《rabiye- se’din》 meqberisi

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

Rabiye – se’idin we « qoshmaq mazar »


Sabirjan siyit

19–esir uyghur edebiyatining péshiwasi, mutepekkur, sha’ir abduréhim nizarining 1835–yili yézilghan tragédiyelik tarixiy dastan «rabiye–se’idin» ning bash qehrimanliri rabiye bilen se’idin chin heqiqiy tarixiy shexisler bolup, ular eyni zamandiki peyzawat nahiyesining baytoqay begliki kökchi yézisining subhanalla ( subhan’alla ) kentide ( hazirqi qeshqer yéngisheher nahiyesining yamanyar yéza subhanalla 14-kentide ) dunyagha kelgen we shu yerde ösup yétilip, öz-ara pak muhebbetni dep hayatini axirlashturghan.

Nizari dastanining muqeddimisidiki melumatlar bilen 178 yildin buyan nami hörmet bilen zikri qilinip éghizdin – éghizgha köchüp, dewrimizgiche yétip kelgen riwayetlerdur .

Ashu riwayetlerning maddiy ispati bolghan qeshqer yéngisheher nahiye yamanyar yéza subihanalla kentidiki «qoshmaq mazar» da menggülük uyqugha ketken bir jüp ashiq-meshuqning biri bolghan rabiyening hélihem yamanyar yizisida hayat yashawatqan tughqanliridin nasir yaqup, abdurshit yaqup qatarliqlarning bayanlirigha asaslan’ghanda, rabiye 19 – esirning bashlirida yamanyar yizisi tewesidin késip ötidighan telwichük deryasining boyidiki süyi elwek, yéri munbet güzel bostanliq subhanalla 14-kentidiki yer, su égisi bolghan chong bay yaqupbay a’iliside, rabiye bilen qurdash bolghan se’idin bolsa shu yerdiki kembeghel déhqan, hünerwen kasip ibrahim axun a’iliside dunyagha kelgen. Ular kichikidinla bille oynap, bille ösken , shu kenttiki diniy mektepte bille oqup, ilim ögen’gen, bu jeryanda chongqur dostluq ornatqan. Yéshining chongiyishigha egiship bir – birini yaxshi körüp qalghan we qiyametlik ashiq-meshuq bolushqa ehdi qilishqan. Bularning pak muhebbitidin xewer tapqan se’idinning dadisi ibrahim axun bu ikki yashning béshini qoshup qoyush, toyini qilip, ularni muradigha yetküzüsh üchün yaqupbayning öyige elchi kirgüzgende, ibrahim axunning quda bolush telipini ret qilip tashlighan, dunyaperes achköz, béxil yaqupbay arzuluq qizi rabiyening seldek aqqan köz yéshi we nale – zarigha pisent qilmay, téximu köp yer – su we abroy – ataqqa ige bolush niyitide uni özi 50 nechche yashqa kirip qalghan baytoqayning bégi jabirgha bermekchi bolghan. Pak muhebbitining mesum ghunchisi wehshiy mel’unlar teripidin rehmisiz cheylen’gen , pak insaniy tuyghusi ademxor yirtquchlar teripidin xorlan’ghan se’idin meshuqi rabiyening ishqi – piraqida mejnun bolup, achchiq hesret , lexte – lexte qan yutup rabiyening ismini zikri qilghan halda subhanallada derd tartip waqitsiz alemdin ötken, yaqupbay rabiyeni axir jabirgha mejburi yatliq qilghan. Sap muhebbet ishqida yan’ghan rabiye jabirgha qolining uchinimu tutquzmighan toy künining etisi öz öyige qéchip kélip , singlisi bilen bille yéqin etraptiki deryadin su ekilishni bahane qilip, se’dinning tupraq béshigha bérip , meshuqining tupraq béshini aylinip , ichidiki arzu – armanliri, hesret – pighanlirini töküp , amraq singlisini baghrigha bésip xoshlashqan we « se’idin men hazirla yéningizgha barimen » dep warqirighiniche yügürüp bérip, meshuqi se’idin qebrisining yénidin éqip ötidighan telwichük deryasining su alidighan kachkuligha özini tashlap muz astigha kirip hayatini axirlashturghan ( telwichük deryasi kéyinche éqinini özgertken bolsimu , uning kona éqin izi hélihem rabiye –sedin qebrisining yinida roshen melum bolup turidu ), kenttiki bu weqedin xewer tapqan kishiler yigha – zare qiliship , palta – keke, ketmen – gürjeklirini élip kélip , deryaning muzini chéqip , rabiyenining jesidini izdigen bolsimu tapalmighan , yandurqi yili texminen 1834 – yili etiyazda muzlar érip , tong kötürülgende rabiyening jesiti derya ichidin se’din qebrisige udul bolghan bir laylatmidin tépilghan, ejeplinerlik yiri rabiyening jesidining bélining asti lay astida, bélining usti lay üstide tik halette bolup bash yüz teripi se’idinning qebrisi terepke qarap turghan tirik ademdek qiyapette tipilghan . Chirayi derya süyide chayqilip süzülüp qalghan. Shuning bilen yurttikiler bash qoshup meslihet qilip « bular hayat waqtida bir – birige qoshulalmidi , emdi rohi bir yerde bolsun» déyiiship , rabiyeni se’dining qebrisining yénigha depne qilip, yoghan qilip bir jüp qebre yasghan. Shuningdin bashlap ,bir – birige tutash qilip yasalghan bu bir jüp qebrini kishiler «qoshmaq mazar» dep ataydighan bolghan .

