Қуран кәрим

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

қуран кәрим




1 сүрә фатиһә мәккидә назил болған, 7 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән [1]. Җими һәмдусана аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ қа хастур [2]. Аﷲ наһайити шәпқәтлик вә меһрибандур [3]. Қиямәт күниниң игисидур [4]. (рәббимиз) саңила ибадәт қилимиз вә сәндинла ярдәм тиләймиз [5]. Бизни тоғра йолға башлиғин [6]. Ғәзипиңгә йолуққанларниң вә азғанларниң йолиға әмәс, сән инам қилғанларниң йолиға (башлиғин) [7].

2 сүрә бәқәр мәдинидә назил болған, 286 айәт

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, мим [1]. Бу китабта (йәни қуранда) һеч шәк йоқ, (у) тәқвадарларға йетәкчидур [2]. Улар ғәйбкә ишиниду, намазни ада қилиду, улар биз бәргән мал мүлүктин (худа йолиға) сәрп қилиду [3]. Улар саңа назил қилинған китабқа, сәндин илгирики (пәйғәмбәрләргә) назил қилинған китабларға ишиниду вә ахирәткә шәксиз ишиниду [4]. Әнә шулар пәрвәрдигариниң тоғра йолида болғучилардур, әнә шулар бәхткә еришкүчиләрдур [5]. Шүбһисизки, капирларни агаһландурамсән, агаһландурмамсән, бәрибир, улар иман ейтмайду [6]. Аﷲ уларниң диллирини вә қулақлирини печәтливәткән (иманниң нури кирмәйду), уларниң көзлири пәрдиләнгән (һәқиқәтни көрмәйду), улар (ахирәттә) қаттиқ азабқа дучар болиду [7]. Кишиләр арисида аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишәндуқ дегүчиләр бар, һәқиқәттә улар ишәнмәйду (йәни ағзида ишәндуқ дегини билән, көңлидә ишәнмәйду) [8]. Улар аﷲ ни вә мөминләрни алдимақчи болиду, һәқиқәттә улар туймастин өзлиринила алдайду [9]. Уларниң диллирида кесәл (йәни мунапиқлиқ вә шәклиниш) бар, аﷲ уларниң кесилини күчәйтивәтти; Ялған сөзлигәнликлири (йәни ялғандин иманни дәва қилғанлиқлири вә аﷲ ниң айәтлирини мәсхирә қилғанлиқлири) үчүн улар қаттиқ азабқа дучар болиду [10]. Уларға: «йәр йүзидә бузғунчилиқ қилмаңлар» дейилсә, «биз ислаһ қилғучилармиз» дәйду [11]. Билиңларки, улар һәқиқәтән бузғунчилардур, лекин буни өзлири туймайду [12]. Уларға (йәни мунапиқларға): «иман ейтқан кишиләрдәк (йәни саһабиләрдәк чин көңлүңлар билән) иман ейтиңлар» дейилсә, «биз иман ейтқан әхмәқләргә охшаш иман ейтамдуқ?» дәйду. Билиңларки уларниң өзлирила әхмәқләр, лекин (буни) улар туймайду [13]. Улар мөминләр билән учрашқинида: «биз иман ейттуқ» дейишиду, шаятунлири (йәни мунапиқ каттибашлири) билән ялғуз җайда тепишқанда болса «биз һәқиқәтән силәр билән биллимиз, пәқәт (тилимизниң учидила иман ейтип қоюп) мөминләрни мәсхирә қилимиз» дәйду [14]. Мәсхирә қилғанлиқлири үчүн аﷲ уларни җазалайду, уларни гумраһлиқлирида қоюп беридуки, улар теңирқиған һалда йүрүшиду [15]. Әнә шулар һидайәтни берип гумраһлиқни алди. Шуңа содиси пайда кәлтүрмиди, улар һидайәт тапқучи болмиди [16]. Улар гояки (кечидә иссиниш вә йоруқлуқ елиш үчүн) от яққан кишиләргә охшайду, от уларниң әтрапини йорутқанда, аﷲ уларниң (отиниң) йоруқини өчүрүвәтти, уларни (әтрапидики һеч нәрсини) көрәлмәйдиған қараңғулуқта қалдурди [17]. Улар гастур (йәни гас аңлимиғандәк, яхшилиқни аңлимайду), гачидур (йәни гача сөзлийәлмигәндәк, яхши ишни сөзлийәлмәйду), кордур (йәни кор болуп қалғандәк, тоғра йолни көрмәйду), шуңа улар (гумраһлиқтин) қайтмайду [18]. Яки улар зулмәтлик, гүлдүрмамилиқ вә чақмақлиқ қаттиқ ямғурда қалған, гоя чақмақ соқуветип өлүп кетиштин қорқуп, қулақлирини бармақлири билән етивалған кишиләргә охшайду. Аﷲ капирларни (йәни уларниң һәммә әһвалини) билип турғучидур [19]. Чақмақ чаққанда улар көз нуридин айрилип қалғили тас қалиду. Улар чақмақ йоруқида меңивалиду; Қараңғулуқ қаплиғанда туруп қалиду, аﷲ халиса иди, уларни аңлаш вә көрүш қуввитидин әлвәттә мәһрум қилатти. Аﷲ һәқиқәтән һәр нәрсигә қадирдур [20]. И инсанлар! тәқвадарлардин болушуңлар үчүн, силәрни вә силәрдин бурунқилар (йәни өткәнки үммәтләр) ни яратқан пәрвәрдигариңларға ибадәт қилиңлар [21]. Аﷲ силәргә земинни төшәк вә асманни бина (йәни юлтузларниң зичлиқида бинаға охшаш) қилип бәрди, булуттин ямғур яғдуруп бәрди, силәргә ризиқ болуш үчүн ямғур арқилиқ түрлүк мевиләрни өстүрүп бәрди. Әмди аﷲ қа шерик кәлтүрмәңлар, һалбуки, силәр (аﷲ ниң шерики йоқлуқини) билип турисиләр [22]. Бәндимиз (муһәммәд) гә биз назил қилған қурандин шәкләнсәңлар, қуранға охшаш бирәр сүрини мәйданға чиқирип беқиңлар (қуранға тәәрруз қилишта) аﷲ тин башқа ярдәмчиңларниң һәммисини (ярдәмгә) чақириңлар, (қуран инсанниң сөзи дегән гепиңларда) растчил болсаңлар [23]. Әгәр мундақ қилалмисаңлар һәргизғу қилалмайсиләр капирлар үчүн тәййарланған, инсан вә ташлар йеқилғу болған дозахтин сақлиниңлар [24]. (и муһәммәд!) иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларға уларниң астидин өстәңләр еқип туридиған җәннәтләргә киридиғанлиқи билән хуш хәвәр бәргин. Улар җәннәтниң бирәр мевисидин ризиқландурулған чағда: «буниң билән бурун (дунядиму) ризиқландурулған идуқ» дәйду. Уларға көрүнүши дуняниң мевилиригә охшайдиған, тәми охшимайдиған мевиләр берилиду. Җәннәтләрдә уларға пак җүптиләр (йәни һөрләр) берилиду, улар җәннәтләрдә мәңгү қалиду [25]. Аﷲ һәқиқәтән паша вә униңдинму кичик нәрсиләрни мисал қилип кәлтүрүштин тартинип қалмайду, мөминләр болса уни пәрвәрдигари тәрипидин назил болған һәқиқәт дәп билиду; Капирлар болса: «аﷲ бу нәрсиләрни мисал қилип кәлтүрүштин немини ирадә қилиду?» дәйду. Аﷲ бу мисал билән нурғун кишиләрни (уни инкар қилғанлиқтин) аздуриду вә нурғун кишиләрни (уни тәстиқлиғанлиқтин) һидайәт қилиду; Шу арқилиқ пәқәт пасиқларнила аздуриду [26]. Пасиқлар аﷲ вәдә алғандин кейин бәргән вәдисини бузиду. Аﷲ улашқа буйруған шәйини үзүп қойиду (йәни силә рәһим қилмайду), йәр йүзидә бузуқчилиқ қилиду; Әнә шулар зиян тартқучилардур [27]. Аﷲ ни қандақму инкар қилисиләрки, җансиз идиңлар, силәргә җан бәрди (йәни атаңларниң пуштида, анаңларниң қарнида абимәний идиңлар), кейин (әҗилиңлар тошқанда) аﷲ җениңларни алиду, андин кейин тирилдүриду, андин кейин аﷲ ниң дәргаһиға (һесаб бериш үчүн) қайтурулисиләр [28]. Аﷲ йәр йүзидики һәммә нәрсини силәр (ниң пайдилинишиңлар) үчүн яратти, андин асманни яритишқа йүзлинип, уни қусурсиз йәттә асман қилип тамамлиди. Аﷲ һәрнәрсини билгүчидур [29]. Өз вақтида пәрвәрдигариң пәриштиләргә: «мән йәр йүзидә хәлипә (йәни орунбасар) яритимән» деди. Пәриштиләр: «йәр йүзидә бузуқчилиқ қилидиған, қан төкидиған (шәхсни) хәлипә қиламсән? Һалбуки биз сини пак дәп мәдһийиләймиз, муқәддәс дәп мәдһийиләймиз» деди. Аﷲ: «мән һәқиқәтән силәр билмәйдиған нәрсиләрни билимән» деди [30]. Аﷲ пүтүн шәйиләрниң намлирини адәмгә өгәтти, андин уларни пәриштиләргә көрситип: «(хәлипә болушқа адәмгә қариғанда биз һәқлиқ дәйдиған қаршиңларда) растчил болсаңлар, бу шәйиләрниң намлирини маңа ейтип бериңлар» деди [31]. Пәриштиләр: «сени (пүтүн кәмчиликләрдин) пак дәп тонуймиз. Биз сән билдүргәндин башқини билмәймиз, һәқиқәтән сән һәммини билгүчидурсән, һекмәт билән иш қилғучидурсән» деди [32]. Аﷲ: «и адәм! уларға бу нәрсиләрниң намлирини ейтип бәргин» деди. Адәм уларға бу нәрсиләрниң намлирини ейтип бәргән чағда, аﷲ: «мән силәргә, асманлардики вә земиндики ғәйбләрни һәқиқәтән билип туримән, ашкара вә йошурун ишиңларни билип туримән, демигәнмидим» деди [33]. Өз вақтида пәриштиләргә: «адәмгә сәҗдә қилиңлар» дедуқ, иблистин башқа һәммиси сәҗдә қилди, иблис (сәҗдә қилиштин) баш тартти, тәкәббурлуқ қилди, у капирлардин болуп кәтти [34]. Биз(адәмгә): «и адәм! сән хотунуң (йәни һәвва) билән җәннәттә туруңлар! җәннәттики нәрсиләрдин халиғиниңларчә кәңташа йәп ичиңлар, бу дәрәхкә йеқинлашмаңлар (йәни мевисидин йемәңлар), болмиса (өзүңларға) зулум қилғучилардин болуп қалисиләр» дедуқ [35]. Шәйтан у иккисини тейилдурди (йәни мәни қилинған дәрәхниң мевисини йегүзүп хаталаштурди), туруватқан җәннәттин чиқарди. (адәмгә, һәвваға, иблисқа) «бир бериңлар билән өчәкәшкән һалда (җәннәттин йәр йүзигә) чүшүңлар, йәр йүзидә вақитлиқ (әҗилиңлар тошқучә) йәрлишиңлар вә (немәтләрдин) бәһримән болуңлар» дедуқ [36]. Адәм пәрвәрдигаридин бирқанчә сөз тәлим алди (йәни гунаһиниң кәчүрүлүши үчүн оқуйдиған дуа униңға илһам арқилиқ билдүрүлди), аﷲ униң тәвбисини қобул қилди. Аﷲ һәқиқәтән тәвбини бәкму қобул қилғучидур (бәндилиригә) наһайити меһрибандур [37]. (уларға) «һәммиңлар бу йәрдин чүшүңлар, силәргә мән тәрәптин бир йол көрсәткүчи (йәни пәйғәмбәр) келиду, йолумға әгәшкәнләргә (ахирәттә) қорқунч вә ғәм қайғу болмайду» дедуқ [38]. Капирлар вә бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлар әһли дозахтур, улар дозахта мәңгү қалиду [39]. И сраил әвлади! мениң силәргә бәргән немитимни яд етиңлар, маңа бәргән (иман ейтиш вә таәт ибадәт қилиш һәққидики) вәдәңларға вапа қилиңлар, мәнму силәргә қилған (саваб бериш һәққидики) вәдәмгә вапа қилимән, мәндинла қорқуңлар [40]. Мән назил қилған тәвратни тәстиқ қилғучи қуранға иман кәлтүрүңлар, қуранни биринчи болуп инкар қилғучи болмаңлар, айәтлиримни әрзан баһада сетивәтмәңлар, маңила тәқвадарлиқ қилиңлар [41]. Һәқни батилға (йәни аﷲ назил қилған һәқиқәтни өзүңлар ойдуруп чиққан нәрсигә) арилаштурмаңлар , һәқни билип туруп йошурмаңлар [42]. Намазни ада қилиңлар, закатни бериңлар, руку қилғучилар билән биллә руку қилиңлар [43]. Кишиләрни яхши ишқа буйруп өзүңларни унтумсиләр? Һалбуки, силәр китаб (йәни тәврат) ни оқуп турисиләр , чүшәнмәмсиләр [44]. Сәвр қилиш, намаз оқуш арқилиқ (аﷲ тин) ярдәм тиләңлар. Намаз аﷲ тин қорққучилар (йәни кәмтәрлик билән аﷲ қа бойсунғучилар) дин башқиларға һәқиқәтән мушәққәтлик иштур [45]. Аﷲ тин қорққучилар пәрвәрдигариға чоқум мулақат болидиғанлиқиға вә аﷲ ниң дәргаһиға чоқум қайтип баридиғанлиқиға җәзмән ишиниду [46]. И исраил әвлади! силәргә бәргән немитимни вә силәрни (бир заманларда) тамам җаһан әһлидин үстүн қилғанлиқимни яд етиңлар [47]. Киши кишигә әсқатмайдиған, һеч кишиниң шапаити қобул қилинмайдиған, һеч кишидин фидийә елинмайдиған, улар (йәни капирлар вә гунаһкар бәндиләр) ярдәмгә еришәлмәйдиған күндин қорқуңлар [48]. Өз вақтида силәрни қаттиқ қийниған, оғуллириңларни боғузлап, қизлириңларни (ишқа селиш үчүн) тирик қалдурған пирәвн гуруһидин силәрни қутқуздуқ. Бу, пәрвәрдигариңларниң (яхши адәм билән яман адәмни аҗритидиған) чоң синиқи иди [49]. Өз вақтида деңизни йерип силәрни қутқуздуқ (йәни деңизниң сүйини оттуридин бөлүп, қуруқ йол һасил қилип, шу йәрдин силәрни саламәт өткүздуқ) вә пирәвн гуруһини көз алдиңларда ғәрқ қилдуқ [50]. Өз вақтида мусаға 40 кечә (күткәндин кейин тәвратни назил қилишни) вәдә қилдуқ. У силәрдин айрилғандин кейин, өзүңларға зулум қилип, мозайни мәбуд қиливалдиңлар [51]. Шуниңдин кейин, шүкүр қилсун дәп, силәрни әпу қилдуқ [52]. Өз вақтида силәрни һидайәт тапсун дәп, мусаға һәқни батилдин айриғучи китабни (йәни тәвратни) бәрдуқ [53]. Өз вақтида муса өз қәвмигә: «и қәвмим! силәр мозайни мәбуд қилип, һәқиқәтән өзүңларға зулум қилдиңлар, яратқучиңларға тәвбә қилиңлар, мозайға чоқунмиғанлар чоқунғанларни өлтүрсун» деди. Мундақ қилиш яратқучиңларниң дәргаһида силәр үчүн яхшидур. Аﷲ тәвбәңларни қобул қилди. Аﷲ тәвбини һәқиқәтән бәкму қобул қилғучидур, наһайити меһрибандур [54]. Өз вақтида: «и муса! аﷲ ни опочуқ көрмигичә саңа һәргиз ишәнмәймиз» дедиңлар дә, (силәргә назил болған азабни) көрүп турғиниңлар һалда силәрни чақмақ соқти [55]. Андин кейин, силәрни шүкүр қилсун, дәп өлгиниңлардин кейин қайта тирилдүрдуқ [56]. Силәргә булутни сайивән қилип бәрдуқ, силәргә тәрәнҗибин билән бөдүнини чүшүрүп бәрдуқ. (биз силәргә) «ризиқ қилип бәргән пак, шерин нәрсиләрдин йәп ичиңлар» (дедуқ). Улар (немәтлиримизгә нанкорлуқ қилиш билән) бизгә әмәс, пәқәт өзлиригила зулум қилди [57]. Өз вақтида (муса арқилиқ әҗдадлириңларға): «бу шәһәргә (йәни бәйтулмуқәддәскә) кириңлар, у йәрдә халиғиниңларчә кәңташа йәп ичиңлар, (бәйтулмуқәддәс) дәрвазисидин (шүкүр қилиш йүзисидин) сәҗдә қилған һалда кириңлар, (пәрвәрдигаримиз) гунаһлиримизни кәчүргин дәңлар, гунаһиңларни мәғпирәт қилимиз, яхшиларға техиму артуқ саваб беримиз» дедуқ [58]. Зулум қилғучилар өзлиригә сөзләнгән сөзни башқа сөзгә өзгәртивәтти, зулум қилғучилар йолдин чиққанлиқлири (йәни аﷲ қа асийлиқ қилғанлиқлири) үчүн, уларға асмандин азаб чүшүрдуқ [59]. Өз вақтида, муса өз қәвми үчүн су тәләп қилған иди, биз униңға: «һасаң билән ташни урғин» дедуқ. Таштин 12 булақ етилип чиқти, һәммә адәм (йәни қәбилә) өзиниң су ичидиған орнини билди, (уларға) «аﷲ бәргән ризиқтин йәңлар вә ичиңлар, йәр йүзидә бузғунчилиқ қилмаңлар» (дедуқ) [60]. Өз вақтида (сина чөлидә тәрәнҗибин вә бөдүнә биләнла озуқлиниватқиниңларда) силәр: «и муса! биз бир хил йемәкликкә чидап туралмаймиз, биз үчүн пәрвәрдигариңға дуа қилғин, бизгә земинниң көктатлиридин тәрхәмәк, самсақ, йесимуқ вә пиязларни өстүрүп бәрсун» дедиңлар, муса: «силәр яхшини начарға тегишәмсиләр? (йәни пияз, самсақ, көктатни тәрәнҗибин билән бөдүнидин артуқ көрәмсиләр?) бирәр шәһәргә кириңлар, (шу йәрдә) тилигиниңлар бар» деди. Улар харлиқта, моһтаҗлиқта қалди. Аﷲ ниң ғәзипигә тегишлик болди. Бу уларниң аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанлиқлири, пәйғәмбәрләрни наһәқ өлтүргәнликлири түпәйлидин болди. Бу аﷲ қа асийлиқ қилғанлиқлири вә һәддидин ашқанлиқлири түпәйлидин болди [61]. Шүбһисизки, мөминләр, йәһудийлар, насаралар (арисидин) вә пәриштиләргә, юлтузларға чоқунғучилар арисидин аﷲ қа, ахирәт күнигә иман кәлтүргән вә яхши әмәлләрни қилғанлар пәрвәрдигариниң қешида әҗридин бәһримән болиду. Уларға (ахирәттә) қорқунч вә ғәм қайғу йоқтур [62]. Өз вақтида, биз силәрдин чин вәдә алған вә тур теғини үстүңларға тикләп қойған, силәргә: «(дуняда һалак болуштин, ахирәттә азабқа қелиштин) сақлинишиңлар үчүн биз бәргән китабни мәһкәм тутуңлар (йәни тәвратқа әмәл қилиңлар), униңдики әһкамларни есиңларда сақлаңлар» (дегән идуқ) [63]. Шуниңдин кейин (бәргән вәдәңлардин) йүз өрүдүңлар, силәргә аﷲ ниң пәзли мәрһәмити болмиса иди, чоқум зиян тартқучилардин болаттиңлар [64]. Араңлардики шәнбә күни (белиқ тутмаслиқ) тоғрисидики шәриәт чәклимисидин чиқип кәткүчиләрни (қандақ қилғанлиқимизни), әлвәттә билисиләр, биз уларға: «хар маймун болуп кетиңлар» дедуқ [65]. Уни (йәни уларға берилгән бу җазани) замандашлири вә кейинкиләр үчүн ибрәт, тәқвадарлар үчүн вәз нәсиһәт қилдуқ [66]. Өз вақтида, муса өз қәвмигә: «аﷲ һәқиқәтән силәрни бир кала боғузлашқа буйруйду» дегән иди. Улар: «бизни мәсхирә қиливатамсән?» деди. Муса: «җаһиллардин (йәни мәсхирә қилғучилардин) болуп қелиштин аﷲ қа сеғинип панаһ тиләймән» деди [67]. Улар: «биз үчүн пәрвәрдигариңға илтиҗа қилғинки, бизгә қандақ кала икәнликини баян қилсун» деди. Муса: «аﷲ уни қериму әмәс, яшму әмәс, оттура яш болсун дәп ейтти, силәр буйрулғанни қилиңлар» деди [68]. Улар: «биз үчүн пәрвәрдигариңға илтиҗа қилғинки, бизгә униң рәңгини баян қилсун» деди. Муса ейттики, «аﷲ һәқиқәтән униң рәңги қариғучиларни зоқландуридиған сапсериқ болсун деди» [69]. Улар: «пәрвәрдигариңға илтиҗа қилғин, униң қандақ икәнликини бизгә баян қилсун, (йәни деһқанчилиққа ишлитилгән калиму, яки сәмритиш үчүн беқилған калиму?) бу бизгә мүҗмәл болуп қалди (бу ениқ болидиған болса) худа халиса (уни) биз чоқум тапимиз» деди [70]. Муса: «аﷲ униң йәр һәйдәп, екин суғуруп көндүрүлгән болмаслиқини, беҗирим, алиси йоқ (йәни рәңгидә сериқлиқтин башқа рәң йоқ) болушини ейтти» деди. Улар: «әмди толуқ баян қилдиң» деди улар (калини) тепип келип боғузлиди, (улар соал соравәргәнликтин) буни орунлиялмиғили тас қалди [71]. Өз вақтида силәр бир кишини өлтүргән вә (қатилниң кимлики) тоғрисида дәталаш қилишқан идиңлар. Силәр йошурмақчи болған нәрсини (йәни қатилниң ишини) аﷲ ашкарилиғучидур [72]. (силәргә муса арқилиқ) дедуқки, калиниң бир парчиси билән өлүкни уруңлар (у тирилип қатилни ейтип бериду), аﷲ өлүкләрни шундақ (йәни көз алдиңларда бу өлүкни тирилдүргәндәк) тирилдүриду, силәрни чүшәнсун дп қудритиниң аламәтлирини силәргә көрситиду [73]. (и йәһудийлар җамаәси!) шуниңдин кейин (йәни шанлиқ мөҗизиләрни көргәндин кейин) дилиңлар қетип кәтти, таштәк яки таштинму қаттиқ қетип кәтти. Ташлар арисида ичидин (су етилип чиқип) ериқлар һасил болидиғанлири бар, йерилип арисидин су чиқидиғанлириму бар; Аﷲ тин қорқуп (тағ чоққилиридин) домилап чүшидиғанлириму бар (демәк, таш юмшайду, силәрниң дилиңлар болса юмшимайду вә тәсирләнмәйду), аﷲ қилмишиңлардин ғапил әмәстур [74]. (и мөминләр җамаәси! дәвитиңлар арқилиқ) йәһудийларниң иман ейтишини үмид қиламсиләр? Һалбуки, улардин бир гуруһ адәм, аﷲ ниң каламини аңлап чүшәнгәндин кейин , уни билип туруп (қәстән) өзгәртивәтти [75]. Улар мөминләр билән учрашқанлирида: «иман ейттуқ» дәйтти. Бир бири билән ялғуз җайда тепишқанлирида: «пәрвәрдигариңлар қешида мөминләр силәргә қарши пакит көрсәтсун дәп аﷲ силәргә билдүргән вәһйини (йәни муһәммәд әләйһссаламниң тәвраттики сүпәтлирини) уларға сөзләп берәмсиләр? (буни) чүшәнмәмсиләр!» дәйтти [76]. Йәһудийлар өзлириниң йошурун вә ашкара ишлирини аﷲ ниң билип туридиғанлиқини уқмамду? [77]. Уларниң саватсизлири китабни (йәни тәвратни) уқмайду, (әһбарлири ойдуруп чиққан) ойдурмиларнила билиду, гуман биләнла иш қилиду [78]. Китабни өз қоллири билән йезип уни аз пулға сетиш (йәни дуняниң азғина мәнпәити) үчүн, бу аﷲ тәрипидин назил болған дегүчиләргә вай! қоли билән язғанлири (йәни тәвратни өзгәрткәнликлири) үчүн уларға вай! (буниң билән) еришкән (һарам) нәрсилири үчүн уларға вай [79]. Улар: «бизни дозах оти санақлиқ күнләрла көйдүриду» дәйду. (уларға) «силәргә аﷲ шундақ қилишқа вәдә бәргәнму, (вәдә бәргән болса) аﷲ вәдисигә һәргизму хилаплиқ қилмайду, яки өзүңлар билмәйдиғанни аﷲ намидин дәватамсиләр?» дегин [80]. Ундақ әмәс (силәрни дозах оти көйдүриду), гунаһ қилған вә гунаһқа чөмүп кәткәнләр әһли дозахтур, улар дозахта мәңгү қалиду [81]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанлар әһли җәннәттур. Улар җәннәттә мәңгү қалиду [82]. Өз вақтида биз исраил әвладидин аﷲ тин башқиға ибадәт қилмаслиққа, ата аниға, хиш әқрибаларға, йетимләргә, мискинләргә яхшилиқ қилишқа, кишиләргә яхши сөз қилишқа, намаз өтәшкә, закат беришкә әһдә алдуқ. Араңлардики азғина кишидин башқиңлар әһдидин йенивалдиңлар, силәр һәмишә (әһдәңлардин) йенивалисиләр [83]. Өз вақтида бир бириңларниң қенини төкмәсликкә, бир бириңларни юртлириңлардин һәйдәп чиқармаслиққа, силәрдин чин әһдә алған идуқ. Кейин буни (йәни әһдини) етирап қилған идиңлар, буниңға өзүңлар гуваһсиләр [84]. Кейин силәр (әһдини бузуп) бир бириңларни өлтүрдүңлар, ичиңлардин бир түркүм кишиләрни юртидин һәйдәп чиқардиңлар, гунаһ вә дүшмәнлик қилиш билән, уларниң қарши тәрипидикиләргә ярдәм бәрдиңлар, улар әсир чүшүп кәлсә, фидийә берип қутқузувалисиләр, һалбуки, уларни юртлиридин һәйдәп чиқириш силәргә һарам қилинған иди (йәни бир бириңларни өлтүрүш вә юртидин һәйдәп чиқиришни рава көрүсиләру , уларниң әсиргә чүшүп дүшмәнлириңларниң қолида болуп қелишини рава көрмәйсиләр). Силәр китабниң (йәни тәвратниң) бир қисим әһкамлириға ишинип, бир қисим әһкамлирини инкар қиламсиләр? Силәрдин шундақ қилғанларниң җазаси пәқәт һаятий дуняда харлиққа қелиш, қиямәт күни қаттиқ азабқа дучар болуштур. Аﷲ қилмишиңлардин ғапил әмәстур [85]. Әнә шулар ахирәтни берип, дуня тирикчиликини сетивалған кишиләрдур. Шуниң үчүн, улардин азаб йениклитилмәйду, уларға ярдәмму қилинмайду [86]. Шәк шүбһисизки, биз мусаға китаб (йәни тәврат) бәрдуқ. Униңдин кейин арқимуарқа пәйғәмбәрләр әвәттуқ, мәрйәм оғли исаға мөҗизиләр бәрдуқ, һәмдә уни роһулқуддус (йәни җибриил) билән йөлидуқ. Һәрқачан бирәр пәйғәмбәр көңлүңларға яқмайдиған бирнәрсә елип кәлсә, тәкәббурлуқ қиливерәмсиләр? Бир қисим пәйғәмбәрләрни инкар қилдиңлар, йәнә бир қисим пәйғәмбәрләрни өлтүрдүңлар [87]. Улар: «диллиримиз пәрдиләнгән» деди. Ундақ әмәс, уларниң куфри сәвәблик аﷲ уларға ләнәт қилди, улардин иман ейтидиғанлар наһайити аз [88]. Уларға аﷲ тәрипидин улардики китаб (тәврат) ни тәстиқлайдиған китаб (қуран) назил болған чағда (униңға ишәнмиди). Илгири улар (муһәммәд әләйһиссаламни васитә қилип) капирларға қарши өзлиригә ярдәм келишини тиләйтти, улар билидиған (йәни тәвратта сүпити баян қилинған) пәйғәмбәр кәлгән чағда уни инкар қилди. Аﷲ капирларға (йәни пәйғәмбәрләрниң түгәнчисини инкар қилған йәһудийларға) ләнәт қилди [89]. Йәһудийларниң аﷲ назил қилған қуранни инкар қилиши аﷲ ниң өз пәзлини (йәни пәйғәмбәрликни) халиған бәндисигә чүшүргәнликигә һәсәт қилиш йүзисидиндур. Уларниң өзлирини (йәни иманини) куфриға сетиши әҗәб яман иштур. Улар үсти үстигә ғәзәпкә тегишлик болди. Капирлар харлиғучи азабқа дучар болиду [90]. Уларға: «аﷲ назил қилған китабқа (йәни қуранға) иман кәлтүрүңлар» дейилсә, улар: «өзимизгә назил қилинған китабқа (йәни тәвратқа) иман кәлтүримиз» дәйду. Униңдин кейинки китабқа (йәни қуранға) ишәнмәйду, һалбуки, у (йәни қуран) һәқтур, уларниң қолидики китабни тәстиқ қилғучидур. (уларға) «силәр (тәвратқа) ишинидиған болсаңлар, илгири немә үчүн аﷲ ниң пәйғәмбәрлирини өлтүрдүңлар?» дегин [91]. Муса силәргә һәқиқәтән ениқ мөҗизиләрни кәлтүрди, муса (тур теғиға кәткән) дин кейин, өзүңларға зулум қилип мозайни мәбуд қиливалдиңлар [92]. Өз вақтида биз силәрдин (тәвратқа әмәл қилишқа) чин вәдә алған идуқ, силәргә: «мән назил қилған китабни мәһкәм тутуңлар (болмиса үстүңларға тағни ташлаймиз)» дәп тур теғини үстүңларға тиклидуқ вә (тәвратқа) қулақ селиңлар (дедуқ). Улар: «сөзүңгә қулақ салдуқ әмриңгә асийлиқ қилдуқ» дейишти. Уларниң куфри түпәйлидин диллириға мозайниң муһәббити сиңип кәтти. Уларға: «әгәр силәр мөмин болсаңлар, иманиңлар силәрни әҗәб яман ишқа буйруйдикина? (силәр мөмин әмәс, чүнки иман мозайға чоқунушқа буйрумайду)» дегин [93]. Уларға: «әгәр ахирәт юрти (йәни җәннәт) аﷲ ниң қешида (силәр гуман қилғандәк) башқиларға әмәс, ялғуз силәргила хас болса, (силәрни җәннәткә улаштуридиған) өлүмни арзу қилип беқиңлар! (җәннәт бизгила хас дегән сөзүңларда) растчил болсаңлар» дегин [94]. Улар қилған яман әмәллири сәвәблик, өлүмни һәргизму арзу қилмайду. Аﷲ залимларни обдан билгүчидур [95]. Шүбһисизки, уларни һаятқа һәммә кишидин, һәтта мушриклардинму һерис көрүсән; Һәр бири миң йил өмүр көрүшни арзу қилиду, узун өмүр көрүш уларни азабтин қутулдуруп қалалмайду. Аﷲ улар ниң қилмишлирини ениқ көрүп турғучидур [96]. Ейтқинки, «җибриилға дүшмән болған адәм (аﷲ қа дүшмәндур), чүнки у (йәни җибриил) аﷲ ниң әмри билән өзидин илгирикини (йәни самави китабларни) тәстиқ қилғучи, тоғра йол көрсәткүчи, мөминләргә бешарәт бәргүчи қуранни сениң қәлбиңгә назил қилди [97]. Кимки аﷲ ни, аﷲ ниң пәриштилирини, пәйғәмбәрлирини, җибриилни, микаилни дүшмән тутидикән (аﷲ ни дүшмән тутқан болиду), шүбһисизки, аﷲ капирларни дүшмән тутиду» [98]. Шәк шүбһисизки, саңа биз рошән айәтләрни назил қилдуқ, уларни пәқәт тоғра йолдин чиққанларла инкар қилиду [99]. Һәр қачан улар бирәр әһдә түзүшсә, бир түркүми уни бузиду, бәлки уларниң (йәни йәһудийларниң) толиси (тәвратқа) иман ейтмайду [100]. Уларға аﷲ тәрипидин қоллиридики китабни тәстиқлайдиған бир пәйғәмбәр (йәни муһәммәд әләйһиссалам) кәлсә, (униң пәйғәмбәрлик дәлиллирини) билмәйдиғандәк, аﷲ ниң китабини (йәни тәвратни) арқисиға чөрүветиду (йәни тәвратниң сөзлиригә әмәл қилмайду) [101]. Улар сулайманниң падишаһлиқ заманидики шәйтанларниң (сеһригәрликигә аит) сөзлиригә әгәшти. Сулайман (сеһригәр болғини вә сеһир өгиниш билән) капир болғини йоқ, лекин шәйтанлар кишиләргә сеһир өгитип капир болди. Улар бабилдики һарут марут дейилидиған икки пәриштигә назил қилинған сеһирни үгитәтти. (бу икки пәриштә) биз кишиләрни синаймиз капир болмиғин, демигичә һеч кишигә сеһир өгәтмәйтти. Улар бу иккисидин әр хотунни бир биридин айриветидиған нәрсиләрни (йәни сеһиргәрликни) өгинәтти, улар (сеһир арқилиқ) аﷲ ниң рухситисиз һеч кишигә зиян йәткүзәлмәйтти. Һалбуки, улар өзлиригә зийини бар, пайдиси йоқ нәрсини өгинәтти. Йәһудийлар (тәвратни ташлап) сеһирни сетивалғучиға ахирәттә (аﷲ ниң рәһмитидин вә җәннитидин) һеч несивә йоқ икәнликини обдан беләтти, улар җанлириниң бәдилигә сетивалған нәрсисиниң (йәни өзлири үчүн сеһир өгинишни таллишиниң) әҗәбму яман иш икәнликини кашки билсә иди [102]. Әгәр улар иман кәлтүрсә (сеһирни ташлап) аﷲ тин қорқса, (улар үчүн) аﷲ ниң дәргаһидики саваб әлвәттә яхши иди, кашки улар буни билсә иди [103]. И мөминләр! (пәйғәмбәргә) раина дәп хитаб қилмай, унзурна дәп хитаб қилиңлар, (сөзигә) қулақ селиңлар, капирлар қаттиқ азабқа дучар болиду [104]. Әһли китаб вә мушриклардин болған капирлар пәрвәрдигариңлар тәрипидин силәргә бирәр яхшилиқниң чүшүшини яқтурмайду, аﷲ өзиниң халиған бәндисигә пәйғәмбәрликни хас қилиду, аﷲ чоң пәзл игисидур [105]. Қандақла бир айәтни әмәлдин қалдурсақ яки унтулдурсақ, (орниға) униңдин артуқ яки шуниңға охшаш бир айәтни кәлтүримиз. Аﷲ ниң һәр нәрсигә қадир икәнликини билмәмсән? [106]. Асманларниң вә земинниң падишаһлиқи аﷲ қа мәнсуп икәнликини билмәмсән? Силәргә аﷲ тин башқа һечқандақ дост вә мәдәткар йоқтур [107]. Улар (йәни йәһудийлар) илгири мусадин соал сориғандәк, силәрму пәйғәмбириңлардин соал соримақчи боламсиләр? Кимки иманини куфриға тегишсә, у һәқиқәтән тоғра йолдин азған болиду [108]. Әһли китаб ичидики нурғун кишиләр өзлиригә һәқиқәт (йәни диниңларниң һәқлиқи) ашкара болғандин кейин, һәсәт қилиш йүзисидин силәрни иманиңлардин қайтуруп капир қилишни арзу қилиду. Аﷲ ниң әмри кәлгәнгә қәдәр (йәни аﷲ силәргә улар билән уруш қилишқа рухсәт қилғучә) уларни әпу қилиңлар вә кәчүрүңлар. Аﷲ һәқиқәтән һәр нәрсигә қадирдур [109]. Намазни ада қилиңлар, закатни бериңлар, өзүңлар үчүн ишлигән һәрқандақ яхши әмәл болса, аﷲ ниң дәргаһида униң савабини таписиләр, аﷲ һәқиқәтән қилған әмәлиңларни көрүп турғучидур [110]. Улар: «йәһудий яки насара болмиған адәм (йәни йәһудийлар йәһудий болмиған адәм, насаралар насара болмиған адәм) һәргизму җәннәткә кирмәйду» дейишти. Бу, уларниң қуруқ арзусидур. «әгәр (сөзүңларда) растчил болсаңлар, дәлилиңларни кәлтүрүңлар» дегин [111]. Ундақ әмәс, кимки яхши әмәлләрни қилған һалда өзини аﷲ қа тапшуридикән (йәни аﷲ ниң әмригә бойсунуп, әмәлини халис аﷲ үчүн қилидикән), у пәрвәрдигариниң дәргаһида савабтин бәһримән болиду. Уларға (ахирәттә) һеч қорқунч вә ғәм қайғу болмайду [112]. Йәһудийлар: «насараларниң һечқандақ асаси йоқ (йәни улар тоғра динда әмәс)» деди. Насараларму: «йәһудийларниң һечқандақ асаси йоқ (йәни улар тоғра динда әмәс)» деди. Һалбуки, улар китабни (йәни йәһудийлар тәвратни, насаралар инҗилни) оқуйду, билимсиз адәмләр (йәни әрәб мушриклири) му улар дегәндәк деди, аﷲ қиямәт күни уларниң өзара ихтилап қилишқан нәрсилири үстидә һөкүм чиқириду [113]. Аﷲ ниң мәсҗидлиридә аﷲ ниң наминиң яд қилинишини тосқан вә уларни вәйран қилишқа орунғанлардинму залим киши барму? Мәсҗидләргә уларниң пәқәт қорққан һалдила кириши лайиқ иди, улар дуняда рәсва болиду. Ахирәттә чоң азабқа (йәни дозах азабиға) дучар болиду [114]. Мәшриқму, мәғрибму (йәни пүтүн йәр йүзи) аﷲ ниңдур, қайси тәрәпкә йүзләнсәңләрму, у аﷲ ниң тәрипи (йәни силәргә ихтияр қилған қиблиси) дур. Аﷲ (ниң мәғпирити) һәқиқәтән кәңдур, (аﷲ) һәммини билгүчидур [115]. Улар (йәни йәһудийлар, насаралар, мушриклар): «аﷲ ниң балиси бар» дәйду. Аﷲ (уларниң гуман қилған нәрсисидин) пактур, ундақ әмәс, асманлардики вә земиндики нәрсиләрниң һәммиси аﷲ ниңдур, һәммиси униңға бойсунғучидур [116]. Аﷲ асманлар вә земинни йоқтин бар қилғучидур. Бир ишни вуҗудқа кәлтүрүшни ирадә қилса, «вуҗудқа кәл» дәйду дә, у вуҗудқа келиду [117]. Билмәйдиғанлар (йәни қурәйш капирлири): «аﷲ немә үчүн биз билән сөзләшмәйду? Яки немә үчүн бизгә (раст пәйғәмбәрликниң дәлили сүптидә) бирәр мөҗизә кәлмәйду?» дәйду. Улардин бурун өткәнләрму (пәйғәмбәрлиригә) шундақ сөзни қилған иди; Уларниң диллири бир биригә охшайду. Айәтлиримизни җәзмән ишинидиған (йәни һәқиқәт издәйдиған) қәвм үчүн һәқиқәтән баян қилдуқ [118]. Биз сени һәқиқәтән (мөминләргә җәннәт билән) хош хәвәр бәргүчи, (капирларни дозах азабидин) агаһландурғучи қилип һәқ (дин) билән әвәттуқ. Сән әһли дозах (йәни капирлардин иман ейтмиғанлар) тоғрисида җавабкар әмәссән [119]. Сән йәһудийлар вә насараларниң диниға кирмигичә улар сәндин һәргизму рази болмайду. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «тоғра йол пәқәт аﷲ ниң йолидур». Саңа илим кәлгәндин кейин (йәни пакитлиқ һәқиқәт саңа ашкара болғандин кейин), әгәр сән уларниң нәпси хаһишлириға әгишидиған болсаң, (сени аﷲ ниң азабидин қутқузидиған) һечқандақ достму болмайду, мәдәткарму болмайду [120]. Биз ата қилған китабни тегишлик рәвиштә оқуйдиғанлар бар, әнә шулар униңға ишиниду. Кимләрки китабни (йәни қуранни) инкар қилидикән, улар зиян тартқучилардур [121]. И исраил әвлади! силәргә бәргән немитимни вә силәрни (бир заманларда) һәммә җаһан әһлидин үстүн қилғанлиқимни яд етиңлар [122]. Биравға бирав қилчилик ярдәм қилалмайдиған, һеч кишиниң фидийиси қобул қилинмайдиған, һеч кишиниң шапаити пайда қилмайдиған, уларға (йәни капирлар вә гунаһкарларға) ярдәм қилинмайдиған күндин қорқуңлар [123]. Өз вақтида ибраһимни пәрвәрдигари бир қанчә әмрләр (йәни шәриәт тәклиплири) билән синиди, ибраһим уларни бәҗа кәлтүрди. Аﷲ униңға: «сени чоқум кишиләргә (динда) пешва қилимән» деди, ибраһим: «мениң бир қисим әвладимниму пешва қилсаң» деди. Аﷲ: «мениң (пешва қилиш) әһдәмгә залимлар (йәни капирлар) еришәлмәйду» деди [124]. Өз вақтида биз кәбини кишиләр үчүн җәм болидиған җай вә аман җай қилип бәрдуқ. (кишиләргә) мақами ибраһимни намазгаһ қилиңлар (йәни шу йәрдә намаз оқуңлар дедуқ). Ибраһим билән исмаилға өйүмни (йәни кәбәмни) тавап қилғучилар, етикапта олтурғучилар, руку қилғучилар, сәҗдә қилғучилар үчүн пак тутушни буйрудуқ [125]. Өз вақтида ибраһим: «пәрвәрдигарим! бу йәрни (йәни мәккини) тенич шәһәр қилип бәргин, аһалисидин аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман ейтқанларни түрлүк мевиләр билән ризиқландурғин» деди. Аﷲ: «капир болған адәмниму (ризиқтин) азғина муддәт (йәни һаятлиқида) бәһримән қилимән, андин кейин уни (ахирәттә) дозахқа һәйдәймән» деди. (бу) немидегән яман ақивәт! [126]. Өз вақтида ибраһим билән исмаил кәбиниң улини қопуруветип: «пәрвәрдигаримиз бизниң (хизмитимизни) қобул қилғин, сән һәқиқәтән (дуайимизни) аңлап турғучисән, (нийитимизни) билип турғучисән [127]. Пәрвәрдигаримиз! иккимизни өзүңгә итаәтмән қилғин, бизниң әвладлиримиздинму өзүңгә итаәтмән үммәт чиқарғин, бизгә һәҗимизниң қаидилирини билдүргин, тәвбимизни қобул қилғин, чүнки сән тәвбини наһайити қобул қилғучисән, наһайити меһрибансән [128]. Пәрвәрдигаримиз! уларниң ичидин айәтлириңни уларға тилавәт қилип беридиған, китабиңни (йәни қуранни), һекмәтни (йәни пак сүннәтни) уларға өгитидиған, уларни (мушриклик вә гунаһлардин) пак қилидиған бир пәйғәмбәр әвәткин, һәқиқәтән сән ғалибсән, һекмәт билән иш қилғучисән» деди [129]. Өзини әхмәқ қилғанлардин башқа ким ибраһимниң динидин йүз өрүйду, һәқиқәтән биз уни бу дуняда (пәйғәмбәрликкә) таллидуқ. Шәк шүбһисизки, ахирәттә у яхшилар қатарида болиду [130]. Өз вақтида пәрвәрдигари униңға: «(пәрвәрдигариңниң әмригә) итаәт қилғин» деди. У: «аләмләрниң пәрвәрдигариға итаәт қилдим» деди [131]. Ибраһим вә йәқуб өз оғуллириға вәсийәт қилип: «и оғуллирим! аﷲ силәргә мушу динини (йәни ислам динини) таллиди, пәқәт мусулман питиңларчә өлүңлар (йәни иманиңларда мәһкәм туруңлар, таки иман билән кетиңлар)» деди [132]. Йәқуб җан үзүватқан вақтида силәр йенида бармидиңлар? Шу чағда йәқуб оғуллиридин: «мән өлгәндин кейин силәр кимгә ибадәт қилисиләр?» дәп сориди. Улар: «сениң илаһиң вә ата бовилириң ибраһим, исмаил, исһақларниң илаһи болған бир аﷲ қа ибадәт қилимиз, биз униңға итаәт қилғучимиз» деди [133]. Улар өткән бир үммәттур, уларниң әмәллири (ниң саваби) өзлири үчүндур. Силәрниң әмәлиңлар (ниңму саваби) өзүңлар үчүндур, уларниң қилмишиға силәр җавабкар әмәс [134]. Улар: «йәһудий яки насара болуңлар, тоғра йол таписиләр» дәйду. «ундақ әмәс, биз ибраһимниң исламға уйғун диниға әгишимиз, у мушриклардин әмәс иди» дегин [135]. Ейтиңларки, «аﷲ қа иман ейттуқ, бизгә назил қилинған вәһйигә, ибраһимға, исмаилға, исһаққа, йәқубқа вә уларниң әвладлириға назил қилинған вәһйигә, мусаға берилгән (тәвратқа), исаға берилгән (инҗилға) вә пәйғәмбәрләргә пәрвәрдигари тәрипидин берилгән (китабларға) иман ейттуқ, улардин һечбирини айривәтмәймиз (йәни йәһудийлар вә насараларға охшаш, уларниң бәзисигә иман ейтип бәзисини инкар қилмаймиз), биз аﷲ қа бойсунғучилармиз» [136]. Әгәр улар (йәни әһли китаб) силәр иман ейтқандәк иман ейтса, әлвәттә, тоғра йол тапқан болиду. Әгәр улар (имандин) йүз өрүсә, (сән билән) адавәттә болған болиду, уларға қарши аﷲ саңа купайидур. Аﷲ (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (һийлә микрини) билип турғучидур [137]. Аﷲ ниң динида чиң туруңлар, аﷲ ниң динидин яхши кимниң дини бар? Биз аﷲ қа ибадәт қилғучилармиз [138]. «биз билән аﷲ тоғрулуқ муназирилишәмсиләр? Һалбуки, у һәм бизниң пәрвәрдигаримиз, һәм силәрниң пәрвәрдигариңлардур. Бизниң әмәллиримиз өзимиз үчүндур, силәрниң әмәллириңларму өзүңлар үчүндур, биз аﷲ қа садиқмиз» дегин [139]. «яки ибраһим, исмаил, исһақ, йәқуб вә униң әвлади йәһудий иди яки насара иди» дәмсиләр? Ейтқинки, «(уларниң қайси динда икәнликини) силәр обдан биләмсиләр? Яки аﷲ обдан биләмду? Қолида аﷲ назил қилған дәлил испат туруп уни йошурған адәмдин залим ким бар? Аﷲ силәрниң қилмишиңлардин ғапил әмәстур» [140]. Улар өткән бир үммәттур, уларниң әмәллири өзлири үчүндур. Силәрниң әмәлиңларму өзүңлар үчүндур, уларниң қилмишиға силәр җавабкар әмәс [141]. Бәзи әхмәқ кишиләр: «уларни (йәни пәйғәмбәр әләйһиссалам билән мөминләрни) қарап келиватқан қиблисидин (йәни бәйтулмуқәддәстин) немә йүз өрүгүзгәнду?» дәйду. (и муһәммәд!) ейтқинки, «мәшриқ вә мәғриб (йәни һәммә тәрәп) аﷲ ниңдур, аﷲ халиған кишини тоғра йолға башлайду» [142]. Шуниңдәк (йәни силәрни исламға һидайәт қилғандәк) кишиләргә (йәни өткәнки үммәтләргә) шаһит болушуңлар үчүн вә пәйғәмбәрниң силәргә шаһит болуши үчүн, биз силәрни яхши үммәт қилдуқ. Сән йүз кәлтүрүп келиватқан тәрәпни (йәни бәйтулмуқәддәсни) қиблә қилғанлиқимиз пәйғәмбәргә әгәшкәнләрни асийлиқ қилғанлардин (йәни муртәд болуп кәткәнләрдин) айривелишимиз үчүнла иди. Аﷲ һидайәт қилғанлардин башқиларға бу (йәни қиблиниң өзгәртилиши) һәқиқәтән еғирдур. Аﷲ силәрниң иманиңларни (йәни илгири бәйтулмуқәддәскә қарап оқуған намизиңларни) бикар қиливәтмәйду. Аﷲ кишиләргә һәқиқәтән меһрибандур, наһайити көйүмчандур [143]. Биз сениң (кәбә қибләң болушини тиләп) қайта қайта асманға қариғанлиқиңни көрүп туруватимиз. Сени чоқум сән яқтуридиған қиблигә йүзләндүримиз. (намазда) йүзүңни мәсҗиди һәрәм тәрәпкә қилғин. (и мөминләр!) қәйәрдә болмаңлар (намазда) йүзүңларни