‹‹Kucha Xelq Naxshiliri›› Namliq Kitabning Qimmiti

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

‹‹Kucha Xelq Naxshiliri›› Namliq Kitabning Qimmiti

2010– yil11– ayning28– küni11:01shinjang gëziti

Ömer muhemmetimin kroran

Diyarimizdiki bostanliqlargha qedem bassaq, Uyghurlargha ortaq bolghan naxshilarni anglap huzurlinipla qalmay, Shu yurtqila xas naxshilardinmu zoq alimiz. Kucha xelq naxshiliri ene shu yerlik naxshilar ichidiki alahide qimmetke ige bayliqtur. Uningdiki bediiylikke toyun'ghan qoshaqlargha yoshurun'ghan semimiy söygü shadliqliri, Hijranning közni ëchishturidighan achchiq tütüni, Shëiriy sözlerdiki kuchaghila xas nam – atalghular bashqa yurt naxshiliridin perqlinidu.

Kucha xelq naxshiliri uyghur xelq naxshiliri ichidiki eng qedimiy naxshilardur. Uning qedimiylikini bu yurtning berpa bolush tarixining qedimiyliki belgiligen.

Biz kucha xelq naxshiliridin huzurlan'ghinimizda, Yazghuchi ehet dawut neshrge teyyarlighan, Shinjang xelq neshriyati neshr qilghan ‹‹kucha xelq naxshiliri›› namliq kitab köz aldimizgha këlidu. Bu kitab meyli kucha medeniyet tarixida bolsun yaki uyghur xelq naxshiliri tetqiqatida bolsun, Özining qimmiti bilen her zaman tetqiqatchilar, Naxshichilar we oqurmenler üchün qimmetlik matëriyal hësablinidu.

1. ‹‹kucha xelq naxshiliri››ning saqlash qimmiti. ‹‹kucha xelq naxshiliri›› namliq kitab saqlash qimmitige ige. Biz kitabni waraqlisaqla ‹‹kucha xelq naxshilirining töhpikarliri››din nisaxan ana, Alimaxun, Tuniyaz dawut, Emetjan ehmidi, Risalet hapiz, Aytilla ela qatarliqlarning simasi köz aldimizda namayan bolidu. Biz bu resimlerdin kucha xelq naxshilirini zamanimizghiche yetküzgen pëshwalarni; uni öginip, Wayigha yetküzüp orundighan hem elge tonulghan naxshichilarni, Yëngidin yëtiship chiqiwatqan iz basarlarni biliwalalaymiz.

Aptor kitabida kucha xelq naxshiliri heqqide tepsiliy toxtilip, Kucha xelq naxshilirining omumiy alahidiliki, Küyshunas sujuptin bashlap nisaxan anighiche bolghan tarixiy jeryanlar, Kucha xelq naxshilirining udar alahidiliki, Tarixiy izchilliqi, Baghlinishi, Mëlodiyesi, Küy shekli qatarliqlarni bir qeder toluq izahlap, Uning milliy küy sistëmisidiki ornigha baha bergen. Bu kitabning eng chong alahidiliki shuki, Kitab uyghurche, Xenzuche tüzülgen.

2. ‹‹kucha xelq naxshiliri››ning tetqiqat qimmiti. Kitabning tüzülüshi ilmiylikke ige qilin'ghan bolup, Bashta naxshilarning notisi, Andin toluq tëkisti bërilgen. Axirigha tëkistlerning xenzuche terjimisi bërilgen. Buning bilen kitabning tetqiqat qimmiti tëximu ashqan.

Aptor kitabqa 63 naxshining notisini kirgüzüp, Muzika tetqiqatchilirigha kucha xelq naxshilirining nota alahidilikini chüshinish imkaniyitini yaratqan. Kitabqa yene kucha xelq naxshilirigha sëlin'ghan qoshaqlar kirgüzülgen bolup, Bu qoshaqlardin kucha xelq naxshilirining bir qanche alahidilikini biliwalalaymiz.

Birinchidin, Kucha xelq naxshilirining mezmun alahidiliki, Shundaqla misralargha yoshurun'ghan bediiy dunyani hës qilalaymiz. Kucha xelq naxshilirida muhebbet qoshaqliri asasiy salmaqni igileydu. Lëkin taza zen salsaq, Kuchaghila xas ëlëmëntlarni uchritimiz. Mesilen:

Balixan dadey öyüng nede?

