wilayetlik edebiyat – senetchiler birleshmisi ablet abdullagha ‹‹exlaq we senette teng yëtilgen munewwer edebiyat – senet xadimi›› dëgen shereplik nam berdi.

Ablet abdullaning yëtilgen edebiyat – senet talanti we bu jehette qolgha keltürgen mol netijiliri bilen tonushqandin këyin, uning yëtilishige türtke bolghan amilni bilgüm keldi:

— suning menbesi, derexning yiltizi bolghandek, her ishning sewebi bolidu, özlirining edebiyat – senetke qedem qoyushliri we bu jehette bügünkidek yëtilishilirige türtke bolghan seweb nëme?

67 yashqa kirgen, bir putidin ayrilip qalghan bolsimu, tenheriketchilerdek tembel, sumbatliq bu kompozitor bestige yarashqan qisqa char burutini siylap turup: nëme dësem bolar? Jallat shëng shisey esliy niyitini ashkarilap, ilghar pikirlik ziyaliylarni tutqun qilip jaza yürgüzgende, sowët ittipaqida oqup kelgen dadamnimu tutup qamap ujuqturuwetken iken, u chaghda emdi tughuluptikenmen, mëni yeken ottura mektepte oqutquchiliq qilidighan anam bëqip chong qiptiken, anamning senettin az – tola xewiri bolup, bezide eyni chaghdiki yeken wilayetlik sanai nepiside naxsha ëytip, ussul oynaydiken, shu anamning tesiri rol oynighan bolushi mumkin, dep özining senet bosughisigha tunji qedem qoyghan chaghlirini eslidi.

1959 – yili yeken nahiyesining aral yëziliq ottura mektepte oquwatqan chëghim idi, yëza teshwiqat etritining artisliri dölet qurulghanliqining on yilliqini tebrikleshke edebiyat – senet nomuri teyyarlawatatti. Men ularning nomurini körüwëtip, leper yoqluqini bayqap, üch kublët ‹‹yëzimizning baghliri›› dëgen qoshaqni yëzip, ahangini ghingship turup teshwiqat etritining bashliqigha oqup berdim, u xush bolup këtip bir qiz, bir oghulni öginiwëlishqa orunlashturdi. Këyin leperge bir qiz bilen özüm chiqtim hem teshwiqat etritidikilerge qoshulup nahiyede ötküzülgen körekke qatnashtim. Nahiye boyiche 16 yëza körekke teshwiqat etriti qatnashturghan bolup, men ijad qilghan ‹‹yëzimizning baghliri›› namliq leper ijadiyet we orunlashta ‹‹1 – derijilik nomur›› bolup bahaliniptu, shuningdin këyin yeken nahiyelik senet ömikige qobul qilindim hem uzaq ötmey qeshqer wilayetlik naxsha – ussul ömikige tallinip qeshqerge keldim, shuning bilen senet hayatim bashlinip ketti.


( muherrir : buayshem )