мәсҗиди һәрәм тәрәпкә қилиңлар. Һәқиқәтән китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) буниң (йәни қиблиниң кәбигә өзгәртилишиниң) пәрвәрдигари тәрипидин кәлгән һәқиқәт икәнликини, чоқум билиду, аﷲ уларниң қилмишидин ғапил әмәс [144]. Китаб берилгәнләргә барчә дәлилни кәлтүрсәңму, улар сениң қибләңгә бойсунмайду, сәнму уларниң қиблисигә бойсунмайсән; Улар (йәни йәһудийлар вә насаралар) һәм өз ара бир бириниң қиблисигә бойсунмайду. Саңа илим (йәни вәһйи) кәлгәндин кейин, мубада уларниң нәпси хаһишлириға бойсунсаң, у чағда сән чоқум зулум қилғанлардин болисән [145]. Биз китаб бәргәнләр (йәни йәһудийлар билән насаралар) уни (йәни пәйғәмбәрни) өз оғуллирини тонуғандәк тонуйду. Уларниң бир пирқиси, шүбһисизки, һәқиқәтни билип туруп йошуриду [146]. Һәқиқәт аﷲ тәрипидин кәлгәндур, һәргиз шәк кәлтүргүчиләрдин болмиғин [147]. Һәр (үммәт) ниң йүз кәлтүридиған тәрипи (йәни қиблиси) бар, (и мөминләр!) яхши әмәлләрни қилишқа алдираңлар, қәйәрдә болмаңлар, (қиямәт күни) аﷲ һәммәңларни (һесаб үчүн) йиғиду, аﷲ һәқиқәтән һәммә нәрсигә қадирдур [148]. (қәйәрдин сәпәргә чиқмиғин, намизиңда) йүзүңни мәсҗиди һәрәм (йәни кәбә) тәрәпкә қилғин; Бу, һәқиқәтән, пәрвәрдигариң тәрипидин кәлгән һәқиқәттур, аﷲ силәрниң қилмишиңлардин ғапил әмәстур [149]. Кишиләр (йәни йәһудийлар вә мушриклар) гә силәргә қарши дәлил испат болмаслиқи үчүн, (и муһәммәд! сәпәр қилишқа) қәйәрдин чиқмиғин, (намизиңда) йүзүңни мәсҗиди һәрәм тәрәпкә қилғин. (и мөминләр!) силәрму қәйәрдә болмаңлар, (намизиңларда) йүзүңларни мәсҗиди һәрәм тәрәпкә қилиңлар. Пәқәт уларниң ичидики зулум қилғучиларла (қиблиниң өзгәргәнликини силәргә қарши дәлил қиливалиду), улар (йәни залимлар) дин қорқмаңлар, (мениң әмримни тутуш билән) мәндин қорқуңлар. (қиблини өзгәртишкә әмр қилишим) силәргә бәргән немитимни камаләткә йәткүзүшүм үчүн вә тоғра йолда болушуңлар үчүндур [150]. Шуниңдәк (йәни силәргә бәргән немитимни камаләткә йәткүзгинимдәк) өз ичиңлардин силәргә бизниң айәтлиримизни тилавәт қилип беридиған, силәрни (мушриклик вә гунаһдин) пак қилидиған, силәргә китабни (йәни қуранни) вә һекмәтни (йәни диний әһкамларни) өгитидиған, силәргә билмигәнлириңларни билдүридиған бир пәйғәмбәр әвәттуқ [151]. Мени (таәт ибадәт билән) яд етиңлар, (мени яд әтсәңлар) мәнму силәрни (саваб бериш билән, мәғпирәт қилиш билән) яд етимән. Маңа шүкүр қилиңлар, нашүкүрлүк қилмаңлар [152]. И мөминләр! сәвр арқилиқ вә намаз арқилиқ ярдәм тиләңлар. Аﷲ һәқиқәтән сәвр қилғучилар билән биллидур [153]. Аﷲ ниң йолида өлтүрүлгәнләрни (йәни шеһитләрни) өлүк демәңлар, бәлки улар тириктур, лекин силәр буни сәзмәйсиләр [154]. Биз силәрни бираз қорқунч билән, бираз қәһәтчилик билән вә маллириңларға, җанлириңларға, балилириңларға, зираәтлириңларға йетидиған зиян билән чоқум синаймиз. (бешиға кәлгән мусибәт, зиян зәхмәтләргә) сәвр қилғучиларға (җәннәт билән) хуш хәвәр бәргин [155]. Уларға бирәр мусибәт кәлгән чағда, улар: «биз әлвәттә аﷲ ниң игидарчилиқидимиз (йәни аﷲ ниң бәндилиримиз), чоқум аﷲ ниң дәргаһиға қайтимиз» дәйду [156]. Әнә шулар пәрвәрдигариниң мәғпирити вә рәһмитигә еришкүчиләрдур, әнә шулар һидайәт тапқучилардур [157]. Сәфа билән мәрвә һәқиқәтән аﷲ ниң (дининиң) аламәтлиридур. Һәҗ қилған яки өмрә қилған адәм уларниң арисида сәйи қилса һеч бак йоқ. Кимки өз ихтияри билән бирәр яхшилиқ қилидикән (аﷲ униң мукапатини бериду), аﷲ әлвәттә шүкүрниң мукапатини бәргүчидур, аﷲ һәммини билгүчидур [158]. Бу китабта (йәни тәвратта) кишиләргә тоғра йолни ениқ баян қилғинимиздин кейин, биз назил қилған (муһәммәд әләйһиссаламниң раст пәйғәмбәр икәнликини испатлайдиған) рошән дәлилләрни вә тоғра йолни йошуридиғанларға аﷲ ләнәт қилиду (йәни рәһмитидин йирақ қилиду); Ләнәт қилғучилар (йәни пәриштиләр вә мөминләр) му уларға ләнәт қилиду [159]. Пәқәт тәвбә қилғанлар, (әмәлини) түзәткәнләр, йәһудийларниң тәврат әһкамлиридин йошурғанлирини) баян қилғанларла буниңдин мустәсна. Әнә шуларниң тәвбисини қобул қилимән, мән тәвбини бәкму қобул қилғучидурмән. Наһайити меһрибандурмән [160]. Шүбһисизки, капир болуп, капир пети өлгәнләр бар, әнә шулар чоқум аﷲ ниң, пәриштиләрниң вә инсанларниң һәммисиниң ләнитигә учрайду [161]. Улар дозахта мәңгү қалиду, улардин азаб йениклитилмәйду, уларға берилидиған азаб кечиктүрүлмәйду [162]. Силәрниң илаһиңлар бир илаһтур, униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур; У наһайити шәпқәтликтур, наһайити меһрибандур [163]. Асманларниң вә земинниң яритилишида, кечә билән күндүзниң нөвәтлишишидә, кишиләргә пайдилиқ нәрсиләрни елип деңизда үзүп йүргән кемиләрдә, аﷲ булуттин яғдуруп бәргән, өлгән земинни тирилдүридиған ямғурда, йәр йүзигә тарқитивәткән һайванатларда, шамал йөнүлүшлириниң өзгирип турушида, асман земин арисида бойсундурулған булутларда, чүшинидиған кишиләр үчүн, әлвәттә (аﷲ ниң бирликини көрситидиған) дәлилләр бардур [164]. Бәзи адәмләр аﷲ тин ғәйрийләрни (йәни бутларни) аﷲ қа шерик қиливалиду, уларни (мөминләрниң) аﷲ ни дост тутқинидәк дост тутиду, (йәни улуғлайду вә уларға бойсуниду). Мөминләр аﷲ ни һәммидин бәк дост тутқучилардур, залимлар (қиямәт күни өзлиригә тәййарланған) азабни көргән чағда пүтүн күч қуввәтниң аﷲ қа мәнсүп икәнликини вә аﷲ ниң азабиниң қаттиқ икәнликини кашки билсә иди (дуняда аﷲ қа шерик кәлтүргәнликлиригә һәддидин зиядә пушайман қилатти) [165]. Әйни вақитта әгәштүргүчиләр азабни көрүп, әгәшкүчиләрдин ада җуда болиду. Уларниң өзара мунасивити (йәни дунядики достлуқи) үзүлиду [166]. Әгәшкүчиләр: «кашки бизләргә (дуняға) қайтишқа болса иди, улар биздин ада җуда болғандәк бизму улардин ада җуда болаттуқ» дәйду. Аﷲ уларға (яман) ишлириниң һәсрәт болғанлиқини мушундақ көрситиду, улар дозахтин чиқмайду [167]. И инсанлар! йәр йүзидики һалал пакиз нәрсиләрдин йәңлар, шәйтанниң йоллириға әгәшмәңлар, чүнки шәйтан силәргә очуқ дүшмәндур [168]. Шәйтан силәрни һәқиқәтән яманлиқларға, қәбиһ гунаһларға вә аﷲ намидин, ялғандин (аﷲ силәргә һалал қилған нәрсиләрни һарам дәп вә һарам қилған нәрсиләрни һалал дәп), силәр билмәйдиған нәрсиләрни ейтишқа буйруйду [169]. Һәрқачан уларға (йәни мушрикларға): «аﷲ назил қилған нәрсигә (йәни аﷲ пәйғәмбиригә назил қилған вәһйигә, қуранға) әгишиңлар» дейилсә, улар: «яқ, ата бовилиримиздин қалған динға әгишимиз» дейишиду. Ата бовилири һеч нәрсини чүшәнмигән вә тоғра йолда болмиған турса, йәнә уларға әгишәмду? [170]. Капирләрни һидайәткә дәвәт қилғучи худди мәнисини чүшәнмәй тавушини вә ниданила аңлайдиған чаһарпайларни чақирған адәмгә охшайду (капирлар һәқни аңлаштин) гастур, (һәқни сөзләштин) гачидур, (һәқни көрүштин) кордур, улар (вәз нәсиһәтни чүшәнмәйду [171]. И мөминләр! биз силәрни ризиқландурған һалал нәрсиләрдин йәңлар, әгәр аﷲ ғила ибадәт қилидиған болсаңлар, аﷲ қа (йәни аﷲ ниң һәдди һесабсиз немәтлиригә) шүкүр қилиңлар [172]. Аﷲ силәргә өзи өлүп қалған һайванни, қанни, чошқа гөшини, аﷲ тин ғәйрийниң (йәни бутларниң) нами ейтилип боғузланған һайванни йейишни һарам қилди, кимки өз ихтияричә әмәс, илаҗисизлиқтин (юқириқи һарам қилинған нәрсиләрдин) һаятини сақлап қалғудәк йесә, униңға һеч гунаһ болмайду. Һәқиқәтән аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [173]. Аﷲ китабта (йәни тәвратта) назил қилған нәрсиләрни йошуридиған вә уни азғина пулға сатидиғанларниң қарниға йегини пәқәт оттур (чүнки уларниң йегән шу һарам мели уларни дозахқа елип бариду), қиямәт күни аﷲ уларға (уларни хушал қилидиған) сөз қилмайду, уларни (гунаһлиридин) паклимайду, улар қаттиқ азабқа дучар болиду [174]. Әнә шулар һидайәтни гумраһлиққа, мәғпирәтни азабқа (йәни җәннәтни дозахқа) тегишти, улар дозах азабиға немидегән чидамлиқ! [175]. Бу (қаттиқ азаб) шуниң үчүнки, аﷲ һәқиқәтән һәқ китабни (тәвратни) назил қилди (улар тәвраттики нәрсиләрни йошурди вә өзгәртивәтти), китаб тоғрисида ихтилап қилғучилар чуңқур низадидур [176]. Силәрниң күн чиққан вә күн патқан тәрәпкә йүзкәлтүрүшүңларниң өзила яхши әмәлгә ятмайду. Бәлки аﷲ қа, ахирәт күнигә, пәриштиләргә, китабқа (йәни аﷲ назил қилған китабларға), пәбғәмбәрләргә иман кәлтүрүш, аﷲ ни сөйүш йүзисидин хиш әқрибаларға, йетимләргә, мискинләргә, ибн сәбилләргә (йәни пул мелидин алақиси үзүлүп қалған мусапирларға), саилларға вә қулларниң азадлиққа еришишигә пул мал ярдәм бериш, намаз оқуш, закат бериш, әһдигә вапа қилиш, йоқсузлуққа, кесәлликкә вә (аﷲ ниң йолида қилинған) урушқа бәрдашлиқ бериш яхши әмәлгә кириду. Әнә шулар (йәни юқириқи сүпәтләргә игә кишиләр) (иманида) растчил адәмләрдур, әнә шулар тәқвадар адәмләрдур [177]. И мөминләр! өлтүрүлгәнләр үчүн қисас елиш силәргә пәрз қилинди, һөр адәм үчүн һөр адәмдин, қул үчүн қулдин, аял үчүн аялдин қисас елиниду. Қатил үчүн (диний) қериндиши тәрипидин бирнәрсә кәчүрүм қилинса (йәни өлтүрүлгүчиниң игиси қатилдин дийәт елишқа рази болуп қисас елиштин ваз кәчсә, у, җинайәтчидин дийәтни) чирайлиқчә тәләп қилиши лазим, (җинайәтчиму дийәтни) яхшилиқчә (йәни кечиктүрмәстин, кемәйтивәтмәстин толуқ) бериши лазим. Бу (һөкүм) пәрвәрдигариңлар тәрипидин (силәргә берилгән) йениклитиштур вә рәһмәттур. Шуниңдин кейин (йәни дийәтни қобул қилғандин кейин), чекидин ешип кәткән (йәни қатилни өлтүргән) адәм қаттиқ азабқа дучар болиду [178]. И әқил игилири! силәргә қисаста һаятлиқ бар, (йәни киши биравни өлтүргән тәқдирдә өзиниңму өлтүрүлидиғанлиқини билсә, у, адәм өлтүрүштин яниду, шуниң билән, униң өзиму, у өлтүрмәкчи болған адәмму өлүштин сақлинип қалиду). (наһәқ қан төкүштин) сақлинишиңлар үчүн (қисас йолға қоюлди) [179]. Әгәр силәрдин бирәйлән өлүш алдида көп мал қалдурса, униң ата анисиға вә хиш әқрибалириға адиллиқ билән вәсийәт қилиши тәқвадарларниң өтәшкә тегишлик бурчи сүпитидә пәрз қилинди [180]. Вәсийәтни аңлиғандин кийин, кимки уни өзгәртидикән, униң гунаһи өзгәрткәнләргә йүклиниду. Аﷲ һәқиқәтән һәммини аңлап турғучидур, һәммини билип турғучидур [181]. Кимки вәсийәт қилғучиниң сәвәнлики яки қәстән натоғра қилғанлиқини билип, уларниң (йәни вәсийәт қилғучилар билән вәсийәт қилинғучиларниң) арисини түзәп қойса, униңға һеч гунаһ болмайду, аﷲ һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [182]. И мөминләр! (гунаһлардин) сақлинишиңлар үчүн, силәрдин илгирикиләргә (йәни илгирики үммәтләргә) роза пәрз қилинғандәк, силәргиму (рамизан розиси) пәрз қилинди [183]. (бу пәрз қилинған роза) санақлиқ күнләрдур, силәрдин кимки кесәл яки сәпәр үстидә болуп (роза тутмиған болса), тутмиған күнләрни (йәни қазасини) башқа күнләрдә тутсун, розини (қерилиқ яки аҗизлиқ түпәйлидин мушәққәт билән) аран тутидиған кишиләр тутмиса, (күнлүки үчүн) бир мискин тойғудәк тамақ фидийә бериши лазим. Кимки фидийини (бәлгиләнгән миқдардин) артуқ бәрсә, бу өзи үчүн яхшидур, әгәр билсәңлар, роза тутуш силәр үчүн (еғиз очуқ йүрүштин вә фидийә бериштин) яхшидур [184]. Рамизан ейида қуран назил болушқа башлиди, қуран инсанларға йетәкчидур, һидайәт қилғучи вә һәқ билән наһәқни айриғучи рошән айәтләрдур, силәрдин кимки рамизан ейида һазир болса рамизан розисини тутсун; Кимки кесәл яки сәпәр үстидә (йәни мусапир) болуп (тутмиған болса, тутмиған күнләр үчүн) башқа күнләрдә тутсун. Аﷲ силәргә асанлиқни халайду, тәсликни халимайду, (ағзиңлар очуқ йүргән күнләрниң қазасини қилиш билән рамизан розисиниң) санини толдуршуңларни, силәрни һидайәт қилғанлиқиға аﷲ ни улуғлишиңларни, (униң инамлириға) шүкүр қилишиңларни халайду [185].Мениң бәндилирим сәндин мән тоғрулуқ сориса (уларға ейтқинки), мән һәқиқәтән уларға йеқинмән (йәни уларниң әһвалини, сөзлирини билип туримән), маңа дуа қилса, мән дуа қилғучиниң дуасини иҗабәт қилимән, улар тоғра йол тепиш үчүн мениң дәвитимни қобул қилсун вә маңа иман ейтсун (йәни һәмишә иман билән болсун) [186]. Роза кечилиридә аяллириңларға йеқинчилиқ қилиш силәргә һалал қилинди, улар силәр үчүн кийимдур (йәни улар силәргә арилишип яшайду вә кийим бәдәнгә йепишқандәк йепишиду), силәрму улар үчүн кийимсиләр (йәни силәрму уларға арилишип яшайсиләр вә кийим бәдәнгә йепишқандәк йепишисиләр). Аﷲ өзүңларниң өзүңларни алдиғанлиқиңларни (йәни роза кечиси йеқинчилиқ қилғиниңларни) билди . Аﷲ тәвбәңларни қобул қилди, силәрни әпу қилди. Әмди уларға (йәни аяллириңларға) йеқинчилиқ қилиңлар, аﷲ силәргә тәқдир қилған нәрсини (йәни пәрзәнтни) тәләп қилиңлар, таки таңниң ақ йипи қара йипидин айрилғанға (йәни таң йоруғанға) қәдәр йәңлар, ичиңлар, андин кәч киргичә роза тутуңлар, силәр мәсҗидтә етикапта олтурған чеғиңларда (күндүз болсун кечә болсун), уларға йеқинчилиқ қилмаңлар, әнә шулар аﷲ бәлгилигән чегрилардур (йәни мәни қилған ишлардур), униңға йеқинлашмаңлар. Кишиләрниң (һарам қилинған ишлардин) сақлинишлири үчүн, аﷲ айәтлирини уларға мушундақ баян қилиду [187]. Бир бириңларниң маллирини наһәқ йәвалмаңлар, билип туруп кишиләрниң бир қисим маллирини зулум билән йәвелиш үчүн һакимларға пара бәрмәңлар [188]. (и муһәммәд!) сәндин йеңи чиққан ай (йәни айниң кичик чиқип чоңийидиғанлиқи, андин кичикләйдиғанлиқи) тоғрулуқ соришиду, (уларға) ейтқинки, «у кишиләрниң (тирикчилик, сода сетиқ, муамилә, роза тутуш, еғиз ечиш қатарлиқ) ишларниң вә һәҗниң вақитлирини һесаблиши үчүндур». (җаһилийәт дәвридә қилғиниңлардәк еһрамдики чеғиңларда) өйләрниң арқисидин (төшүк ечип) кириш яхшилиққа ятмайду. (аﷲ ниң әмригә мухалип иш қилиштин) қорққан адәм яхши әмәл (игиси) дур. (еһрамдики чеғиңларда адәттикидәк) өйләрниң дәрвазилиридин кириңлар, бәхткә еришишңлар үчүн аﷲ қа тәқвадарлиқ қилиңлар [189]. Силәргә уруш ачқан адәмләргә қарши аﷲ йолида җиһад қилиңлар, таҗавуз қилмаңлар, таҗавуз қилғучиларни аﷲ һәқиқәтән дост тутмайду [190]. Уларни (йәни мушрикларни) (улар һәрәмдә болсун, башқа йәрдә болсун, уруш һарам қилинған айларда болсун) учратқан йәрдә өлтүрүңлар, силәрни юртуңлардин (йәни мәккидин) чиқиривәткәндәк, силәрму уларни юртидин чиқириветиңлар, зиянкәшлик қилиш уруштинму ямандур. Таки улар өзлири уруш ачмиғичә мәсҗиди һәрәм әтрапида улар билән уруш қилмаңлар, әгәр улар (мәсҗиди һәрәм әтрапида) өзлири уруш ачса, уларни өлтүрүвериңлар. Капирларниң җазаси шундақ болиду [191]. Әгәр улар урушни тохтатса (силәрму уруштин қол йиғиңлар), аﷲ (тәвбә қилғучиларға) һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [192]. Таки зиянкәшлик түгигән вә аﷲ ниң дини йолға қоюлғанға қәдәр улар билән урушуңлар; Әгәр улар урушни тохтатса, зулум қилғучилардин башқиларға дүшмәнлик қилишқа болмайду [193]. (уруш) һарам қилинған ай (уруш) һарам қилинған айға тәңдур (йәни уруш һарам қилинған. Айларда дүшминиңлар силәргә чеқилса, шу айларда силәрму уларға чеқилсаңлар болиду). Һөрмити сақлинишқа тегишлик нәрсиләр тәң баравәрдур( йәни һөрмити сақлинишқа тегишлик нәрсиләрни башқилар дәпсәндә қилса, интиқам елиш йүзсидин, силәрму уларни дәпсәндә қилсаңлар һеч ямини йоқ. (бирав силәргә қанчилик чеқилған болса, силәрму униңға шунчилик чеқилиңлар; Аﷲ қа тәқвадарлиқ қилиңлар, билиңларки, аﷲ тәқвадарлар билән биллидур [194]. Аﷲ ниң йолида (пул мал) сәрп қилиңлар, өзүңларни һалакәткә ташлимаңлар, еһсан қилиңлар, еһсан қилғучиларни аﷲ һәқиқәтән дост тутиду [195]. Һәҗ билән өмрәни аﷲ үчүн толуқ орунлаңлар, әгәр (дүшмән яки кесәллик сәвәбидин) һәҗни яки өмрәни ада қилишта тосқунлуққа учрисаңлар, у һалда немә оңай болса (йәни төгә, кала, қойдин немини тапалисаңлар), шуни қурбанлиқ қилиңлар, қурбанлиқ қилинидиған мал җайиға (йәни бәлгиләнгән җайға) йәтмигичә бешиңларни чүшүрмәңлар, силәрдин кимки кесәл (йәни чечини чүшүрсә зиян қилидиған кесәл) яки бешида илләт (йәни баш ағриқи, питқа охшашлар) болуп (бешини чүшүрмисә), фидийә қилиш йүзисидин (үч күн) роза тутсун, яки (алтә мискингә үч са) сәдиқә бәрсун, яки (бирәр мал) қурбанлиқ қилсун, әминликтә болған чеғиңларда (араңлардин) өмрә қилғандин кейин һәҗ қилиштин бәһримән болған адәм (йәни һәҗдин бурун өмрә қилип тамамлиған адәм) немә оңай болса, шуни қурбанлиқ қилсун, (пули йоқлуқтин яки қурбанлиқ мал йоқлуқидин қурбанлиқ мал) тапалмиған адәм һәҗ җәрянида үч күн роза тутсун, (һәҗдин) қайтқандин кейин йәттә күн роза тутсун, униң һәммиси он күн болиду. Мана бу (йәни өмрә қилған адәмгә қурбанлиқ қилиш лазимлиқи яки роза тутуш һәққидики һөкүм) мәсҗиди һәрәм даирисидә (йәни һәрәмдә) олтурушлуқ болмиған кишиләр үчүндур. Аﷲ қа тәқвадарлиқ қилиңлар, билиңларки, аﷲ ниң азаби қаттиқтур [196]. Һәҗ вақти мәлум бирқанчә айдур (йәни шәввал, зулқәдә айлири вә зулһәҗҗә ейиниң он күнидур). Бу айларда һәҗ қилишни нийәт қилған (йәни еһрам бағлиған) адәмниң җинсий алақә қилиши, гунаһ қилиши вә җаңҗал қилиши мәни қилиниду, силәр қандақлики яхши әмәлни қилсаңлар, аﷲ уни билип туриду (ахирәтликиңлар үчүн) зад раһилә еливелиңлар, әң яхши зад раһилә тәқвадарлиқтур. И әқил игилири! маңа тәқвадарлиқ қилиңлар [197]. Пәрвәрдигариңлардин (һәҗ мәвсүмидә тиҗарәт вә башқа оқәт арқилиқ) ризиқ тәләп қилсаңлар, силәргә һеч гунаһ болмайду. Әрәфаттин қайтқан чеғиңларда мәшәри һәрәмда (йәни муздәлифәдә) аﷲ ни яд етиңлар, аﷲ силәрни һидайәт қилғанлиқи үчүн, уни яд етиңлар, илгири силәр һәқиқәтән гумраһ идиңлар (йәни аﷲ силәрни һидайәт қилиштин илгири гумраһлар қатарида идиңлар) [198]. Андин кейин, силәр (әрәфаттин) кишиләр қайтқан җай билән қайтиңлар, аﷲ тин мәғпирәт тәләп қилиңлар. Аﷲ һәқиқәтән наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [199]. Силәр һәҗгә аит ибадәтләрни ада қилғандин