Shayardiki lenggerde.

Chüshümge kirip qapsen,

Bügün tang – seherlerde.

‹‹balixan dadey››

Kuchani chöl deydu,

Chöl emesken, Awatken.

Bizning yarni qent deydu,

Qent emesken, Nawatken.

‹‹bulbulijan››

Yarim nege ketti?

Shayargha ketti.

Bëriwalsa kelmeydu,

Bu yürekke ot ketti.

‹‹yarim nege ketti?››

Kucha xelq naxshiliridiki qoshaqlar uyghur xelq qoshaqlirining ayrilmas terkibiy qismi bolush süpiti bilen, Turmushqa intayin yëqin bolup, Bediiyliki yuqiri. Mubalighe, Qiliqlandurush, Oxshitish, Süpetlesh qatarliq istilistik wasitiler kishige özgiche zoq ata qilidu. Misal üchün töwendiki qoshaqqa nezer salayli:

Asmandiki ay bolup

Jimi alemni teng körsem.

Piyalengde chay bolup

Lewleringni köydürsem.

Yamghurlar tola yaghsa,

Öydin ötidu tamche.

Men yarni sëghin'ghanda

Putum at, Qolum qamche.

‹‹yumilaq››

Ikkinchidin, Qoshaqlarning qurulmisini chüshineleymiz. Mesilen: bezi qoshaqlar bashtin – axir yette boghumluq bolsa, Yene beziliri köp boghumluq yaki bir misradiki boghum sani bilen yene bir misradiki boghum sani oxshash emes. Mesilen:

Bulbulijan, Bulbulijan,

Sayrap turisiz.

Baghrimgha yëqip ishiq otini,

Bir chirayliq qarap turisiz.

‹‹bulbulijan››

Uyanmu tagh, Bu yanmu tagh,

Tengrining taghi.

Men qarisam körünmeydu

Yarimning baghi.

‹‹yarim nege ketti?››

Üchinchidin, Kucha xelq naxshilirigha sëlin'ghan qoshaqlarning uyghur xelq naxshiliri bilen bolghan ortaqliqini sëlishturup biliwalalaymiz.

Zimistan körmigen bulbul

Baharning qedrini bilmes.

Japani chekmigen ashiq

Wapaning qedrini bilmes.

‹‹asminingda ay barmu?››

Tërek bostan, Tërek bostan,

Tërek bostan'gha men heyran.

Sëning könglüng aram tapti,

Mëning könglüm tëxi weyran.

‹‹tërek bostan››

Yuqiriqi qoshaqlarning köpinchisi bashqa yurt xelq naxshiliridimu uchraydu. Ortaq ëtiqad, Ortaq til, Ortaq kechmish, Ortaq ijtimaiy turmush adetlirige ige bir pütün qowmgha nisbeten ëytqanda, Naxshilardiki bundaq oxshashliqning bolushi tebiiy ehwal.

3. ‹‹kucha xelq naxshiliri››ning öginish qimmiti. Yuqirida dëginimizdek, Kitabqa nota, Tëkist toluq kirgüzülgen. Bu hal muzikantlar, Naxshichilar üchünla emes, Belki ögen'güchiler üchünmu ehmiyetliktur. Biz her bir naxshining notisigha qarapla, Kucha xelq naxshilirining nota tüzülüshini, Ritim we udar qurulmisini, Küy özgirishlirini biliwalalaymiz. Nawada nota we sazdin sawatimiz bolsa uni chëlishni ongayla öginiwalalaymiz.

Nöwiti kelgende ëytish kërekki, Bu kitabni yaxshi bashlinish nuqtisi qilip, Buningdin këyin ‹‹kucha xelq naxshichiliri››, ‹‹kucha xelq naxshilirining wariyantliri››... Dëgendek yürüshlük kitablar tüzülüp neshr qilinsa, Bu emgek kucha xelq naxshichilirining menggülük, Hem toluq arxipini turghuzush, Kucha xelq naxshiliri heqqidiki tetqiqatni yenimu chongqurlashturush we mukemmelleshtürüshte intayin ehmiyetlik emgeklerning biri bolup qëlishi mumkin