Qebre yasilip bir yildin kéyin bu ikki qebre otturisidin ikki tüp gül köchiti ünüp chiqip, shax - chataqliri bir – birige irmash – chirmash bolup ösken we yene bir yildin kéyin uning bir tüpi qizil etirgül yene bir tüpi aq etirgül bolup ichilghan. Yene bir riwayette éytilishiche nechche on yil ötkendin kiyin bu orundin ikki tüp yulghun ünüp chiqqan, yulghunning bir tüpi qizil, bir tüpi aq échilghan, baraqsan shax–chataqliri chirmiship ösken. Bu ikki tüp yulghunning chéchekliri qarimaqqa bir tüp yulghunda échilghan ikki xil chéchektek körün’gen. Shunga, yerlik kishiler bu mazarning bu xil alahidilikige asasen öz –özidin qorqup yene « chataq mazar » depmu atighan we kichiliri bu yerdin ötüshke toghra kilip qalsa qebre yinidiki yol bilen mangmay egip mangidighan bolghan ( hazir bu yizidikiler ‹qoshmaq mazar ›we ‹chataq mazar ›dégen bu ikki isimni teng qollinilidu hemde rabiye – se’din meqberisi jaylashqan mehellini « chataq mazar mehelisi » dep ataydu. Rabiye – se’din meqberisining orni yamanyar yéziliq hökümet jaylashqan yerning gherbiy jenub teripide . (shimaliy parallél ′22 °39 , sherqiy mirdi’an′17 °76 qa toghra kélidu ) .


Uyghurlar uzaq tarixqa ige medeniyetlik milletlerning biri bolup , ular özlirining shanu – shewketlik tarixini , alimlirini , qehrimanlirini we munewwer oghul – qizlirini xilmu xil shekiller bilen xatirleshni bildi we shundaq qilip keldi . Rabiye bilen se’din alemdin ötüp bir yildin kéyin uyghur xelqning meshhur mutepekkur sha’iri abduréhim nizari ularni xatirilep yirik dastan - «rabiye – se’din» ni yazdi. Uyghur edebiyatidiki namayendilerning biri ehmet ziya’i 1943– yili nizari izidin «rabiye – se’din » opirasini yazdi we 1985 – yili yamanyar yézsida yérim yil turup yene yirik dastani «rabiye – se’din » ni yizip neshir qildurdi . Talantiliq sha’ir , dramatorg mohemmet’éli zunun, semet dugayli qatarliqlar ustazlar izidin «rabiye – se’din » opérasini yézip qeshqer sehnilirini zilzilige keltürdi.

Subhanalla xelqi özining munewwer perzenti rabiye bilen se’din meqberisini ziyaret qilishini terk etmey dawamlashturup keldi. Hazirmu her yili 8-9-aylarda, yulghun chéchekligen mewsümde kishiler qoshmaq mazarni ziyaret qilishidu. Poreklep échilghan qizil, aq yulghun chicheklirini chikisige qisishidu . Yashan’ghanlar rabiye bilen se’din rohigha du’a – tilawet qilsa , yashlar qizil chéchekni rabiye, aq chéchekni se’din dep , ularning shaxlirini bir – birige chétip, medhiye qoshaqlirini éytip özlirining tengdashsiz rabiye – se’dinini xatirileydu .

Biraq , on yilliq balayi apetlik yillar « qoshmaq mazar » da iz qaldurmay ötmidi. Rabiye bilen se’din’ge « fé’odalizmning ashiq – meshuqliri » dégen tamgha , xelqning xatirilesh pa’aliyitige « töt koniliq » dégen tamgha bésilip yulghun chiqirilip tashlinip qebre chéqip tashlandi. Lékin tarixni burmilighili bolmidi, heqiqet yoqalmidi, xelq aldanmidi . Meqbere ornida peqet bir döwe shor topila qalghan, yulghun asasen qurup ketken bolsimu, emma yene köklep baraqsan boldi. Munasiwetlik tarmaqlarning qollishi bilen yéngisheher nahiyelik xelq hökümiti rabiye–se’din meqberisini 1985–yili qaytidin yasatti. Yulghun qaytidin köklep chiqip yenila bir tüpi qizil, bir tüpi aq échildi . 2011-yili aptonum rayon we nahiyelik hökümet 300 ming yüen meblegh sélip «qoshmaq mazar» diki esli ornida « rabiye –se’din» baghchisi, qebrisi bir gewde qilin’ghan sayahet nuqtisini yasidi . Menzirlik köchetler quyuldi , ikki mo kölemde gülzarliq, bagh ehya qilinip, aptonom rayon derijilik qoghdilidighan mediniy yadikarliq orni qilip békitildi. Rabiye a’ilisining warisliridin bolghan nasir yaqup, abdurshit yaquplar aptonom rayon derijilik gheyri maddi-medeniyet mirasliri warisi bolup en’ge élindi we yéngidin yasalghan «rabiye se’din qebrisi» baghchisigha qarashqa orunlashturuldi. Ular hazir her qaysi jaylardin kelgen sayahetchilerge «rabiye-se’din» heqqidiki riwayetlerni sözlep bermekte.