кейин, аﷲ ни болса ата боваңларни (пәхирлинип) яд әткәндәк яки униңдинму зиядә яд етиңлар, бәзи кишиләр: «и пәрвәрдигаримиз! бизгә (несивимизни) бу дунядила бәргин» дәйду. Һалбуки, униңға ахирәттә (яхшилиқтин) һеч несивә йоқтур [200]. Бәзи кишиләр: «пәрвәрдигаримиз! бизгә дуняда яхшилиқ ата қилғин, ахирәттиму яхшилиқ ата қилғин, бизни дозах азабидин сақлиғин» дәйду [201]. Әнә шулар өзлири қилған әмәллириниң мол мевисини көриду. Аﷲ ниң һесаб елиши тездур (йәни шунчә көп халайиқтин қисқа вақит ичидә һесаб елип болиду) [202]. Санақлиқ күнләрдә (йәни тәшриқ күнлиридә) аﷲ ни яд етиңлар (йәни намазлириңларниң ахирида тәкбир ейтиңлар), (минадин) алдирап икки күндә қайтқан адәмгә һеч гунаһ болмайду, тәхир қилип қайтқан адәмгиму һеч гунаһ болмайду. (юқириқи әһкамлар) тәқвадарлиқ қилип (һәҗни толуқ ада қилмақчи болған) адәм үчүндур. Аﷲ тин қорқуңлар; Билиңларки, силәр һесаб үчүн аﷲ ниң дәргаһиға йиғилисиләр [203]. (и муһәммәд!) кишиләр арисида шундақ адәм барки, униң дуня тирикчилики тоғрисидики сөзи сени қизиқтуриду (лекин у ялғанчи мунапиқтур), у дилидики нәрсигә (йәни дили башқа тили башқа әмәсликигә) аﷲ ни гуваһ қилиду. Һалбуки, у (саңа вә саңа әгәшкүчиләргә) әшәддий дүшмәндур (көрүнүштә у шерин сөзи арқилиқ диндар қияпәткә киривалиду) [204]. У (һузуруңдин) қайтқандин кейин, земинда бузуқчилиқ қилиш үчүн вә зираәтләрни, һайванатларни һалак қилиш үчүн тиришиду (униң бузғунчилиқи әмәлдә инсанларни һалак қилиш үчүндур, чүнки зираәтләрсиз вә һайванатларсиз инсанларниң яшиялиши мумкин әмәс). Аﷲ бузуқчилиқни яқтурмайду [205]. Униңға (вәз нәсиһәт қилинип яман сөз һәрикәтлириңдин қайтип) аﷲ тин қорққин дейилсә, ғурури униңға гунаһ йүкләйду (йәни һәқтин тәкәббурлуқ билән баш тартип, питнә пасатта техиму әзвәйләйду), униңға җәһәннәм йетәрликтур, җәһәннәм наһайити яман җайдур [206]. Бәзи кишиләр барки, улар аﷲ ниң рәзаси үчүн җенини пида қилиду (қилған әмәли билән пәқәт аﷲ ниң разилиқинила тиләйду). Аﷲ бәндилиригә толиму мәрһәмәтликтур [207]. И мөминләр! ислам диниға пүтүнләй кириңлар (йәни слам дининиң пүтүн әһкамлириға бойсунуңлар, бәзи әһкамлириға әмәл қилип, бәзи әһкамлирини тәрк әтмәңлар), шәйтанниң йоллириға (вә иғвасиға) әгәшмәңлар, шәйтан силәргә һәқиқәтән ашкара дүшмәндур [208]. Силәргә (ислам дининиң һәқлиқини көрситидиған) рошән дәлилләр кәлгәндин кейин (тоғра йолдин) тейип кәтсәңлар, билиңларки, (силәр җазалинисиләр, чүнки) аﷲ ғалибтур (йәни силәрдин интиқам елиштин аҗиз әмәстур), һекмәт билән ш қилғучидур [209]. Улар (йәни сламға киришни тәрк әткәнләр) пәқәт аﷲ ниң (қиямәт күни халайиқниң арисида һөкүм чиқириш үчүн) булут парчилири ичидә келишини, пәриштләрниң келишини вә (халайиқниң арисида һөкүм чиқирилип, бир гуруһ җәннәти, бир гуруһ дозихи болуп айрилиш билән халайиқниң) ишиниң пүтүшини күтәмду? (бәндиләрниң) һәммә иши аﷲ қа қайтурулиду [210]. (и муһәммәд!) исраил әвладидин сориғинки, биз уларға нәқәдәр көп рошән дәлилләрни ата қилдуқ. Кимки аﷲ ниң немитигә еришкәндин кейин, уни (куфрилиқ қилип) өзгәртивәтсә (аﷲ униңға азаб қилиду), аﷲ ниң азаби һәқиқәтән қаттиқтур [211]. Капирларға дуня тирикчилики чирайлиқ көрситилди (йәни улар дуняниң шәһвәтлиригә, немәтлиригә мәптун болиду), мөминләрни мәсхирә қилиду, һалбуки қиямәт күни тәқвадарлар улардин (дәриҗә җәһәттә) үстүн туриду; Аﷲ халиған кишигә һесабсиз ризиқ бериду [212]. Инсанлар (дәсләптә) бир үммәт (йәни һәқ динда) иди (кейин уларниң бәзиси иман ейтип, бәзиси иман ейтмай ихтилап қилишти), аﷲ (мөминләргә җәннәт билән) хуш хәвәр бәргүчи, (куффарларни дозахтин) агаһландурғучи пәйғәмбәрләрни әвәтти; (аﷲ) кишиләрниң ихтилап қилишқан нәрсилири үстидә һөкүм чиқириш үчүн, уларға һәқ китабни назил қилди, пәқәт китаб берилгән кишиләрла өзлиригә рошән дәлилләр кәлгәндин кейин өзара һәсәт қилишип (йәни капирлар мөминләргә һәсәт қилип), китаб тоғрисида ихтилап қилишти, аﷲ өз ирадиси бойичә мөминләрни улар (йәни гумраһлар) ихтилап қилишқан һәқиқәткә һидайәт қилди. Аﷲ халиған кишини тоғра йолға башлайду [213]. Силәр техи илгирикиләр учриған күлпәтләргә учримай туруп җәннәткә киришни ойламсиләр? Силәрдин илгири өткән (мөмин) ләр еғирчилиқларға, күлпәтләргә учриған вә чөчүтүветилгән иди, һәтта пәйғәмбәр вә мөминләр: «аﷲ ниң (бизгә вәдә қилған) ярдими қачан келиду?» дегән иди. Билиңларки, аﷲ ниң ярдими һәқиқәтән йеқиндур [214]. (и муһәммәд!) сәндин (маллирини) қандақ сәрп қилса болдиғанлиқини сорайду, ейтқинки, «мал мүлкиңлардин немини сәрп қилмаңлар, уни ата анаңларға, хиш әқрибалириңларға, мискинләргә вә ибн сәбилләргә сәрп қилсаңлар болиду. Яхшилиқтин немини қилмаңлар, аﷲ уни билип туриду» [215]. Силәргә җиһад пәрз қилинди, һалбуки, силәр уни яқтурмайсиләр, силәр бирәр нәрсини яқтурмаслиқиңлар мумкин, әмма у силәр үчүн пайдилиқтур; Силәр бирәр нәрсини яқтурушуңлар мумкин, әмма у силәр үчүн зиянлиқтур. (силәргә неминиң пайдилиқ икәнликини) аﷲ билиду, силәр билмәйсиләр, (шуниң үчүн) аﷲ буйруғанға алдираңлар [216]. (и муһәммәд!) улар сәндин: «һарам қилинған айда уруш қилишқа боламду?» дәп сорайду, ейтқинки, «бу айда уруш қилиш чоң гунаһтур; Аﷲ ниң йолидин тосуш, аﷲ қа куфрилиқ қилиш, мәсҗиди һәрәмда (ибадәт қилиштин) тосуш вә мәсҗиди һәрәмдин аһалини һәйдәп чиқириш аﷲ ниң дәргаһида техиму чоң гунаһтур, питнә (йәни мөминләргә зияндашлиқ қилиш) адәм өлтүрүштинму қаттиқ гунаһтур». Улар (йәни куффарлар) қолидин кәлсила силәрни диниңлардин қайтурувәткәнгә қәдәр силәр билән давамлиқ урушиду. Силәрдин кимки өз динидин қайтип капир пети өлсә, униң әмәллири дуня вә ахирәттә бикар болуп кетиду. Бундақ адәмләр әһли дозахтур, улар дозахта мәңгү қалғучилардур [217]. Шүбһисизки, ман ейтқанлар, һиҗрәт қилғанлар вә аﷲ ниң йолида җиһад қилғанлар әнә шундақ кишиләр аﷲ ниң рәһмитини үмид қилиду, аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [218]. (и муһәммәд!) сәндин һарақ вә қимар тоғрисида соришиду, сән уларға: «буниң һәр иккисидә чоң гунаһ вә кишиләргә (азғина мадди) пайдиму бар, лекин улардики гунаһ пайдиға қариғанда техиму чоң» дегин, улар сәндин немини сәдиқә қилиш тоғрулуқ сорайду, «(еһтияҗдин) артуқини (сәдиқә қилиңлар)» дегин. (дуня вә ахирәтниң ишлирини) тәпәккур қилишиңлар үчүн аﷲ өз айәтлирини силәргә шундақ баян қилиду [219]. (и муһәммәд!) улар сәндин йетимләр тоғрулуқ соришиду, ейтқинки, «(тәрбийиләш, маллирини өстүрүп) уларни түзәш яхшидур, улар билән (уларға пайдилиқ болған рәвиштә) арилишип яшисаңлар, у чағда (йәни уларға қериндашларчә муамилә қилиңлар), улар силәрниң диний қериндашлириңлардур. Аﷲ (йетимләрниң ишлирини) бузғучи вә түзигүчини билип туриду. Әгәр аﷲ халиса, силәрни (қийин ишқа тәклип қилиш билән) чоқум җапаға салатти». Аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [220]. (и мусулманлар!) мушрик аяллар иман ейтмиғичә уларни никаһиңларға алмаңлар. (һөр) мушрик аял (һөсн җамали вә мели билән) силәрни мәптун қилған тәқдирдиму, мөмин дедәк, әлвәттә, униңдин артуқтур. Мушрик әрләр иман ейтмиғичә мөмин аялларни уларға ятлиқ қилмаңлар, (һөр) мушрик әр силәрни мәптун қилған тәқдирдиму мөмин қул, әлвәттә, униңдин артуқтур. Әнә шулар (йәни мушрик әр вә аяллар силәрни) дозахқа чақириду, аﷲ өз ирадиси бойичә (силәрни) җәннәткә, мәғпирәткә чақириду, кишиләр пәнд нәсиһәт алсун дәп аﷲ уларға өз айәтлирини баян қилиду [221]. (и муһәммәд!) улар сәндин һәйз тоғрулуқ (йәни һәйздар аял билән җинсий алақә қилишниң дуруслуқи яки дурус әмәслики тоғрулуқ) сорайду. Ейтқинки, «һәйз зиянлиқтур (йәни һәйз мәзгилидә җинсий алақә қилиш әр хотун һәр иккисигә зиянлиқтур), һәйз мәзгилидә аялиңлардин нери туруңлар, (һәйздин) пак болғучә уларға йеқинчилиқ қилмаңлар, пак болғанда, уларға аﷲ буйруған җайдин йеқинчилиқ қилиңлар». Аﷲ һәқиқәтән тәвбә қилғучиларни дост тутиду. (һарамдин вә ниҗасәттин) пак болғучиларни һәқиқәтән дост тутиду [222]. Аяллириңлар силәр үчүн (худди) екинзарлиқтур (йәни нәсил терийдиған җайдур). Екинзарлиқиңларға халиған рәвиштә келиңлар, өзүңлар үчүн алдинала яхши әмәл тәййарлаңлар, (гунаһтин чәклиниш билән) аﷲ тин қорқуңлар, билиңларки, силәр аﷲ қа мулақат болусиләр, мөминләргә (җәннәт билән) хуш хәвәр бәргин [223]. Яхшилиқ қилмаслиққа, тәқвадар болмаслиққа вә кишиләрни әпләштүрмәсликкә қәсәм қилиш шәкли билән (уларни қилишқа) аﷲ ни тосалғу қилмаңлар (йәни аﷲ билән қәсәм қилишни яхши ишларни қилмаслиқниң сәвәби қилмаңлар), аﷲ (сөзлириңларни) аңлап турғучидур, (әһвалиңларни) билип турғучидур [224]. Мәқсәтсиз ичкән қәсимиңлар үчүн аﷲ силәрни җазаға тартмайду, қәстән ичкән қәсимиңлар үчүн аﷲ силәрни җазаға тартиду. Аﷲ мәғпирәт қилғучидур, һәлимдур (йәни бәндилирини җазалашқа алдирап кәтмәйду) [225]. Аяллириға йеқинчилиқ қилмаслиққа қәсәм ичкән кишиләр төт ай күтиду; Әгәр улар (бу муддәт ичидә аяллириға йеқинчилиқ қилишқа) қайтса, (аяллириға яманлиқ қилған гунаһини) аﷲ һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур. Аﷲ наһайити меһрибандур [226]. Әгәр улар талақ қилиш нийитигә кәлсә, аﷲ һәқиқәтән (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (нийәтлирини) билип турғучидур [227]. Талақ қилинған аяллар үч һәйз өткүчә иддәт тутиду. Әгәр улар аﷲ қа, ахирәт күнигә ишинидикән, бәччиданлиридики аﷲ яратқан нәрсини (йәни балини яки һәйзни) йошуруши дурус әмәс, уларниң әрлири әгәр әплишип қелишни халиса, шу муддәт ичидә уларни қайтуруп келишкә (башқиларға қариғанда) әң һәқлиқтур. Аяллири үстидә әрләрниң һәқлири болғинидәк, әрлири үстидә аялларниңму һәқлири бар (йәни аяллар мувапиқ дәриҗидә һоқуқтин бәһримән болуши керәк, мувапиқ дәриҗидә мәҗбурийәтму өтиши керәк). (аялларға мәһри бериш вә уларниң турмушини қамдаш мәҗбурийәтлири әрләргә йүкләнгәнликтин) әрләр аяллардин бир дәриҗә артуқлуққа игә. Аﷲ ғалибтур. Һекмәт билән иш қилғучидур [228]. (қайта яришишқа болидиған) талақ икки қетимдур, униңдин кейин (хотунини) чирайлиқчә тутуш, яки яхшилиқ билән (йәни зулум қилмай, яман гепини қилмай, кишиләрни униңдин йирақлаштурмай) қоюветиш лазим, аﷲ ниң бәлгилимилиригә риайә қилалмаслиқ хәвпи (йәни яхши өтәлмәслик, аﷲ бәлгилигән әр хотунлуқ һоқуқлириға риайә қилалмаслиқ хәвпи) болмисила, өзүңларниң аяллириңларға (мәһри үчүн) бәргән мал мүлүктин һечқандақ нәрсини қайтурувелиш дурус болмайду. Әгәр силәр улар (йәни әр аял) ниң аﷲ ниң бәлгилимилиригә риайә қилалмаслиқидин қорқсаңлар, хотунниң (талақ хетини елиш мәқситидә) мал бәргәнлики үчүн у иккисигә (йәни әр хотунға) гунаһ болмайду. Әнә шулар аﷲ ниң бәлгилимилиридур, униңға хилаплиқ қилмаңлар аﷲ ниң бәлгилимилиригә хилаплиқ қилғучилар залимлардур [229]. Әгәр (у) уни (йәни хотунини) (үч қетим) талақ қилса, (хотун) башқа әргә тәгмигичә униңға дурус болмайду, кейинки әр уни талақ қилғандин кейин (иддитини тошқузуп), бурунқи әр билән қайта ярашса, үларға һеч гунаһ болмайду. Әгәр улар аﷲ ниң бәлгилимилиригә риайә қилалайдиғанлиқини (йәни қайта ярашқандин кейин яхши өтәләйдиғанлиқини) тәсәввур қилса. Бу аﷲ ниң бәлгилимилиридурки, аﷲ уни билидиған (йәни ишниң ақивитигә пәми йетидиған) қәвм үчүн баян қилиду [230]. Силәр аялларни талақ қилған болсаңлар, уларниң иддити тошай дәп қалған болса, улар билән чирайлиқчә яришип, (уларни никаһиңларда) тутуңлар, яки уларни яхшилиқ билән қоюветиңлар, зулум қилиш мәқситидә зиян йәткүзүп уларни тутувалмаңлар. Кимки шундақ қилидикән (йәни кимки чирайлиқчә өй тутуш нийити билән әмәс, бәлки иддитини узартип зулум қилиш нийитидә хотуни билән яришидикән), өзигә өзи зулум қилған болиду. Аﷲ ниң айәтлирини күлкә қиливалмаңлар (йәни аﷲ ниң әһкамлирини хилаплиқ қилиш йоли билән мәсхирә қилмаңлар), аﷲ ниң силәргә бәргән немитини вә силәргә вәз нәсиһәт қилиш үчүн назил қилған китабни, һекмитини (йәни китабдики әһкамларни) яд етиңлар, аﷲ қа тәқвадарлиқ қилиңлар. Билиңларки, аﷲ һәр нәрсини билгүчидур [231]. Әгәр силәр аялларни талақ қилған болуп, уларниң иддити тошқан вә қаидә бойичә (тәгмәкчи болған) ери билән пүтүшкән болса, уларни никаһлиништин тосмаңлар. Буниң билән, ичиңлардин аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман кәлтүргәнләргә нәсиһәт қилиниду, бу (йәни вәз нәсиһәт елиш, аﷲ ниң әмрилирини тутуш), силәр үчүн әң пайдилиқтур вә әң пактур, (шәриәт әһкамлиридин силәргә немиләр әң пайдилиқ икәнликини) аﷲ билиду, силәр билмәйсиләр [232]. Анилар (балиларни емитиш муддитидә) толуқ емитмәкчи болса, толуқ икки йил емитиши лазим. Атилар аниларни қаидә бойичә йемәк ичмәк вә кийим кечәк билән тәминләп туруши керәк, киши пәқәт қолидин келидиған ишқила тәклип қилиниду. Анини балиси сәвәблик зиян тартқузмаслиқ лазим. (әгәр ата өлүп кәтсә) униң вариси атиға охшаш мәсулийәтни (йәни ана болғучиға нәпиқә бериш вә униң һәқлиригә риайә қилиш қатарлиқларни) өз үстигә елиши керәк. Әгәр ата ана кеңишип (балини икки йил тошмастинла) айривәтмәкчи болса, уларға һечбир гунаһ болмайду. Әгәр балилириңларни иниканиларға емитмәкчи болсаңлар, қаидә бойичә уларниң һәққини бәрсәңларла силәргә һеч гунаһ болмайду. Аﷲ тин (йәни аﷲ ниң әмригә мухалипәтчилик қилиштин) қорқуңлар, билиңларки, аﷲ силәрниң қилған әмәлиңларни көрүп турғучидур [233]. Ичиңларда өзи вапат болуп аяллири қелип қалған кишиләр болса, аяллири төт ай он күн иддәт тутуши лазим, иддити тошқандин кейин өзлири тоғрулуқ қаидә бойичә иш қилса, силәргә (йәни шу аялларға игидарчилиқ қилғучиларға) һеч гунаһ болмайду. Аﷲ силәрниң қилған әмәлиңлардин хәвәрдардур [234]. Иддити тошмиған аялларға уларни алидиғанлиқиңларни буритип өтсәңлар яки буни дилиңларда йошурун тутсаңлар силәргә һеч гунаһ болмайду. Уларға еғиз ачидиғанлиқиңлар аﷲ қа мәлумдур, лекин улар билән йошурун вәдилишип қоймаңлар, пәқәт (ашкара ейтилса киши хиҗил болмайдиған) мувапиқ сөзни қилсаңлар болиду, иддити тошмиғичә уларни никаһиңларға елишқа бәл бағлимаңлар, билиңларки, аﷲ дилиңлардикини билип туриду, униңдин (йәни аﷲ ниң әмригә хилаплиқ қилип җазалиништин) һәзәр қилиңлар, билиңларки, аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, (аﷲ тин қорқуп гунаһтин чәкләнгәнләргә) һәлимдур (йәни асийлиқ қилғанларни җазалашқа алдирап кәтмәйду) [235]. Әгәр силәр аяллириңларға йеқинчилиқ қилмай яки мәһри тәйинлимәй туруп уларни талақ қилсаңлар (йәни никаһиңларға алған аял билән бир йәрдә болмиған яки мәһрини муәййәнләштүрмигән шараитта) уни қоювәтсәңлар, силәргә һеч гунаһ болмайду, лекин униңға мутә (йәни бәлгилик миқдарда пул мал) беришиңлар керәк, уларға нәрсә бериңлар, бай өз һалиға яриша, кәмбәғәлму өз һалиға яриша қаидә бойичә бәрсун, (бу) яхши адәмләрниң өтәшкә тегишлик мәҗбурийитидур [236]. Әгәр силәр уларға йеқинчилиқ қилиштин илгири вә мәһри тәйинлинип болғандин кейин талақ қилсаңлар, тәйинләнгән мәһриниң йеримини бериңлар, әмма аяллар өтүнсә (йәни мәһридин вазкечип пүтүнләй алмиса) яки никаһниң түгүни өз илкидә болған әрләр өтүнсә (йәни тәйинләнгән мәһриниң һәммисини бәрсә), шу бойичә бир тәрәп қилиш лазим. Силәр өтүнсәңлар, (өтүнгән адәм) тәқвадарлиққа әң йеқиндур. Өзара еһсан қилишни унтумаңлар. Аﷲ һәқиқәтән қилған әмәлиңларни көрүп турғучидур [237]. (бәш) намазни болупму намаздигәрни давамлаштуруңлар (йәни пүтүн шәртлири билән вақтида толуқ ада қилиңлар). Аﷲ ниң һузурида (йәни намазда) итаәтмәнлик билән туруңлар [238]. Қорқунчта қалғиниңларда, пиядә яки улағлиқ кетип берип (намаз оқуңлар), аманлиқ тапқиниңларда аﷲ ниң силәргә өгәткини бойичә аﷲ ни яд етиңлар (йәни қорқунч түгигәндә, аﷲ намазни қандақ өтәшкә әмр қилған болса, толуқ әрканлири билән шундақ өтәңлар [239]. Силәрниң ичиңларда өзи вапат болуп аяли қелип қалидиғанлар уларниң (йәни аяллириниң) бир йилғичә йемәк ичмәк, кийим кечәк билән тәминлинишини, өйидин һәйдәп чиқирилмаслиқини вәсийәт қилсун. Әгәр (аяллири) өзлири чиқип кәтсә, уларниң өзлири тоғрисида қилған қаидилик шлири үчүн силәргә (йәни мейитниң игилиригә) һеч гунаһ болмайду. Аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [240]. Талақ қилинған аялларға қаидә бойичә нәпиқә бериш лазим. (у) тәқвадарларниң өтәшкә тегишлик мәҗбурийитидур [241]. Силәрниң чүшинишиңлар үчүн аﷲ (өз әһкамлирини көрситип беридиған) айәтлирини силәргә мушундақ баян қилиду [242]. Өзлири миңларчә туруқлуқ, өлүмдин қорқуп, юртлиридин қечип чиққан кишиләрдин хәвириң йоқму? Аﷲ уларни «өлүңлар» деди (улар өлди). Андин кейин аﷲ уларни тирилдүрди, аﷲ инсанларға һәқиқәтән мәрһәмәтликтур вә лекин инсанларниң көпчилики (аﷲ ниң немитигә) шүкүр қилмайду [243]. Аﷲ ниң йолида җиһад қилиңлар, билиңларки, аﷲ һәқиқәтән (сөзүңларни) аңлап турғучидур, (нийитиңларни, әһвалиңларни) билип турғучидур [244]. Кимки аﷲ қа қәрзий һәсәнә беридикән (йәни аﷲ ниң йолида пул мелини хушаллиқ билән сәрп қилидикән), аﷲ униңға нәччә һәссә (йәни он һәссидин йәттә йүз һәссигичә) көп қайтуриду. Аﷲ (синаш үчүн, бәзи кишиләрниң ризқини) тар қилиду, (бәзи кишиләрниң ризқини) кәң қилиду, (қиямәт күни) аﷲ ниң дәргаһиға қайтурулисиләр [245]. Саңа муса (вапати) дин кейин исраил әвладидидин болған бир җамаәниң хәвири йәтмидиму? Улар өз вақтида өзлириниң пәйғәмбиригә; «бизгә падишаһ тикләп бәргин, (униң билән дүшмәнләргә қарши) аﷲ ниң йолида җиһад қилайли» дейишти. Пәйғәмбәр: « силәргә җиһад пәрз қилинса җиһад қилмай қаларсиләрму?» деди. Улар: «юртлиримиздин һәйдәп чиқирилған вә оғуллиримиздин җуда қилинған турсақ қандақму аﷲ ниң йолида җиһад қилмайли?» деди. Уларға җиһад пәрз қилинған чағда, азғинисидин башқа һәммиси җиһадтин баш тартти. Аﷲ залимларни обдан билгүчидур [246]. Пәйғәмбири уларға: «аﷲ һәқиқәтән силәргә талутни падишаһ қилип әвәтти» деди. Улар (пәйғәмбиригә етираз билдүрүп): «у қандақму бизгә падишаһ болиду. (аримизда падишаһ әвлатлири болғанлиқтин) падишаһлиққа биз униңдин һәқлиқмиз, униң үстигә униң мал мүлки көп болмиған турса» деди. Пәйғәмбәр: «аﷲ һәқиқәтән силәргә (падишаһ қилишқа) уни ихтияр қилди, униң илмини зиядә вә бәдинини қабил қилди, аﷲ сәлтәнәтни халиған адәмгә бериду. Аﷲ (ниң пәзли) кәңдур, (униңға кимниң лайиқ болидиғанлиқини) обдан билиду» деди [247]. Уларға пәйғәмбири ейттики: «униң падишаһлиқиниң аламити шуки, силәргә бир сандуқ келиду, униңда рәббиңлар тәрипидин силәрни тәскин тапқузидиған нәрсә вә мусаниң һарунниң тәвәлири қалдуруп кәткән нәрсиләр (йәни мусаниң һасиси, кийими вә тәврат йезилған бәзи тахтилар) қачиланған болиду, уни пәриштиләр көтүрүп келиду. Әгәр (аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишинидиған) болсаңлар, буниңда (йәни табутниң назил болушида аﷲ ниң талутни силәргә падишаһлиққа таллиғанлиқиға) әлвәттә силәр үчүн (рошән) аламәт бар» [248]. Талут әскәрлири билән (бәйтулмуқәддәстин) айрилған чағда: «аﷲ силәрни бир дәря билән синайду, кимки униңдин ичидикән, у маңа тәвә әмәс, кимки дәря сүйини тетимайдикән, у һәқиқәтән маңа тәвәдур, униңдин (уссузлуқини бираз бесиш үчүн) ичкән адәм (буйруққа хилаплиқ қилған болмайду)» деди. Уларниң ичидики азғина кишидин башқа һәммиси униңдин ичти. Талут вә униңға иман ейтқан кишиләр дәрядин өткән чағда (дүшмәнниң көплүкини көрүп қорқунчқа чүшүп, уларниң бир пирқиси): «бүгүн биз җалут вә униң әскәрлири билән урушушқа тақәт кәлтүрәлмәймиз» деди. (талутниң тәвәлиридин) аﷲ қа мулақат болушқа етиқад қилидиғанлар: «аﷲ ниң ирадиси билән аз җамаә көп җамаә үстидин ғәлибә қилиду» деди. Аﷲ чидамлиқ көрсәткүчиләр билән биллидур [249]. Улар җалут вә униң әскәрлири билән учрашқан чағда: «пәрвәрдигаримиз! қәлбимизни чидамлиқлиқ билән толдурғин, қәдәмлиримизни (уруш мәйданида) сабатлиқ қилғин, капир қәвмгә қарши бизгә ярдәм бәргин» деди [250]. Мөминләр аﷲ ниң ирадиси билән капирларни мәғлуп қилди, давуд җалутни өлтүрди. Аﷲ давудқа сәлтәнәтни, һекмәтни (йәни пәйғәмбәрликни) бәрди. Униңға халиған нәрсилирини (йәни пайдилиқ илимләрни) билдүрди. Аﷲ инсанларниң бәзисини бәзиси билән мудапиә қилип турмиса (йәни күчлүк таҗавузчиға униңдинму күчлүк болған бирсини апиридә қилмиса) иди, йәр йүзи әлвәттә пасатқа айлинатти (йәни хараблиққа йүзлинәтти), лекин аﷲ (яманлиқни үстүнлүккә игә қилмаслиқ билән) пүтүн җаһан әһлигә мәрһәмәт қилғучидур [251]. Бу аﷲ ниң айәтлиридурки, уни биз саңа тоғра рәвиштә оқуп беримиз. (и муһәммәд!) сән әлвәттә (аﷲ ниң дәвитини йәткүзүш үчүн әвәтилгән) пәйғәмбәрләрниң бирисән [252]. Әнә шу пәйғәмбәрләрниң бәзисини бәзисидин үстүн қилдуқ; Аﷲ уларниң бәзиси (йәни муса әләйһиссалам) билән сөзләшти вә бәзисиниң (йәни муһәммәд әләйһиссаламниң) дәриҗисини юқири көтүрди. Мәрйәм оғли исаға (өлүкләрни тирилдүрүш, гачиларни, бәрәс кесилини сақайтишқа охшаш) рошән мөҗизиләрни ата қилдуқ. Уни роһулқудус (йәни җибриил әләйһиссалам) билән күчләндүрдуқ, әгәр аﷲ халиған болса иди, улардин кейин кәлгән үммәтләр уларға рошән дәлилләр кәлгәндин кейин өзара урушмас иди, лекин улар ихтилап қилишти, бәзиси иман ейтти, бәзиси капир болди. Әгәр аﷲ халиға болса иди, улар өзара урушмас иди, лекин аﷲ халиғинини қилиду [253]. И мөминләр! сода сетиқ, достлуқ вә (аﷲ ниң изнисиз) шапаәт болмайдиған күни (йәни қиямәт күни) йитип келиштин бурун, силәргә биз ризиқ қилип бәргән мал мүлүкләрдин (яхшилиқ йоллириға) сәрп қилиңлар. Куфрани немәт қилғучилар (өзлиригә) зулум қилғучилардур [254]. Бир аﷲ тин башқа һеч илаһ йоқтур; Аﷲ һәмишә тириктур, һәммини идарә қилип турғучидур; У мүгдәп қалмайду, уни уйқу басмайду; Асманлардики вә земиндики һәммә нәрсә аﷲ ниң (мүлки) дур; Аﷲ ниң рухситисиз кимму аﷲ ниң алдида шапаәт қилалисун; Аﷲ уларниң алдидики (йәни дуняда қилған), кәйнидики (йәни улар үчүн ахирәттә тәййарлиған) ишларниң һәммисини билип туриду; Улар аﷲ ниң мәлуматидин (аﷲ) уларға билдүрүшни халиған нәрсиләрдин (йәни пәйғәмбәрләрниң тили арқилиқ билдүргән нәрсиләрдин) башқа һеч нәрсини билмәйду, аﷲ ниң курси (мәлумати) асманларни вә земинни өз ичигә алиду. Асман земинни сақлаш униңға еғир кәлмәйду. У юқири мәртивиликтур, һәммидин улуғдур [255]. Динда (униңға киришкә) зорлаш йоқтур, һидайәт гумраһлиқтин ениқ айрилди, кимки тағут (йәни аﷲ тин башқа барчә мәбуд) ни инкар қилип, аﷲ қа иман ейтидикән, у сунмас, мәһкәм тутқини тутқан болиду, аﷲ (бәндилириниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (ишлирини) билип турғучидур [256]. Аﷲ мөминләрниң игисиду, уларни (куфриниң) зулмитидин (иманниң) йоруқлуқиға чиқириду; Капирларниң игиси шәйтандур. Уларни (иманниң) йоруқлуқидин (гумраһлиқниң) қараңғулуқиға чиқириду. Әнә шулар әһли дозахтур, улар дозахта мәңгү қалғучилардур [257]. Пәрвәрдигари тоғрисида ибраһим билән муназириләшкән, аﷲ ниң ата қилған падишаһлиқи уни ибраһим билән муназирилишишкә елип кәлгән адәм (йәни нәмруд) ни көрмидиңму? Әйни заманда ибраһим (аﷲ ниң барлиқиға дәлил көрситип): «мениң пәрвәрдигарим (өлүкни) тирилдүрәләйду, (тирикни) өлтүрәләйду» деди. У: «мәнму (өлүкни) тирилдүрәләймән, (тирикни) өлтүрәләймән» деди (нәмруд өлүмгә һөкүм қилинған икки адәмни чақиртип килип бирини өлтүрди, бирини қоюп бәрди). Ибраһим (нәмрудниң бундақ һамақәтликини көрүп): «аﷲ һәқиқәтән күнни шәрқтин чиқиралайду, (худалиқ дәваси қилидиған болсаң) сән уни ғәрбтин чиқирип баққин» деди. (бундақ пакит алдида) капир еғиз ачалмай қалди. Аﷲ залим қәвмни һидайәт қилмайду [258]. Яки сән там, өгзилири йиқилип вәйран болған (харабә) шәһәр (йәни бәйтулмуқәддәс) дин өткән кишини (йәни узәйрни) көрмидиңму? У (әҗәблинип): «аﷲ бу шәһәрниң өлгән аһалисини қандақ тирилдүрәр?» деди. Аﷲ уни йүз йил өлүк һалитидә турғузуп андин (камали қудритини көрситиш үчүн) тирилдүрди. Аﷲ (пәриштә арқилиқ) униңдин: «(бу һаләттә) қанчилик турдуң?» дәп сориди. У: «бир күн яки бир күнгә йәтмәйдиған вақит турдум» деди. Аﷲ ейтти: «ундақ әмәс, (толуқ) 100 йил турдуң! йемәк ичмикиңгә қариғинки, бузулмиған; Ешикиңгә қариғинки (униң сөңәклири чирип кәткән). (саңа юқириқидәк адәттин ташқири ишларни қилғанлиқимиз) сени биз кишиләргә (қудритимизниң) дәлили қилиш үчүндур. Бу сөңәкләргә қариғинки, уни қандақ қураштуримиз, андин униңға гөш қондуримиз. (юқириқи ишлар) униңға ениқ болған чағда (йәни у рошән мөҗизиләрни көргән чағда), у: «мән аﷲ ниң һәммә нәрсигә қадир икәнликини билдим» деди [259]. Өз вақтида ибраһим: «пәрвәрдигарим, өлүкләрни қандақ тирилдүридиғанлиқиңни маңа көрсәткин» деди. Аﷲ: «(өлүкләрни тирилдүрәләйдиғанлиқимға) ишәнмидиңму?» деди. Ибраһим: «ишәндим, лекин көңлүм (техиму) қарар тапсун үчүн (көрүшни тиләймән)» деди. Аﷲ ейтти: «қуштин төтни алғин, уларни өзүңгә топлиғин (йәни уларни парчилап гөшлири билән пәйлирини арилаштурғин), андин һәрбир тағқа улардин бир бөлүкини қойғин, андин уларни чақирғин, сениң алдиңға улар чапсан келиду». Билгинки, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [260]. Аﷲ ниң йолида пул мелини сәрп қилғанларниң (сәрп қилған нәрсиси йәргә терилип) йәттә башақ чиқарған, һәр башиқида 100 дан тутқан бир данға охшайду . Аﷲ халиған бәндисигә һәссиләп саваб бериду. Аﷲ ниң мәрһәмити (чәклик әмәс) кәңдур (аﷲ мал сәрп қилғучиниң нийитини билгүчидур) [261]. Пул мелини аﷲ йолида сәрп қилидиған, арқисидин униңға миннәт қилмайдиған, вә (хәйр сахавитигә еришкәнләрни) рәнҗитмәйдиған кишиләр пәрвәрдигариниң дәргаһида саваб тапиду, уларға (қиямәт күни) қорқунч вә ғәм қайғу болмайду [262]. Яхши сөз вә кәчүрүш кейин әзийәт йәткүзидиған сәдиқидин әвзәлдур. Аﷲ (бәндиләрниң сәдиқисидин) биһаҗәттур, һәлимдур (йәни әмригә хилаплиқ қилғанларни җазалашқа алдирап кәтмәйду [263]. И мөминләр! пул мелини кишиләргә көрситиш үчүн сәрп қилидиған, аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман кәлтүрмәйдиған киши (ниң қилған әмәлини бикар қиливәткинигә) охшаш, бәргән сәдиқәңларни миннәт қилиш вә әзийәт йәткүзүш билән бикар қиливәтмәңлар. Бундақ (пул мелини башқиларға көрситиш үчүн сәрп қилидиған) адәм худди үстигә топа чаң қонуп қалған, қаттиқ ямғурдин кейин (ююлуп) бурунқидәк болуп қалған силиқ ташқа охшайду. Улар қилған әмәллири үчүн (ахирәттә) һечқандақ савабқа игә болалмайду. Аﷲ капир қәвмини һидайәт қилмайду [264]. Маллирини аﷲ ниң разилиқини тиләш вә нәпсилирини (сәдиқә еһсанға) адәтләндүрүш йүзисидин сәрп қилидиғанлар егизликкә җайлашқан, қаттиқ ямғурдин бәһримән болса мевиси икки һәссә көп болидиған, қаттиқ ямғурдин бәһримән болмиса шәбнәм биләнму қанидиған (йәни қайси һалда болсун мевә беридиған) бир бағқа охшайду (демәк, бундақ хәйр сахавәтлик адәм мели көп болса көпкә яриша, аз болса азға яриша бериду). Аﷲ қилған әмәлиңларни көрүп турғучидур [265]. Араңларда кимму яқтурсунки, униң хормилиқ, үзүмлүк, астидин ериқлар еқип туридиған, мевиләрниң һәммә хиллири болған бир беғи болсун, униң өзи қерип қалған, балилири ушшақ болуп, (бу бағ) от елип кәлгән бир қара боранда көйүп кәтсун. Силәрниң ойлинишиңлар үчүн, аﷲ силәргә айәтлирини шундақ (гүзәл мисал билән) баян қилиду (йәни пул мелини рия үчүн сәрп қилған яки башқиларға рәнҗитиш, миннәт қилиш билән сәрп қилған адәм савабини әң моһтаҗ туруқлуқ йоқитип қойған болиду) [266]. И мөминләр! силәр еришкән нәрсиләрниң вә биз силәргә земиндин чиқирип бәргән нәрсиләр (йәни ашлиқлар, мевиләр) ниң яхшилиридин сәдиқә қилиңлар; Өзүңларму пәқәт көзүңларни юмуп туруп алидиған начарлирини илғап сәдиқә қилмаңлар. Билиңларки, аﷲ (бундақ сәдиқәңлардин) биһаҗәттур, һәмдигә лайиқтур [267]. Шәйтан силәрни пеқирлиқтин қорқитиду, яман ишларға (йәни бехиллиққа, закат бәрмәсликкә) буйруйду; Аﷲ силәргә өз мәғпиритини вә пәзлини вәдә қилиду. Аﷲ ниң мәрһәмити кәңдур, у һәммини билип турғучидур [268]. Һекмәтни (йәни яхши әмәлгә йетәкләйдиған пайдилиқ илимни) халиған бәндисигә ата қилиду; Һекмәт ата қилинған адәмгә көп яхшилиқ ата қилинған болиду. Пәқәт әқиллиқ адәмләрла буниңдин пәнд нәсиһәт алиду [269]. Немини хәйр еһсан қилмаңлар яки (аﷲ ниң йолида) немини вәдә қилмаңлар, аﷲ уни һәқиқәтән билип туриду. Залимлар (йәни закатни мәни қилғучилар яки пул мелини гунаһ ишларға сәрп қилғучилар) ға һечқандақ мәдәткар чиқмайду [270]. Сәдиқини ашкара бәрсәңлар, бу яхшидур, әгәр уни мәхпи бәрсәңлар вә йоқсулларға бәрсәңлар, техиму яхшидур. Бу, силәрниң бәзи гунаһлириңларға кәффарәт болиду, аﷲ силәрниң қилған әмәлиңлардин хәвәрдардур [271]. (и муһәммәд!) уларни һидайәт қилиш сениң мәсулийитиң әмәс (саңа тапшурулған вәзипә пәқәт кишиләргә аﷲ ниң вәһисини йәткүзүштур). Лекин аﷲ халиған бәндисини һидайәт қилиду. Мелиңлардин немини хәйр еһсан қилмаңлар, у өзүңларниң пайдиси үчүндур, силәр пәқәт аﷲ ниң разилиқи үчүнла хәйр еһсан қилисиләр (йәни хәйр еһсаниңлар үчүн аﷲ ниң разилиқидин башқини көздә тутмаңлар), мелиңлардин немини хәйр еһсан қилмаңлар, силәргә униң саваби толуқ берилиду, силәргә зулум қилинмайду (йәни қилған яхши әмәлиңларниң саваби кемәйтилмәйду) [272]. Өзини аﷲ йолиға атиған, (тирикчилик қилиш үчүн) йирақ җайларға баралмайдиған йоқсулларға хәйр еһсан қилиниши керәк. Әһвални уқмиғанлар, уларниң нәрсә тилимигәнликлиригә қарап, уларни бай дәп гуман қилиду, уларниң чирайидин тонуйсән, улар кишиләргә чаплишивелип тиләмчилик қилмайду, мелиңлардин немини хәйр еһсан қилмаңлар, аﷲ һәқиқәтән уни билгүчидур [273]. Маллирини кечә күндүз (йәни һәммә вақит), йошурун вә ашкара йосунда хәйр еһсан қилидиғанлар пәрвәрдигариниң дәргаһида саваб тапиду, уларға (ахирәттә) қорқунч вә ғәм қайғу болмайду [274]. Җазанә, өсүм йегән адәмләр (қиямәт күни гөрлиридин) җин чепилип қалған сараң адәмләрдәк қопиду. Бу шуниң үчүнки, улар аﷲ һарам қилған ишни һалал билип: «сода сетиқ, җазанигә охшаш (җазанә немишқа һарам болиду?)» деди. Аﷲ сода сетиқни һалал қилди, җазанини, (бәдәлсиз болғанлиқи, шәхскә вә җәмийәткә зиянлиқ болғанлиқи үчүн) һарам қилди. Кимки пәрвәрдигари тәрипидин вәз нәсиһәт кәлгәндин кейин (йәни җазанә мәни қилинғандин кейин униңдин) янса, бурун алғини өзиниң болиду, униң иши аﷲ қа тапшурулиду (йәни аﷲ халиса үни кәчүриду, халиса җазалайду). Қайта җазанә қилғанлар әһли дозах болуп, дозахта мәңгү қалиду [275]. Аﷲ җазаниниң (бәрикитини) өчүрүветиду, сәдиқиниң (бәрикитини) зиядә қилиду. Аﷲ һәрбир нашүкүр (йәни җазанини һалал саниғучи) гунаһкарни дост тутмайду [276]. Иман ейтқан, яхши әмәлләрни қилған, намаз оқуған закат бәргән кишиләр пәрвәрдигариниң дәргаһида (чоң) савабқа еришиду, уларда (ахирәттә) қорқунч вә ғәм қайғу болмайду [277]. И иман ейтқан кишиләр! (һәқиқй) мөмин болсаңлар, аﷲ (ниң әмригә мухалипәтчилик) қилиштин сақлиниңлар, (кишиләрниң зиммисидә) қелип қалған җазанини (йәни өсүмни) алмаңлар [278]. Әгәр ундақ қилсаңлар, билиңларки, аﷲ вә униң рәсули силәргә уруш елан қилиду, әгәр (җазанә қилиштин) тәвбә қилсаңлар, (қәрз бәргән) сәрмайәңлар өзүңларға қайтиду, башқиларни зиян тартқузмайсиләр, өзүңларму зиян тартмайсиләр [279]. Әгәр қәрздарниң қоли қисқа болса, униң һали яхшиланғучә күтүңлар, әгәр (хәйрлик иш икәнликини билсәңлар, қийинчилиқта қалған қәрздардин алидиған қәрзни униңға) сәдиқә қилип беривәткиниңлар силәр үчүн техиму яхшидур [280]. Силәр шундақ бир күндин (йәни қиямәт күнидин) қорқуңларки, у күндә силәр аﷲ ниң дәргаһиға қайтурулисиләр, андин һәр киши қилған (яхши яман) әмәлиниң нәтиҗисини толуқ көриду, уларға зулум қилинмайду, (йәни яхши әмәли кемәйтилип, яман әмәли көпәйтилмәйду) [281]. И мөминләр! муддәт бәлгиләп өзара қәрз беришсәңлар, уни (һөҗҗәт қилип) йезип қоюңлар, араңлардики хәт билидиған киши уни (кәм зиядә қилмай) адиллиқ билән язсун, хәт билидиған киши (аﷲ униңға билдүргәндәк тоғрилиқ билән йезишини) рәт қилмисун, у язсун, зиммисидә башқиларниң һәққи болған адәм (язидиған кишигә) ейтип бәрсун, (қәрздар) пәрвәрдигари аﷲ тин қорқсун, қәрз алған нәрсидин һечнемини кемәйтивәтмисун, әгәр қәрз алғучи адәм әхмәқ (йәни худбин, әқилсиз, исрапхор) яки аҗиз (йәни кичик бала яки бәкму қери) болса, яки (гәп қилалмаслиқи, гачилиқи, кекәчлики түпәйлидин) өзи ейтип берәлмисә, униң ишлирини башқурғучи адәм адиллиқ билән ейтип бәрсун, силәр әр кишиңлардин икки кишини гуваһлиққа тәклип қилиңлар; Әгәр икки әр киши йоқ болса, силәр (адалитигә, диянитигә) рази болидиған кишиләрдин бир әр, икки аялни гуваһлиққа тәклип қилиңлар, бу икки аялниң бирси унтуп қалса, ккинчиси есигә салиду. Гуваһчилар (гуваһлиққа) чақирилған вақтида (гуваһ болуштин) баш тартмисун. Қәрз мәйли аз болсун, мәйли көп болсун, уни қайтуруш вақти билән қошуп йезиштин еринмәңлар. Аﷲ ниң нәзиридә (йәни һөкмидә), бу әң адиллиқ вә әң испатлиқтур (йәни гуваһлиқниң унтулмаслиқини әң испатлиғучидур), гуманланмаслиқиңларға әң йеқиндур. Лекин араңларда қилишқан қолмуқол содида һөҗҗәт язмисаңларму һеч гунаһ болмайду. Өзара сода қилишқан вақтиңларда гуваһчи тәклип қилиңлар, пүтүкчигиму, гуваһчиғиму зиян йәткүзүлмисун; Әгәр зиян йәткүзсәңлар гунаһ өткүзгән болисиләр, аﷲ ниң (әмригә вә нәһйисигә мухалипәтчилик қилиштин) сақлиниңлар, аﷲ силәргә өгитиду (йәни силәргә иккила дуняда пайдилиқ болған илимни бериду), аﷲ һәммә нәрсини билгүчидур [282]. Әгәр силәр сәпәр үстидә болуп, хәт язалайдиған адәмни тапалмисаңлар, бу чағда (қәрз һөҗҗити йезип беришниң орниға) гөрү қойидиған нәрсини тапшурсаңлар болиду; Араңларда бириңлар бириңларға ишинип аманәт қойса, у чағда аманәтни алғучи адәм аманәтни тапшурсун (йәни қәрз бәргүчи қәрз алғучиға ишинип униңдин бир нәрсини гөрү алмиса, қәрздар қәрзни дейишкән вақтида қайтурсун), (қәрздар аманәткә риайә қилишта) пәрвәрдигаридин қорқсун. Гуваһлиқни йошурмаңлар, кимки уни йошуридикән, һәқиқәтән униң дили гунаһкар болиду. Аﷲ қилмишиңларни тамамән билгүчидур [283]. Асманлардики, земиндики шәйиләр (игидарчилиқ қилиш җәһәттин болсун, тәсәрруп қилиш җәһәттин болсун) аﷲ ниң илкидидур. Дилиңлардики (яманлиқни) мәйли ашкара қилиңлар, мәйли йошуруңлар, униң үчүн аﷲ силәрдин һесаб алиду. Аﷲ халиған кишигә мәғпирәт қилиду, халиған кишигә азаб қилиду. Аﷲ һәммә нәрсигә қадирдур [284]. Пәйғәмбәр пәрвәрдигари тәрипидин униңға назил қилинған китабға иман кәлтүрди, мөминләрму иман кәлтүрди, уларниң һәммиси аﷲ қа вә аﷲ ниң пәриштилиригә, китаблириға вә пәйғәмбәрлиригә иман кәлтүрди. (улар) «аﷲ ниң пәйғәмбәрлириниң һечбирини айривәтмәймиз (йәни уларниң бәзисигә иман ейтип, бәзисигә иман ейтмай қалмаймиз)» дәйду. Улар: «биз (дәвитиңни) аңлидуқ вә (әмриңгә) итаәт қилдуқ, пәрвәрдигаримиз, мәғпиритиңни тиләймиз, ахир янидиған җайимиз сениң дәргаһиңдур» дәйду [285]. Аﷲ һечкимни тақити йәтмәйдиған ишқа тәклип қилмайду. Кишиниң қилған яхшилиқи (ниң саваби) өзигидур, яманлиқи (ниң җазаси) му өзигидур. (улар) «пәрвәрдигаримиз! әгәр биз унтусақ яки хаталашсақ (йәни биз унтуш яки сәвәнлик сәвәбидин әмриңни толуқ орунлиялмисақ), бизни җазаға тартмиғин. Пәрвәрдигаримиз! биздин илгирикиләргә йүклигиниңгә охшаш, бизгә еғир йүк йүклимигин (йәни бизни қийин ишларға тәклип қилмиғин), пәрвәрдигаримиз! күчимиз йәтмәйдиған нәрсини бизгә артмиғин, бизни кәчүргин, бизгә мәғпирәт қилғин, бизгә рәһим қилғин, сән бизниң игимизсән, капир қәвмгә қарши бизгә ярдәм бәргин» дәйду [286].

3 сүрә ал имран мәдинидә назил болған, 200 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, мим [1]. Аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, аﷲ (һәмишә) тириктур, мәхлуқатни идарә қилип турғучидур [2]. (и муһәммәд!) өзидин илгирики китабларни тәстиқ қилғучи һәқ китабни (йәни қуранни) (аﷲ) саңа назил қилди. Илгири, кишиләргә йол көрсәткүчи қилип тәврат билән инҗилни назил қилған иди [3]. Һәқ билән батилни айриғучи китабни (йәни барлиқ самави китабларни) назил қилди. Шүбһисизки, аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанлар (ахирәттә) қаттиқ азабқа дучар болиду. Аﷲ ғалибтур, (яманларни) җазалиғучидур [4]. Шүбһисизки, асман вә земиндики һеч нәрсә аﷲ қа мәхпий әмәс [5]. У силәрни бәччиданларда (йәни анаңларниң қорсиқидики чеғиңларда) өзи халиған шәкилгә киргүзиду. Униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [6]. (и муһәммәд!) у (аﷲ) саңа китабни (йәни қуранни) назил қилди. Униңда мәһкәм (йәни мәниси очуқ) айәтләр барки, улар китабниң (йәни пүтүн қуранниң) асасидур; Йәнә башқа мутәшабиһ (йәни мәниси муәййән әмәс) айәтләр бардур. Диллирида әгрилик бар (йәни гумраһлиққа майил) кишиләр питнә қозғаш вә өз райи бойичә мәнә бериш үчүн, мутәшабиһ айәтләргә әгишиду (йәни мутәшабиһ айәтләрни өз нәпси хаһиши бойичә чүшәндүриду). Бундақ айәтләрниң (һәқиқий) мәнисини пәқәт аﷲ билиду. Илимда тошқанлар ейтиду: «униңға ишәндуқ, һәммиси пәрвәрдигаримиз тәрипидин назил болған. (буни) пәқәт әқил игилирила чүшиниду [7]. Пәрвәрдигаримиз! бизни һидайәт қилғиниңдин кейин диллиримизни тоғра йолдин буривәтмигин, бизгә дәргаһиңдин рәһмәт беғишлиғин. Шүбһисизки, сән (бәндилириңгә аталарни) бәкму беғишлиғучисән [8]. Пәрвәрдигаримиз! шүбһисизки, келиши шәксиз болған күндә (йәни һесаб елинидиған қиямәт күнидә) кишиләрни топлиғучисән. Шүбһисизки, аﷲ вәдисигә хилаплиқ қилмайду» [9]. Капирларниң маллири, балилири аﷲ ниң азаби алдида һәқиқәтән һеч нәрсигә дал болалмайду. Улар (йәни куффарлар) дозахниң йеқилғусидур [10]. (бу куффарларниң һали) пирәвн тәвәлириниң вә улардин илгирикиләрниң һалиға охшайду. Улар бизниң айәтлиримизни ялғанға чиқарди, гунаһи түпәйлидин аﷲ уларни җазалиди, аﷲ ниң җазаси қаттиқтур [11]. (и муһәммәд!) капирларға ейтқинки, «силәр (дуняда) мәғлуп қилинисиләр вә (ахирәттә) җәһәннәмгә топлинисиләр, җәһәннәм немидегән яман төшәк» [12]. (и йәһудийлар җамаәси! бәдридә җәң үчүн) учрашқан икки гуруһта силәр үчүн ибрәт бар, бири аﷲ йолида урушуватқан гуруһтур, йәни бир мусулманларни (санини) өзлиридәк икки баравәр опочуқ көргән капирлар гуруһидур (йәни аﷲ капирларға қорқунч селиш билән уларни уруштин қол йиғдуруш үчүн, капирларға мусулманларниң санини җиқ көрсәтти). Аﷲ халиған кишигә ярдәм берип қоллайду. Буниңда һәқиқәтән әқил игилири үчүн ибрәт бар [13]. Аяллар, оғуллар, алтун күмүштин топланған көп маллар, арғимақлар, чарвилар вә екинләрдин ибарәт көңүл тартидиған нәрсиләрниң муһәббити инсанларға чирайлиқ көрситилди. Улар дуня тирикчиликидә мәнпәәтлинидиған (бақаси йоқ) шәйиләрдур; Аﷲ ниң дәргаһида болса қайтидиған гүзәл җай (йәни җәннәт) бардур (шуниң үчүн башқиға әмәс, җәннәткә қизиқиш керәк) [14]. (и муһәммәд! қәвмиңгә) ейтқинки, «силәргә улардинму (йәни дуняниң зибузиннәтлири вә немәтлиридинму) яхши болған нәрсиләрни ейтип берәйму? Тәқвадарлар үчүн пәрвәрдигари һузурида астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләр болуп, (улар) җәннәтләрдә мәңгү қалиду, (җәннәтләрдә) пак җүптиләр бар, (тәқвадарлар үчүн) йәнә аﷲ ниң рәзаси бар». Аﷲ бәндилирини (йәни уларниң һәммә ишлирини) көрүп турғучидур [15]. Улар (йәни тәқвадарлар): «пәрвәрдигаримиз! биз шүбһисиз иман ейттуқ, бизниң гунаһлиримизни мәғпирәт қилғин, бизни дозах азабидин сақлиғин» дәйду [16]. Улар (йәни тәқвадарлар) сәвр қилғучилардур, растчиллардур, (аﷲ қа) итаәт қилғучилардур, (яхшилиқ йоллириға пул маллирини) сәрп қилғучилардур вә сәһәрләрдә истиғпар ейтқучилардур [17]. Аﷲ адаләтни бәрпа қилған һалда гуваһлиқ бәрдики, униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. Пәриштиләрму, илим әһлилириму шундақ гуваһлиқ бәрди: униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. У ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [18]. Һәқиқәтән аﷲ ниң нәзиридә мәқбул дин ислам (дини) дур. Китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) пәқәт өзлиригә илим кәлгәндин кейинла өзара һәсәт қилишип ихтилап қилишти (йәни исламниң һәқлиқини, муһәммәд әләйһиссаламниң пәйғәмбәрликини рошән пакитлар арқилиқ билип туруп, көрәлмәсликтин инкар қилишти), кимки аﷲ ниң айәтлирини инкар қилидикән (аﷲ уни йеқинда җазалайду), аﷲ тез һесаб алғучидур [19]. (и муһәммәд!) әгәр улар сән билән (дин барисида) муназирәләшсә: «маңа әгәшкәнләр билән бирликтә, мән өзүмни аﷲ қа тапшурдум (йәни аﷲ ниң әмрлиригә бойсунғучимиз)» дегин. Китаб берилгәнләргә (йәни йәһудийлар вә насараларға) вә үммиләргә (йәни әрәб мушриклириға) : «мусулман болдуңларму?» дегин, әгәр улар мусулман болса, тоғра йол тапқан болиду. Әгәр улар йүз өрүсә (саңа һеч зийини йоқ), сениң пәқәт тәблиғ қилиш мәсулийитиң бар, аﷲ бәндилирини (йәни һәммә әһвалини) көрүп турғучидур [20]. Аﷲ ниң айәтлирини инкар қилидиғанлар, пәйғәмбәрләрни наһәқ өлтүридиғанлар, кишиләрниң ичидики адаләткә буйруйдиғанлар (йәни аﷲ қа дәвәт қилғучилар) ни өлтүридиғанларға чоқум қаттиқ азаб билән хуш хәвәр бәргин [21]. Әнә шуларниң дуня вә ахирәттики әмәллири бикар болди, уларға һеч ярдәм қилғучи йоқтур [22]. Китабтн несивә берилгәнләр (йәни йәһудийларниң өлималири) ни көрмидиңму? Улар өз арисида (дәталаш қилишқан ишлар тоғрисида) аﷲ ниң китаби бойичә һөкүм чиқиришқа чақирилса, уларниң бир түркүми буниңдин (йәни аﷲ ниң һөкимини қобул қилиштин) йүз өрүйду, улар һәқтин йүз өрүгүчиләрдур (йәни һәқтин йүз өрүш уларниң тәбиитигә сиңип кәткән) [23]. Бу уларниң «дозах оти бизни санақлиқ күнләрла (йәни мозайға чоқунған 40 күнлүк вақитла) көйдүриду» дегәнликлири вә диний җәһәттә ойдуруп чиқарған нәрсилириниң өзлирини алдиғанлиқи үчүндур [24]. Келиши шәксиз болған күндә (йәни қиямәт күнидә) уларни топлаймиз, һәр бир кишиниң қилған ишиниң җазаси вә мукапати толуқ берилидиған, уларға (азабни зиядә қиливетиш яки савабини кемәйтиветиш билән) зулум қилинмайдиған шу чағда (уларниң һали) қандақ болиду? [25]. Ейтиқинки, «падишаһлиқниң игиси болған и аﷲ! халиған адәмгә падишаһлиқни берисән, халиған адәмдин падишаһлиқни тартип алисән; Халиған адәмни әзиз қилисән, халиған адәмни хар қилисән; Һәммә яхшилиқ (ниң хәзиниси ялғуз) сениң қолуңдидур. Сән һәқиқәтән һәммигә қадирсән [26]. Кечини күндүзгә киргүзисән, күндүзни кечигә киргүзисән (шуниң билән, кечә күндүзниң узун қисқа болуши пәсилләр бойичә нөвәтлишип туриду); Җанлиқни (йәни тирик болған инсанни, һайванни) җансиздин (йәни җанлиқ болған абимәнийдин) чиқирисән, җансизни (йәни җансиз болған абимәнийни) җанлиқтин (йәни җанлиқ болған инсандин, һайвандин) чиқирисән; Өзүң халиған кишигә һесабсиз ризиқ берисән» [27]. Мөминләр мөминләрни қоюп капирларни дост тутмисун, кимки шундақ қилидикән, у аﷲ ниң достлуқиға еришәлмәйду, улардин қорқуп достлуқ изһар қилишиңлар буниңдин мустәсна. Аﷲ силәрни өзиниң азабидин қорқутиду, ахир қайтидиған җай аﷲ ниң дәргаһидур [28]. Ейтқинки, «дилиңлардикини мәйли йошуруңлар, мәйли ашкарилаңлар, аﷲ уни билип туриду. Аﷲ асманлардики вә земиндики нәрсиләрниму билип туриду. Аﷲ һәр нәрсигә қадирдур» [29]. У күндә (йәни қиямәт күнидә) һәр адәмниң қилған яхши ишлири, яман ишлири өзиниң алдида аян болиду, (улар яман ишлирини көрмәсликни), өзи билән яман ишлириниң арисида (мәшриқ билән мәғрибниң арисидәк) узун мусапә болушини арзу қилиду. Аﷲ силәрни өзиниң азабидин қорқутиду. Аﷲ бәндилиригә меһрибандур [30]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «әгәр силәр аﷲ ни дост тутсаңлар, маңа әгишиңларки, аﷲ силәрни дост тутиду, (өткәнки) гунаһиңларни мәғпирәт қилиду. Аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур» [31]. Ейтқинки, «аﷲ қа вә пәйғәмбәргә итаәт қилиңлар». Әгәр улар (итаәт қилиштин) йүз өрүсә, аﷲ капирларни (йәни аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанларни) дост тутмайду [32]. Аﷲ һәқиқәтән адәмни, нуһни, ибраһим әвладини, имран әвладини (пәйғәмбәрликкә) таллап, (уларни өзлириниң заманидики) җаһан әһлидин артуқ қилди [33]. У әвладлар бир бири билән қандаштур, аﷲ (бәндиләрниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (бәндиләрниң нийәтлирини) билип турғучидур [34]. Өз вақтида имранниң аяли ейтти: «пәрвәрдигарим! мән қорсиқимдики пәрзәнтимни (дуня ишлиридин) азад қилинған һалда чоқум сениң хизмитиңгә атидим, (бу нәзрәмни) қобул қилғин, сән һәқиқәтән (дуайимни) аңлап турғучисән, (нийитимни) билип турғучисән» [35]. У қиз туғқан вақтида: «и пәрвәрдигарим! қиз туғдум» деди, униң немә туғқанлиқини аﷲ обдан билиду. (у тәләп қилған) оғул (ата қилинған) қизға охшаш әмәс (бәлки бу қиз артуқтур). (имранниң аяли ейттики) «мән уни мәрйәм атидим, мән һәқиқәтән униң үчүн, униң әвладлири үчүн саңа сеғинип, қоғланди шәйтандин панаһ тиләймән» [36]. Уни пәрвәрдигари чирайлиқчә қобул қилди, уни обдан өстүрди, униңға зәкәрияни кепил қилди (йәни униң хизмитини қилишқа зәкәрияни қойди). Зәкәрия һәр қетим (униң) ибадәтгаһиға уни көргили кирсә, униң йенида бирәр йемәклик учритатти. У: «и мәрйәм! бу саңа қәйәрдин кәлди?» дәйтти, мәрйәм: «у, аﷲ тәрипидин кәлди» дәйтти. Аﷲ һәқиқәтән халиған адәмгә (җапа мушәққәтсизла) һесабсиз ризиқ бериду [37]. Шу вақитта (йәни мәрйәмниң карамитини көргән чағда) зәкәрия пәрвәрдигариға дуа қилип: «и пәрвәрдигарим! маңа өз дәргаһиңдин бир яхши пәрзәнт ата қилғин, һәқиқәтән дуани ишиткүчисән» деди [38]. У ибадәтгаһида намаз оқуватқанда пәриштиләр униңға: «саңа аﷲ ниң кәлимиси (йәни иса) ни тәстиқ қилғучи, сәййид, пәрһизкар вә яхшилардин болған йәһя исимлик бир пәйғәмбәр билән хуш хәвәр бериду» дәп нида қилди [39]. У: «пәрвәрдигарим! мән қерип қалған турсам, аялим туғуттин қалған турса қандақму мениң оғлум болсун?» деди. Пәриштиләр: «аﷲ шуниңдәк халиғинини қилиду (йәни қудрити илаһийә һеч нәрсидин аҗиз әмәс)» деди [40]. У: ‹‹пәрвәрдигарим! маңа (аялимниң һамилидар болғанлиқиға) бир нишанә ата қилғин» деди. Аﷲ: ‹‹саңа болидиған нишанә шуки, үч күнгичә кишиләргә сөз қилалмайсән (йәни зикри тәсбиһ ейтиштин башқа сөзгә тилиң кәлмәйду). Пәқәт ишарәтла қилисән, (немитимгә шүкүр қилиш йүзисидин) пәрвәрдигариңни көп яд әт, кәчтә, әтигәндә тәсбиһ ейт» деди [41]. Пәриштиләр ейтти: «и мәрйәм! аﷲ һәқиқәтән сени (пүтүн аяллар ичидин) таллиди, сени пак қилди, сени пүтүн җаһан аяллиридин артуқ қилди [42]. И мәрйәм! пәрвәрдигариңға итаәт қил, сәҗдә қил вә руку қилғучилар билән биллә руку қил» [43]. (и муһәммәд!) бу саңа вәһйи қиливатқинимиз ғәйб хәвәрлиридиндур. Мәрйәмни уларниң қайсиси тәрбийисигә елиш (мәсилисидә чәк ташлаш йүзисидин) қәләмлирини (суға) ташлиған чағда, сән уларниң йенида йоқ идиң, (мәрйәмниң кимниң тәрбийисидә болушини) өзара җаңҗал қилишқанлирида сән уларниң йенида йоқ идиң [44]. Өз вақтида пәриштиләр ейтти: «и мәрйәм! аﷲ саңа (атиниң васитисиз) аﷲ ниң бир кәлимиси (дин төрәлгән бир бовақ) билән хуш хәвәр беридуки, униң исми, мәсиһ мәрйәм оғли исадур, у дуня вә ахирәттә абруйлуқ вә аﷲ қа йеқинлардин болиду [45]. У бөшүктиму (йәни бовақлиқ чеғидиму), оттура яш болғандиму кишиләргә (пәйғәмбәрләрниң сөзини) сөзләйду вә (тәқвадарлиқта камил) яхши адәмләрдин болиду» [46]. Мәрйәм: «пәрвәрдигарим! маңа инсанниң қоли тәгмигән турса (йәни әрлик болмисам) қандақ балам болиду?» деди. Пәриштә: «аﷲ халиғинини шундақ яритиду (йәни ата ана, арқилиқму вә униңсизму яритиду). Бирәр ишниң болушини ирадә қилса, вуҗудқа келиду» деди [47]. Аﷲ униңға хәтни, һекмәтни (йәни сөз һәрикәттә тоғра болушини), тәвратни, инҗилни өгитиду [48]. Уни бәни исраилға пәйғәмбәр қилип әвәтиду. (у дәйду) «шүбһисизки, силәргә мән рәббиңлар тәрипидин болған (пәйғәмбәрликимниң растлиқини көрситидиған) бир мөҗизә елип кәлдим, мән силәргә лайдин қушниң шәклидәк бир нәрсә ясаймән, андин униңға пүвләймән дә, аﷲ ниң изни билән, у қуш болиду. Туғма корни, бәрәс кесилини сақайтимән, аﷲ ниң изни билән, өлүкләрни тирилдүримән, силәр йәйдиған вә өйүңларда сақлайдиған йемәкликләрдин хәвәр беримән (йәни силәрниң йошурун әһвалиңларни ейтип берәләймән). Шүбһисизки, әгәр силәр аﷲ ниң мөҗизилиригә ишәнгүчи болсаңлар, буниңда (йәни мән кәлтүргән мөҗизиләрдә) силәр үчүн әлвәттә (мениң растлиқимни көрситидиған рошән) аламәт бар [49]. Мән илгири кәлгән тәвратни тәстиқ қилған һалда (кәлдим), силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин дәлил елип кәлдим. Аﷲ тин қорқуңлар вә (мениң әмримгә) итаәт қилиңлар [50]. Аﷲ һәқиқәтән мениң пәрвәрдигаримдур, силәрниңму пәрвәрдигариңлардур, униңға ибадәт қилиңлар, бу тоғра йолдур» [51]. Иса уларни (йәни йәһудийлар) дин куфрини (куфрида чиң туруп, уни өлтүрүш нийитигә кәлгәнликини) сәзгән чағда: «аﷲ үчүн (аﷲ қа дәвәт қилиш йолида) маңа кимләр ярдәм бериду?» деди. Һәварилар (йәни униң тәвәлиридин һәқиқий мөминләр) ейтти: «аﷲ үчүн саңа биз ярдәм беримиз, аﷲ қа иман ейттуқ. Гуваһ болғинки, биз (пәйғәмбәрликиңгә) бойсунғучилармиз [52]. Пәрвәрдигаримиз! сән назил қилған китабқа ишәндуқ, пәйғәмбәргә әгәштуқ, бизни (һидайитиңгә) шаһит болғанлар қатарида қилғин» [53]. Улар микир ишләтти (йәни иса әләйһиссаламни өлтүрмәкчи болди), аﷲ уларниң микрини бәрбат қилди (иса әләйһиссаламни қутқузуп асманға елип чиқип кәтти). Аﷲ микир қилғучиларниң җазасини обдан бәргүчидур [54]. Өз вақтида аﷲ ейтти: «и иса! мән сени (әҗилиң йәткәндә) қәбзи роһ қилимән, сени дәргаһимға көтүримән (йәни асманға елип чиқимән). Сени капирлардин пак қилимән (йәни сени өлтүрмәкчи болған яманларниң шәрридин сақлаймән), саңа әгәшкәнләрни қиямәткичә капирлардин үстүн қилимән. Андин мениң дәргаһимға қайтисиләр, силәр ихтилап қилишқан иш (йәни исаниң иши) үстидә араңларда мән һөкүм чиқиримән [55]. Капирларға болса дуня вә ахирәттә қаттиқ азаб қилимән, уларға (улардин аﷲ ниң азабини тосидиған) һеч мәдәткар болмайду» [56]. Иман ейтқан вә яхши әмәл қилғанларға кәлсәк, аﷲ уларниң (қилған яхши әмәллириниң) әҗрини толуқ бериду. Аﷲ залимларни дост тутмайду (залимларни дост тутмайдиған зат қандақму бәндилиригә зулум қилсун?) [57]. (и муһәммәд!) бу болса саңа биз оқуп бериватқан айәтләрдур вә һекмәтлик қурандур [58]. Шүбһисизки, аﷲ ниң нәзиридә исаниң мисали (у атисиз яритилғанлиқтин) адәмниң (йәни адәм әләйһиссаламниң) мисалиға охшайду. Адәмни аﷲ (ата анисиз) тупрақтин яратти, андин униңға: «вуҗудқа кәл» деди дә, у вуҗудқа кәлди (исаниң иши адәмниң ишидин әҗәблинәрлик әмәс) [59]. (иса һәққидики бу сөз) аﷲ тәрипидин назил болған һәқиқәттур, сән шәк қилғучилардин болмиғин [60]. Сән иса тоғрулуқ һәқиқий мәлуматқа игә болғиниңдин кейин, кимләрки сән билән муназириләшсә, сән уларға:«келиңлар, оғуллиримизни вә оғуллириңларни, аяллиримизни вә аяллириңларни, өзлиримизни вә өзлириңларни йиғип, аﷲ ниң ләнити ялғанчиларға болсун, дәп аﷲ қа ялвуруп дуа қилайли» дегин [61]. Шүбһисизки, бу әлвәттә раст қиссидур. Бир аﷲ тин башқа һеч илаһ йоқтур, аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [62]. Әгәр улар (имандин) йүз өрүсә (улар бузғунчилардур), шүбһисизки, аﷲ бузғунчиларни билип туриду [63]. «и әһли китаб! (йәни йәһудийлар вә насаралар) пәқәт аﷲ ғила ибадәт қилиш, аﷲ қа һеч нәрсини шерик кәлтүрмәслик, аﷲ ни қоюп бир биримизни худа қиливалмаслиқтәк һәммимизгә ортақ болған бир сөзгә (йәни бирхил әқидигә) әмәл қилайли» дегин, әгәр улар йүз өрүсә (йәни буни қобул қилмиса): «(и йәһудийлар вә насаралар җамаәси!) бизниң мусулман икәнликимизгә гуваһ болуңлар [64]. И әһли китаб! (йәни йәһудийлар вә насаралар) немә үчүн ибраһим тоғрисида муназирилишисиләр? (ибраһимни өзүңларниң динида дәп гуман қилисиләр?) һалбуки, тәврат билән инҗил ибраһимдин кейин назил болди. (сөзүңларниң асассиз икәнликини) чүшәнмәмсиләр? [65]. (и йәһудийлар вә насаралар җамаәси!) силәр шундақ кишиләр силәрки, билидиған нәрсәңлар (иса) үстидә муназириләштиңлар, әмди силәр билмәйдиған нәрсәңлар (ибраһим вә униң дини) үстидм немишқа муназирилишисиләр? (ибраһимниң ишидики һәқиқәтни) аﷲ билиду, силәр билмәйсиләр» дәңлар [66]. Ибраһим йәһудийму әмәс, насараму әмәс вә лекин тоғра динға етиқад қилғучи, аﷲ қа бойсунғучи иди, мушриклардин әмәс иди [67]. Ибраһимға әң йеқин болғанлар, шүбһисизки, (ибраһимниң заманида вә униңдин кейин) униңға (йәни униң йолиға) әгәшкәнләрдур, бу пәйғәмбәр (йәни муһәммәд әләйһиссалам) дур, (бу пәйғәмбәрниң үммити болған) мөминләрдур. Аﷲ мөминләрниң мәдәткаридур [68]. Әһли китабтин бир түркүм кишиләр силәрни аздурушни үмид қилиду, улар пәқәт өзлиринила аздуриду (буниң вабали уларға һәссиләп азаб қилиниш билән өзлиригила қайтиду). (лекин) улар (буни) туймайду [69]. И әһли китаб! аﷲ ниң айәтлирини (йәни муһәммәд әләйһиссаламға назил қилинған қуранниң һәқлиқини) билип туруп немишқа инкар қилисиләр? [70]. И әһли китаб! немә үчүн һәқни батилға арилаштурисиләр вә билип туруп һәқни (йәни муһәммәд әләйһиссаламниң китаблириңлардики сүпитини) йошурисиләр? [71]. Әһли китабтин бир түркүми: «мөминләргә назил қилинған вәһйигә әтигәндә иман ейтиңлар, кәчқурунлуқи йенивелиңлар, (шундақ қилсаңлар) улар (имандин) қайтиши мумкин. Пәқәт силәрниң диниңларға әгәшкәнләргила ишиниңлар» деди. (и муһәммәд!) ейтқинки, «тоғра йол аﷲ ниң йолидур». (йәһудийлар би биригә ейтиду) бирәрсигә силәргә берилгәнгә охшаш вәһий берилиштин яки уларниң (йәни мусулманларниң) (қиямәт күни) пәрвәрдигариңларниң дәргаһида силәр билән муназирилишишидин (йәни муназирилишип силәрни йеңип қоюшидин қорқуп) пәқәт диниңларға әгәшкән адәмгила ишиниңлар (диниңларда болмиған һеч адәмниң пәйғәмбәрликини етирап қилмаңлар. Әгәр силәр муһәммәдниң пәйғәмбәрликини иқрар қилип униң диниға кирмисәңлар, бу қиямәт күни силәргә қарши пакит болиду). (и муһәммәд!) ейтқинки, «пәзл кәрәм (йәни пәйғәмбәрлик) аﷲ ниң илкидидур. Аﷲ уни халиған кишигә бериду». Аﷲ (ниң пәзли) кәңдур, (аﷲ) һәммини билгүчидур [7273]. Аﷲ рәһмитини өзи халиған кишигә хас қилиду, аﷲ улуғ пәзл игисидур [74]. Әһли китабтин бәзи кишиләр барки, униңда көп мал аманәт қойсаңму саңа уни қайтуруп бериду; Улардин йәнә бәзи кишиләрму барки, униңда бир динар аманәт қойсаңму униң бешида турмиғичә (йәни қайта қайта сүйлимигичә) уни саңа қайтуруп бәрмәйду. Бу шуниң үчүнки, улар: «үммиләрниң мелиға хиянәт қилсақ бизгә гунаһ болмайду (йәни бизниң динимизда болмиғанларниң маллири бизгә һарам әмәс)» деди, улар билип туруп аﷲ намидин ялғанни тоқуйду [75]. Ундақ әмәс (йәни улар башқа диндикиләргә зулум қилса гунаһ болиду). Әһдигә вапа қилған вә гунаһтин сақланғанлар (аﷲ дост тутқан кишиләрдур), чүнки аﷲ тәқвадарларни һәқиқәтән дост тутиду [76]. Аﷲ қа бәргән әһдини вә қәсәмлирини азғина бәдәлгә тегишидиғанлар ахирәттә (аﷲ ниң рәһмитидин) һечқандақ несивигә еришәлмәйду, қиямәт күни аﷲ уларға (уларни хуш қилидиған) сөз қилмайду, уларға (рәһмәт көзи билән) қаримайду, уларни (гунаһлиридин) паклимайду, улар қаттиқ азабқа қалиду [77]. Улардин (йәни йәһудийлардин) бир түркүми китабта болмиған нәрсиләрни, силәрниң китабта бар икән дәп ойлишиңлар үчүн, тиллирини әгри бүгри қилип оқуйду вә уни аﷲ тәрипидин назил болған дәйду. Һалбуки, у аﷲ тәрипидин назил болған әмәс, улар билип туруп аﷲ намидин ялғанни тоқуйду [78]. Аﷲ бирәр инсанға китабни, һекмәтни, пәйғәмбәрликни бәргәндин кейин, униң кишиләргә: «аﷲ ни қоюп маңа бәндә болуңлар» дейиши лайиқ болмайду (йәни пәйғәмбәрдин мундақ гәпниң садир болушини тәсәввур қилғили болмайду) вә лекин (у): «китабни өгәткәнликиңлар, оқуғанлиқиңлар үчүн рәббани болуңлар» (дәйду) [79]. Шуниңдәк униң пәриштиләрни, пәйғәмбәрләрни рәб қиливелишқа буйруши лайиқ болмайду. Мусулман болғиниңлардин кейин пәйғәмбириңлар силәрни куфриға буйрумду? [80]. Өз вақтидила аﷲ пәйғәмбәрләрдин чин әһдә елип: «силәргә мән китабни вә һекмәтни ата қилдим, кейин силәргә, силәрдики нәрсиләрни (йәни китаб билән һекмәтни) етирап қилғучи бир пәйғәмбәр (йәни муһәммәд әләйһиссалам) кәлсә униңға, әлвәттә, иман ейтишиңлар керәк вә униңға әлвәттә ярдәм беришиңлар керәк» (деди). Аﷲ: «(бу әһдини) иқрар (йәни етирап) қилдиңларму? Шуниң (йәнә бу иш) үчүн мениң әһдимни қобул қилдиңларму?» деди. Улар: «етирап қилдуқ» деди. Аﷲ: «(өзүңларниң вә тәвәлириңларниң етирап қилғанлиқиға) гуваһ болуңлар, мәнму силәр билән биллә гуваһ болғучилардиндурмән» деди [81]. Кимки шуниңдин кейин йүз өрүсә (йәни әһдини бузса), улар аﷲ ниң итаитидин чиққучилардур [82]. Улар (йәни йәһудийлар вә насаралар) аﷲ ниң динидин (йәни ислам динидин) башқа динни тиләмду? Һалбуки, асманлардикиләр ихтиярий вә ихтиярсиз рәвиштә аﷲ қа бойсунған турса, улар (қиямәт күни) аﷲ тәрипигә қайтурулиду [83]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «биз аﷲ қа иман ейттуқ, бизгә назил қилинғанға (йәни қуранға), ибраһимға, исмаилға, исһаққа, йәқубқа вә униң әвладлириға назил қилинған вәһйигә, мусаға берилгәнгә (йәни инҗилға) вә пәйғәмбәрләргә пәрвәрдигари тәрипидин берилгәнгә (йәни китабларға) иман ейттуқ, уларниң һечбирини айривәтмәймиз (йәни уларниң бәзисигә иман ейтип, бәзисини инкар қилмаймиз), биз аﷲ қа бойсунғучилармиз» [84]. Кимки ислам (динидин) ғәйрий динни тиләйдикән, һәргиз у (йәни униң дини) қобул қилинмайду, у ахирәттә зиян тартқучидур [85]. Иман ейтқандин, пәйғәмбәрниң һәқ икәнликигә шаһит болғандин вә өзлиригә рошән дәлилләр кәлгәндин кейин капир болған қәвмни аﷲ қандақму һидайәт қилсун! аﷲ залим қәвмни һидайәт қилмайду [86]. Аﷲ ниң, пәриштиләрниң вә инсанларниң һәммисиниң ләнитигә учраш уларға берилгән җазадур [87]. Улар дозахта мәңгү қалиду. Улардин азаб йениклитилмәйду. Кечиктүрүлмәйду [88]. Пәқәт тәвбә қилғанлар вә (бузуқ әмәллирини) түзәткәнләр буниңдин мустәсна, аﷲ (мундақларға) мәғпирәт қилғучидур вә меһрибандур [89]. Шүбһисизки, иман ейтқандин кейин капир болғанлар, андин куфрини техиму ашурғанларниң тәвбиси һәргизму қобул қилинмайду. Әнә шулар гумраһлардур [90]. Шүбһисизки, капир болуп (тәвбә қилмастин) куфри билән өлгәнләрниң һечбиридин йәр йүзигә бир келидиған алтун фидийә бәрсиму қобул қилинмайду, әнә шулар қаттиқ азабқа қалиду. Уларға (уларни аﷲ ниң азабидин қутулдуридиған) һечбир мәдәткар болмайду [91]. Яхши көргән нәрсәңлардин сәрп қилмиғучә (йәни маллириңларниң яхшисини сәдиқә қилмиғучә) һәргиз яхшилиққа (йәни җәннәткә) еришәлмәйсиләр, (аﷲ ниң йолида) немини сәрп қилмаңлар. Аﷲ уни билип турғучидур [92]. Тәврат назил қилиништин илгири, исраил (йәни йәқуб әләйһиссалам) өзигә һарам қилған йемәкликләр (йәни төгиниң гөши вә сүти) дин башқа йемәкликләрниң һәммиси исраил әвладиға һалал иди. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «әгәр растчил болсаңлар, тәвратни елип келип оқуп беқиңлар» [93]. Шуниңдин кейин (йәни рошән дәлил мәйданға кәлгәндин кейин), кимки аﷲ намидин ялғанни тоқуйдикән, улар залимлардур [94]. Ейтқинки, «аﷲ раст ейтти, (ислам динидин ибарәт) ибраһимниң тоғра диниға әгишиңлар, у (йәни ибраһим) мушриклардин әмәс иди» [95]. Һәқиқәтән инсанларға (ибадәт үчүн) тунҗи селинған өй (йәни бәйтулла) мәккидидур, мубарәктур, җаһан әһлигә һидайәттур [96]. Униңда очуқ аламәтләр барки, мақами ибраһим шуларниң бири, бәйтуллаға киргән адәм әмин болиду. Қадир болалиған кишиләрниң аﷲ үчүн кәбини зиярәт қилиши уларға пәрз қилинди. Кимки инкар қилидикән (йәни һәҗни тәрк етидикән, зийини өзигә), шүбһисизки, аﷲ әһли җаһандин (йәни уларниң ибадитидин) биһаҗәттур [97]. И муһәммәд! ейтқинки: «и әһли китаб! (йәни йәһудийлар, насаралар) немә үчүн аﷲ ниң айәтлирини инкар қилисиләр? Вәһаләнки, аﷲ қилмишиңларға шаһиттур» [98]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «и әһли китаб! (йәни йәһудийлар, насаралар) (ислам дининиң һәқлиқиға) шаһит болуп туруп немә үчүн аﷲ ниң йолини әгри көрситишни қәстләп, мөминләрни униңдин тосисиләр? Аﷲ қилмишиңлардин ғапил әмәстур» [99]. И мөминләр! әгәр әһли китабтин бир пирқиғә итаәт қилсаңлар, мөмин болғиниңлардин кейин, улар силәрни капир қилип қойиду [100]. Силәргә аﷲ ниң айәтлири оқулуватқан (йәни вәһйи үзүлүп қалмай аﷲ ниң айәтлири назил болуватқан) вә араңларда аﷲ ниң пәйғәмбири (һаят) турған турса, қандақму капир болусиләр? Кимки аﷲ қа (йәни аﷲ ниң диниға) мәһкәм йепишидикән, у тоғра йолға йетәкләнгән болиду [101]. И мөминләр! аﷲ қа лайиқ рәвиштә тәқвадарлиқ қилиңлар, пәқәт мусулманлиқ һалитиңлар биләнла вапат болуңлар [102]. Һәммиңлар аﷲ ниң ағамчисиға (йәни аﷲ ниң диниға) мәһкәм йепишиңлар, айрилмаңлар (йәни силәрдин илгири йәһудийлар вә насаралар ихтилап қилишқандәк, динда ихтилап қилишмаңлар). Аﷲ ниң силәргә бәргән немитини әсләңлар, өз вақтида силәр өзара дүшмән идиңлар, аﷲ дилиңларни бирләштүрди, аﷲ ниң немити билән өзара қериндаш болдуңлар, силәр дозах чуқуриниң гирвикидә идиңлар, аﷲ силәрни (ислам арқилиқ) униңдин қутқузди. Силәрниң һидайәт тепишиңлар үчүн, аﷲ айәтлирини силәргә шундақ баян қилиду [103]. Силәрниң араңларда хәйрлик ишларға дәвәт қилидиған, яхши ишларға буйруп, яман ишларни мәни қилидиған бир җамаә болсун; Әнә шулар мәқситигә еришкүчиләрдур [104]. Рошән дәлилләр кәлгәндин кейин айрилип кетишкән вә ихтилап қилишқан кишиләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) дәк болмаңлар, бәзи йүзләр (йәни мөминләрниң йүзлири) ақириду, бәзи йүзләр (йәни куффарларниң йүзлири) қарийиду. Йүзи қарайғанларға (пәриштиләр ейтидуки) «иман ейтқиниңлардин кейин капир болдуңларму? Капир болғанлиқиңлар үчүн азабни тетиңлар» [106]. Йүзи ақарғанлар аﷲ ниң рәһмитидә (йәни җәннәттә) болиду, улар униңда (йәни җәннәттә) мәңгү қалиду [107]. Бу, аﷲ ниң айәтлиридур, уларни (и муһәммәд!) саңа раст оқуп беримиз, аﷲ җаһан әһлигә зулум қилишни халимайду [108]. Асманлар вә земиндики шәйиләр аﷲ ниң (мүлки, мәхлуқати вә бәндилири) дур, һәммә ишлар аﷲ қа қайтурулиду [109]. (и муһәммәд үммити!) силәр инсанлар мәнпәити үчүн оттуриға чиқирилған яхшилиққа буйруп яманлиқтин тосидиған аﷲ қа иман ейтидиған әң яхши үммәтисләр. Әгәр әһли китаб (йәни йәһудийлар, насаралар) иман ейтса (йәни муһәммәд әләйһиссаламға назил қилинған вәһйигә ишәнсә), улар үчүн (дуня вә ахирәттә) әлвәттә яхши болатти. Уларниң ичидә мөминләрму бар, уларниң толиси пасиқлардур [110]. Улар силәргә азар бериштин башқа һечқандақ зиян зәхмәт йәткүзәлмәйду; Әгәр силәр билән урушса, силәргә арқисини қилип қачиду, андин уларға ярдәм берилмәйду [111]. Уларниң қәйәрдә болмисун аﷲ ниң вә мусулманларниң һимайисидә болғанлиридин башқилири харлиққа петип қалди, аﷲ ниң ғәзипигә учриди. Моһтаҗлиққа чөмди. Бу уларниң аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанлиқлири вә пәйғәмбәрләрни наһәқ өлтүргәнликлири үчүндур, уларниң аﷲ ниң пәрманидин чиқип кәткәнликлири вә аﷲ ниң чәклимисидин ешип кәткәнликлири үчүндур [112]. Улар бирхил әмәс, әһли китабтин (йәни йәһудийлар, насаралардин) кечилири аﷲ ниң айәтлирини тилавәт қилип туридиған вә сәҗдә қилип туридиған бир җамаә кишиләр бар [113]. Улар аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишиниду, яхши ишларға буйруйду, яман ишлардин тосиду, хәйрлик ишларни қилишқа алдирайду; Әнә шулар яхшилардиндур [114]. Улар һәр қандақ яхшилиқни қилсун, у бикар кәтмәйду. Аﷲ тәқвадарларни обдан билиду [115]. Шүбһисизки, капирларниң маллири, балилири аﷲ ниң азаби алдида һәргиз һеч нәрсигә дал болалмайду; Улар дозах әһлидур, дозахта мәңгү қалиду [116]. Уларниң бу дуняда (рия қилип) бәргән сәдиқилири өзлиригә зулум қилған бир қәвмниң зираитигә тегип уни набут қиливәткән соғуқ шамалға охшайду (игилириниң гунаһи түпәйлидин набут қилинған бу зираәткә охшаш, аﷲ уларниң яхши әмәллирини бәрбат қилиду). Уларға аﷲ зулум қилмиди вә лекин улар өзлиригә өзлири зулум қилди [117]. И мөминләр! өзүңлардин болмиғанларни (йәни мунапиқларни) сирдаш қиливалмаңлар, улар силәргә бузғунчилиқ қилишта бошаңлиқ қилип қалмайду. Улар силәрниң мушәққәттә қелишиңларни арзу қилиду, уларниң дүшмәнлики еғизлиридин мәлум болуп туриду, уларниң диллирида йошурған дүшмәнлики техиму чоңдур. Шүбһисизки, әгәр чүшинидиған болсаңлар, силәргә нурғун айәтләрни баян қилдуқ [118]. (и мөминләр җамаәси!) силәр уларни дост тутисиләр, улар силәрни дост тутмайду (силәргә болған дүшмәнликни йошурун тутиду), силәр(һәммә самави) китабқа ишинисиләр (шундақ туруқлуқ улар силәрни өч көриду), улар силәр билән учрашқанда, иман ейттуқ, дәйду. Өзлири ялғуз қалғанда силәргә болған аччиқидин бармақлирини чишләйду. (и муһәммәд!) ейтиқинки, «аччиқиңлар билән өлүңлар! (йәни аﷲ өлгиниңларға қәдәр аччиқиңларни давамлаштурсун!)» аﷲ һәқиқәтән диллардикини билгүчидур [119]. Әгәр силәргә (кәңчилик, молчилиқ, нусрәт, ғәнимәт қатарлиқ) бирәр яхшилиқ йәтсә, улар буниңдин қайғуриду; Әгәр силәргә (еғирчилиқ, қәһәтчилик вә мәғлубийәт қатарлиқ) бирәр яманлиқ йәтсә, улар буниңдин хушал болиду. Әгәр силәр (уларниң әзийитигә) сәвр қилсаңлар вә (сөзүңларда, һәрикитиңларда аﷲ тин) қорқсаңлар, уларниң һийлиси силәргә қилчә зиян йәткүзәлмәйду. Аﷲ уларниң қилмишлирини һәқиқәтән толуқ билгүчидур [120]. (и муһәммәд!) өз вақтида сән әтигәндә өйүңдин (уһудқа) чиқип мөминләрни уруш сәплиригә орунлаштурдуң, аﷲ (сөзүңларни) аңлап турғучидур, (әһвалиңларни) билип турғучидур [121]. Өз вақтида силәрдин икки гуруһ (йәни сәләмә аймиқи билән бәни һарисә аймиқи) аҗизлиқ көрсәтмәкчи (йәни қорқуп уруш мәйданидин қайтмақчи) болди; Аﷲ уларниң мәдәткари иди. (мөминләр җими әһвали вә җими ишлирида) аﷲ ғила тәвәккүл қилсун! [122]. Аﷲ силәргә бәдридә нусрәт ата қилди, һалбуки, силәр күчсиз идиңлар (саниңлар вә қоралиңлар аз иди). Аﷲ ниң силәргә бәргән нусритигә шүкүр қилиш йүзисидин аﷲ тин қорқуңлар [123]. (и муһәммәд!) өз вақтида сән мөминләргә: «пәрвәрдигариңлар силәргә үч миң пәриштә чүшүрүп ярдәм бәрсә йәнә йәтмәмду?» дәйттиң [124]. Шундақ, у йетиду. Әгәр (җәңдә) сәвр қилсаңлар, (аﷲ тин) қорқуп (униң әмригә итаәт қилсаңлар), дүшмән дәрһал һуҗум қилип кәлгәндә пәрвәрдигариңлар силәргә бәш миң нишанлиқ пәриштә билән ярдәм бериду [125]. Аﷲ уни (йәни пәриштиләр арқилиқ ярдәм беришни) пәқәт силәргә хуш хәвәр болсун вә дилиңлар шуниң билән хатирҗәм болсун (шуниң билән дүшмәнниң саниниң көплүкидин қорқмисун) дәп қилди. Ярдәм пәқәт ғалиб, һекмәт билән иш қилғучи аﷲ тәрипидиндур [126]. (аﷲ ниң ярдими) капирларниң бир түркүмини һалак қилиш үчүн яки уларни рәсва қилип, уларниң үмидсиз һалда мәғлуп болушлири үчүндур [127]. (и муһәммәд!) һеч иш (йәни бәндиләрниң ишлириниң тәдбири) сениң ихтияриңда әмәс, аﷲ я уларниң (мусулман болса) тәвбисини қобул қилиду, я улар залим болғанлиқи үчүн (куфрида чиң турса) уларни азабқа дучар қилиду [128]. Асманлардики вә земиндики нәрсиләрниң һәммиси аﷲ ниң мүлкидур. Аﷲ халиған кишигә мәғпирәт қилиду, халиған кишигә азаб қилиду. Аﷲ мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [129]. И мөминләр! җазанини қатмуқат ашуруп йемәңлар, мәқсидиңларға еришиш үчүн аﷲ тин (нәһйи қилған ишларни тәрк етип) қорқуңлар [130]. Капирлар үчүн тәййарланған дозахтин (йәни дозахқа киришкә сәвәб болидиған яман ишлардин) сақлиниңлар [131]. Силәргә рәһмәт қилиниши үчүн, аﷲ қа вә пәйғәмбәргә итаәт қилиңлар [132]. Пәрвәрдигариңларниң мәғпиритигә вә тәқвадарлар үчүн тәййарланған, кәңлики асман земинчә келидиған җәннәткә алдираңлар [133]. Тәқвадарлар кәңчиликтиму, қисинчилиқтиму аﷲ йолида (пул мал) сәрп қилидиғанлар, (өч елишқа қадир туруқлуқ) аччиқини ютидиғанлар, (яманлиқ қилған яки бозәк қилған) кишиләрни кәчүридиғанлардур. Аﷲ яхшилиқ қилғучиларни дост тутиду [134]. Тәқвадарлар яман бир гунаһ қилип қалса яки өзлиригә зулум қилса аﷲ ни яд етиду, гунаһлири үчүн мәғпирәт тәләп қилиду, гунаһни кәчүридиған аﷲ тин башқа ким бар? Улар қилмишлирини билип туруп давамлаштурмайду [135]. Уларниң (йәни юқириқи хисләтләргә игә кишиләрниң) мукапати пәрвәрдигари тәрипидин болған мәғпирәт вә астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрдур. Бу йәрләрдә улар мәңгү қалиду. Яхши иш қилғучиларниң еришидиған саваби немидегән яхши! [136]. Силәрдин илгири нурғун үммәтләр келип кәтти; Йәр йүзидә сәйр қилиңлар, (һәқни) ялғанға чиқарғанларниң ақивитиниң қандақ болғанлиқиға қараңлар [137]. Бу (қуран) (омумий) инсанларға баяндур (йәни һалал билән һарамни очуқ баян қилиду), тәқвадарларға тоғра йол көрсәткүчидур вә вәз нәсиһәттур [138]. (җиһадтин) бошишип қалмаңлар, шеһит болғанлар үчүн қайғурмаңлар, әгәр мөмин болсаңлар, үстүнлүк қазинисиләр [139]. Әгәр силәргә шикәстилик йәткән болса (йәни бу җәңдә силәр яриланған вә шеһит болған болсаңлар), дүшмәнләргиму (бәдри җеңидә) охшашла шикәстлик йәтти (йәни улар яриланди вә өлтүрди). Бу күнләрни инсанлар арисида айландуруп туримиз (йәни ғәлбини һәмишә бир пирқидә қилмай, бир күн бу пирқидә, биркүн у пирқидә қилимиз), (бу) аﷲ ниң (һәқиқий) мөминләрни (мунапиқлардин) айриши үчүндур, силәрни шеһитләрдин қилиши (йәни силәрдин бәзиләрни шеһитлик дәриҗисигә мушәррәп қилиши) үчүндур, аﷲ залимларни дост тутмайду [140]. Мөминләрни (уларға йәткән мусибәт арқилиқ) паклиши үчүндур, капирларни йоқ қилиши үчүндур [141]. (и мөминләр җамаәси!) аﷲ силәрдин (һәқиқий) җиһад қилғанларни вә (җиһадниң җапа мушәққәтлиригә) чидиғучиларни билмәй (йәни айримай туруп), (пәқәт ағзиңларда иман ейттуқ дейиш биләнла) җәннәткә киришни ойламсиләр? [142]. Силәр өлүм (йәни дүшмән) билән учришиштин илгири уни арзу қилаттиңлар, мана уни өз көзүңлар билән көрдүңлар (әмди немишқа мәғлуп болисиләр?) [143]. Муһәммәд пәқәт бир пәйғәмбәрдур, униңдин бурун көп пәйғәмбәрләр өтти (уларниң бәзилири өз әҗили билән өлгән, бәзилири башқилар тәрипидин өлтүрүлгән); У вапат болса яки өлтүрүлсә, арқаңларға йениваламсиләр? (йәни имандин йенип муртәд боламсиләр?) кимки арқисиға йенивалидикән (йәни муртәд болидикән), у аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйду. Аﷲ шүкүр қилғучиларни мукапатлайду [144]. Һеч киши аﷲ ниң изнисиз өлмәйду, аﷲ һәр адәмниң әҗилини пүтүвәткән (адәмниң өмрини қорқунчақлиқ узарталмайду, батурлуқ қисқарталмайду). Кимки дуня савабини көзлисә, униңға дуняниң савабини беримиз (униң ахирәтликтин несивиси болмайду); Кимки ахирәтниң савабини көзлисә, униңға ахирәтниң савабини беримиз, шүкүр қилғучиларни мукапатлаймиз [145]. Нурғун пәйғәмбәрләр билән көплигән худа җуй өлималар бирликтә җәң қилди. Улар аﷲ йолида йәткән күлпәтләрдин роһсизланмиди, бошашмиди, баш әгмиди, аﷲ өзиниң йолида дуч кәлгән қийинчилиқларға чидашлиқ бәргүчиләрни дост тутиду [146]. Уларниң сөзи пәқәт: «пәрвәрдигаримиз! гунаһлиримизни, ишимизда чәктин ашқанлиқимизни мәғпирәт қилғин, қәдәмлиримизни (җәң мәйданида) мустәһкәм қилғин вә капир қәвмгә қарши бизгә ярдәм бәргин» дегәндин башқа болмиди [147]. Аﷲ уларға дуняниң савабини (йәни дүшмәнләр үстидин ғәлибә қилишни) вә ахирәтниң яхши савабини (йәни җәннәт вә униң немәтлирини) ата қилди, аﷲ яхшилиқ қилғучиларни дост тутиду [148]. И мөминләр! әгәр силәр капирларға итаәт қилсаңлар, улар силәрни арқаңларға (йәни куфриға) яндуриду, шуниң билән зиян тартип қалисиләр [149]. Ундақ әмәс (йәни улар силәрниң итаәт қилидиған мәдәткариңлар әмәс), аﷲ силәрниң мәдәткариңлардур (униңға итаәт қилиңлар), у ярдәм қилғучиларниң әң яхшисидур [150]. (илаһлиқи) һәққидә һечбир дәлил чүшүрмигән нәрсиләрни (йәни бутларни) аﷲ қа шерик қилғанлиқлири үчүн, капирларниң диллириға қорқунч салимиз, уларниң баридиған җайи дозахтур, залимларниң җайи (йәни дозах) һәқиқәтән яман җайдур [151]. Аﷲ силәргә қилған (дүшминиңларға қарши нусрәт ата қилиштин ибарәт) вәдисидә турди; Аﷲ ниң изни билән уларни қиривататтиңлар, аﷲ силәр яқтуридиған ғәлибини көрсәткәндин кейин зәиплишип қалдиңлар, пәйғәмбәрниң әмри тоғрисида җаңҗаллаштиңлар, (пәйғәмбәрниң әмригә) бойсунмидиңлар, бәзилириңлар дуняни көзлидиңлар, бәзилириңлар ахирәтни көзлидиңлар, андин аﷲ синаш үчүн силәрдин дүшмәнни қайтурди (йәни силәрни ғәлибидин мәғлубийәткә йүзләндүрди) вә силәрни һәқиқәтән әпу қилди. Аﷲ мөминләргә мәрһәмәт қилғучидур [152]. Өз вақтида пәйғәмбәр (и аﷲ ниң бәндилири! мениң тәрипимгә келиңлар, мән рәсулуллаһтурмән, кимки җиһад мәйданиға қайтса, у җәннәткә кириду дәп) арқаңлардин силәрни чақирип туратти, силәр һеч кишигә қаримай қачаттиңлар, (буниңдин кейин) қолуңлардин кәткән нәрсигә (йәни ғәниймәткә), бешиңларға кәлгән мусибәткә (йәни мәғлубийәткә) қайғурмаслиқиңлар үчүн, аﷲ силәргә ғәм үстигә ғәм бәрди (йәни силәрни ғәниймәттин мәһрум қилғанниң үстигә мәғлубийәт билән җазалиди). Аﷲ қилмишиңлардин хәвәрдардур [153]. Ғәмдин кейин аﷲ силәргә әминлик чүшүрүп бәрди, силәрниң бир қисмиңларни (йәни һәқиқий мөминләрни) мүгдәк басти, йәнә бир қисмиңлар (йәни мунапиқлар) өзлири билән болуп кәтти (йәни куффарлар қайта һуҗум қиларму, дәп җан қайғуси билән болуп кәтти), булар, җаһилийәт дәври кишилиригә охшаш, аﷲ қа қарита натоғра гуманларда болди, улар: «бизгә аﷲ вәдә қилған ғәлибидин несивә барму?» дәйду. Ейтиқинки, «һәммә иш һәқиқәтән аﷲ ниң илкидә». Улар саңа ашкара қилмайдиған нәрсиләрни өз ичидә йошурушиду; Улар: «әгәр бизгә ғәлибидин азрақ несивә болса иди, бу йәрдә өлтүрәлмәйттуқ» дәйду. (и муһәммәд!) ейтқинки, «әгәр силәр өйлириңларда болған тәқдирдиму (араңлардики) өлтүрүлүши пүтүветилгән кишиләр чоқум өзлириниң өлидиған җайлириға беришиду (аﷲ ниң қазасидин қечип қутулғили болмайду). (аﷲ ниң мундақ қилиши) көңлүңлардикини синаш вә қәлбиңлардики нәрсиләрни паклаш үчүндур. Аﷲ көңүлләрдикини (яхшилиқ болсун, яманлиқ болсун) билгүчидур» [154]. Икки қошун (йәни мусулманлар билән мушриклар) бир бири билән учрашқан күндә, ичиңлардики (җәңдин) һәқиқәтән йүз өрүгән кишиләрни, бәзи қилмишлири (йәни пәйғәмбәрниң әмригә мухалипәтчилик қилғанлиқи) түпәйлидин, шәйтан тейилдурушқа орунди; Аﷲ һәқиқәтән уларни әпу қилди. Аﷲ һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, наһайити һәлимдур (йәни асийлиқ қилғанларни җазалашқа алдирап кәтмәйду) [155]. И мөминләр! сәпәргә чиққан яки ғазатқа чиққан қериндашлири һәққидә, улар йенимизда болғанда өлмәйтти вә өлтүрүлмәйтти, дегән капирларға охшаш болмаңлар, аﷲ буни уларниң диллирида һәсрәт қилсун. Аﷲ тирилдүриду вә өлтүриду (уларниң ғазатқа чиқмаслиқи уларни өлүмдин қутулдуралмайду). Аﷲ қилмишиңларни көрүп турғучидур [156]. Шүбһисизки, әгәр силәр аﷲ йолида (йәни ғазатта) өлтүрүлсәңлар яки (ғазатқа кетип берип өз әҗилиңлар билән) өлсәңлар, силәргә аﷲ тәрипидин болған мәғпирәт вә рәһмәт, әлвәттә, уларниң топлайдиған дунясидин артуқтур [157]. Әгәр силәр (өз әҗилиңлар билән) өлсәңлар яки (җәң мәйданида) өлтүрүлсәңлар, (ахирәттә) чоқум аﷲ ниң дәргаһиға топлинисиләр (аﷲ силәрни әмәлиңларға қарап мукапатлайду) [158]. Аﷲ ниң рәһмити билән сән уларға мулайим болдуң; Әгәр қопал, бағри қаттиқ болған болсаң, улар чөрәңдин тарқап кетәтти; Уларни әпу қил, улар үчүн мәғпирәт тилигин, ишта улар билән кеңәшкин; (кеңәшкәндин кейин) бир ишқа бәл бағлисаң, аﷲ қа тәвәккүл қилғин. Аﷲ һәқиқәтән тәвәккүл қилғучиларни дост тутиду [159]. Әгәр аﷲ силәргә ярдәм бәрсә, силәрни һеч киши йеңәлмәйду. Әгәр аﷲ силәргә ярдимини тәрк әтсә, аﷲ тин башқа силәргә ким ярдәм бериду? Мөминләр ялғуз аﷲ қа тәвәккүл қилсун! (йәни һәммә ишни аﷲ қа тапшурсун) [160]. Һечқандақ бир пәйғәмбәр ғәниймәткә хиянәт қилмайду (йәни буни тәсәввур қилғили болмайду). Кимки ғәниймәткә хиянәт қилидикән, қиямәт күни у хиянәт қилған нәрсиси билән (йәни хиянәт қилған нәрсиси гәҗгисигә артилған һалда) келиду. Һәр кишниң қилған әмәлигә толуқ мукапат, (яки) толуқ җаза берилиду, уларға (яхшиларниң савабини кемәйтиветип, асийларниң җазасини ашуруветип) зулум қилинмайду [161]. Аﷲ ниң разилиқини издигән киши аﷲ ниң ғәзипигә учрашқа тегишлик болған кишигә охшамду? Аﷲ ниң ғәзипигә учрашқа тегишлик болған кишиниң баридиған җайи җәһәннәмдур, җәһәннәм немидегән яман җай! [162]. Аﷲ ниң дәргаһида уларниң дәриҗиси түрлүк болиду. Аﷲ уларниң қилмишлирини көрүп турғучидур [163]. Аﷲ мөминләргә аﷲ ниң айәтлирини тилавәт қилидиған, уларни (гунаһлардин) пак қилидиған, уларға китабни вә һекмәтни (йәни қуран вә сүннәтни) өгитидиған, өзлиридин болған бир пәйғәмбәр әвәтип, уларға чоң еһсан қилди; Һалбуки, улар бурун очуқ гумраһлиқта иди [164]. Силәргә йәткән мусибәт силәр дүшмәнгә йәткүзгән мусибәтниң йеримиға тәң келидиған турса (йәни уһуд ғазитида силәрдин 70 киши шеһит болған турса, бәдри ғазитида болса мушриклардин 70 кишини өлтүргән, 70 кишини әсир алған турсаңлар), силәр йәнә: «бу мусибәт қәйәрдин кәлди?» дедиңлар. Ейтқинки, «у силәрниң өзлириңлардин (йәни пәйғәмбәрниң әмригә хилаплиқ қилғанлиқиңлар вә ғәнмәткә һерис болғанлиқиңлардин) болди». Аﷲ һәқиқәтән һәр нәрсигә қадирдур [165]. Икки қошун учрашқан күндә (йәни мусулманлар билән мушриклар тоқунушқан уһуд җеңидә) силәргә кәлгән мусибәт аﷲ ниң ирадиси билән кәлгәндур, бу һәқиқий мөминләрни билиш (йәни айриш) үчүндур [166]. Вә мунапиқларни билиш (йәни айриш) үчүндурки, уларға: «келиңлар, аﷲ йолида уруш қилиңлар яки (өзүңларни) қоғдаңлар» дейилсә, улар: «уруштин хәвәр тапқан болсақ, әлвәттә, силәргә әгишәттуқ (йәни силәр билән бир сәптә туруп уруш қилаттуқ)» деди. У күндә улар иманға қариғанда куфриға йеқин иди. Улар көңүллиридә йоқ нәрсиләрни еғизлирида деди, улар йошуррғанни (йәни нифақ билән мушрикликни) аﷲ обдан билиду [167]. (бу йәнә аﷲ ниң) урушқа чиқишни халимиған (мунапиқларни айриши үчүндурки, улар өйлиридә) олтуруп қериндашлириға: «әгәр улар (йәни мөминләр) бизгә бойсунған болса (йәни нәсиһитимизни аңлап уруштин қайтқан болса), өлтүрүлмәйтти» деди. (и муһәммәд! бу мунапиқларға) ейтқинки, «(әгәр урушқа чиқмаслиқ өлүмдин қутулдуридиған болса) өлүмни өзүңлардин дәпи қилип беқиңлар, әгәр (дәвайиңларда) растчил болсаңлар» [168]. Аﷲ ниң йолида шеһит болғанларни өлүк дәп гуман қилмиғин, бәлки улар тирик болуп, аﷲ ниң дәргаһидики ризиқтин бәһримән қилиниду (йәни җәннәтниң немәтлиридин әтигән ахшамда мәңгүлүк ризиқландуруп турулиду) [169]. Улар аﷲ ниң өзлиригә бәргән пәзлидин хурсәндур, өзлириниң арқисидин техи йетип кәлмигән (йәни шеһит болмай тирик қалған) қериндашлириға (ахирәттә) нә қорқунч, (дунядин айрилғанлиқиға) нә қайғу йоқ икәнлики билән хуш хәвәр беришни тиләйду [170]. Улар аﷲ тәрипидин берилгән немәт вә пәзлни, мөминләрниң әҗрини аﷲ ниң бикар қиливәтмәйдиғанлиқи билән хуш хәвәр беришни тиләйду [171]. (уһуд ғазитида) яриланғандин кейин аﷲ ниң вә пәйғәмбәрниң чақириқиға аваз қошқанлар, улар (йәни мөминләр) дин яхши әмәлләрни қилғанлар вә тәқвадарлиқ қилғанлар чоң савабқа еришиду [172]. (мушриклар тәрәпдари болған) адәмләр уларға: «шәк шүбһисизки, кишиләр (йәни қурәйшләр) силәргә қарши қошун топлиди, улардин қорқуңлар» деди. Бу сөз уларниң иманини күчәйтти. Улар: «бизгә аﷲ купайә, аﷲ немидегән яхши һамий!» деди [173]. Улар аﷲ ниң немити вә пәзли билән қайтип кәлди, һечқандақ зиян зәхмәткә учримиди, улар аﷲ ниң разилиқини издиди. Аﷲ улуғ пәзл игисидур [174]. Әнә шу шәйтан өз достлирини (йәни куффарларни) қорқитиду. Әгәр мөмин болсаңлар, улардин қорқмаңлар, мәндин қорқуңлар [175]. (и муһәммәд!) куфриға өзлирини атиғанлар (йәни сөзлири вә һәрикәтлири билән куфриға шапашлайдиған мунапиқлар) сени ғәмкин қилмисун, улар һәқиқәтән (куфри билән) аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйду. Аﷲ ахирәттә уларға (савабтин) һечбир несивә бәрмәсликни халайду; Улар чоң азабқа дучар болиду [176]. Иманни куфриға тегишкәнләр (йәни мәзкур мунапиқлар) (куфри билән) аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйду, улар қаттиқ азабқа дучар болиду [177]. Капирлар өзлиригә (җаза бәрмәстин) мөһләт беришимизни (йәни өмрини узун қилишимизни) һәргиз өзлири үчүн пайдилиқ дәп гуман қилмисун, уларға мөһләт беришимиз (вә әҗилини кечиктүрүшимиз) пәқәт уларниң гунаһиниң көпийиши үчүндур. Улар (ахирәттә) хар қилғучи азабқа дучар болиду [178]. Аﷲ яманни (йәни мунапиқни) яхшидин (йәни мөминдин) айримиғучә мөминләрни (йәни силәрни) һазирқи петиңларчә қоймайду. Аﷲ силәрни ғәйбтинму хәвәрдар қилмайду вә лекин аﷲ пәйғәмбәрлиридин халиғинини таллап, униңға (муһәммәд әләйһиссаламға мунапиқларниң һалини билдүргәндәк) ғәйбни билдүриду; Аﷲ қа вә униң пәйғәмбәрлиригә иман ейтиңлар, әгәр силәр иман ейтсаңлар вә (пәрвәрдигариңлардин) қорқсаңлар, чоң савабқа еришисиләр [179]. Аﷲ өз пәзлидин бәргән нәрсиләргә (йәни пул малға) бехиллиқ қилидиғанлар бехиллиқни өзлири үчүн пайдилиқ дәп гуман қилмисун, әмәлдә бу улар үчүн зиянлиқтур; Уларниң бехиллиқ қилған нәрсиси қиямәт күни уларниң бойниға тақақ қилип селиниду. Асманларниң вә йәрниң мираси аﷲ ниңдур (йәни каинаттики һәммә нәрсә аﷲ ниң мүлки болуп, улар паний болғандин кейин аﷲ ниң дәргаһиға қайтиду). Аﷲ қилған әмәллириңлардин хәвәрдардур [180]. «аﷲ болса һәқиқәтән пеқир, биз болсақ бай» дегән кишиләр (йәни йәһудийлар) ниң сөзини аﷲ һәқиқәтән аңлиди, уларниң сөзлирини вә пәйғәмбәрләрни наһәқ өлтүргәнликлирини хатириләп қойимиз (йәни намә әмалиға муәккәл пәриштиләргә буни уларниң намә әмалиға йезишни буйруймиз) һәмдә ахирәттә пәриштиләр тили арқилиқ, көйдүргүчи азабни тетиңлар, дәймиз [181]. Бу силәрниң қилмишиңлар түпәйлидиндур, аﷲ бәндилиригә зулум қилғучи әмәстур [182]. Улар: «(тәвратта) аﷲ бизни (асмандин чүшкән) от йәп кетидиған бир қурбанлиқ кәлтүрмигичә һәқиқәтән һечбир пәйғәмбәргә иман кәлтүрмәсликкә буйруди» деди (бу иптира болуп, аﷲ уларни буйруған әмәс). (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «силәргә мөҗизиләр вә силәр ейтқан мөҗизә билән һәқиқәтән нурғун пәйғәмбәр кәлди; Әгәр силәр (дәвайиңларда) растчил болсаңлар, уларни немишқа өлтүрдүңлар?» [183]. (и муһәммәд!) улар сени ялғанға чиқарған болса (қайғуруп кәтмигин), сәндин илгири өткән, мөҗизиләрни, китабларни (йәни ибраһим әләйһиссаламға назил қилинған сәһипиләргә охшаш самави китабларни) вә нурлуқ китабни (йәни тәврат, инҗилға охшашларни) елип кәлгән нурғун пәйғәмбәрләрму ялғанға чиқирилған иди [184]. Һәр бирҗан игиси өлүмниң тәмини тетиғучидур. Силәрниң әҗриңлар (йәни әмәллириңларниң саваби) қиямәт күни толуқ берилиду, кимки дозахтин йирақ қилинған вә җәннәткә киргүзүлгән икән, у мурадиға йәткән болиду. Дуня тирикчилики пәқәт алдайдиған малдинла ибарәттур (йәни алдайдиған нәрсә болуп, азғина бәһримән болғандин кейин түгәйду) [185]. Силәр маллириңларда (сәдиқиғә буйрулуш вә апәт йетиши билән) вә җанлириңларда (қәтл қилиниш, әсир елиниш, кесәл болуш билән) чоқум синилисиләр, силәрдин илгири китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) дин, мушриклардин чоқум нурғун яман сөз аңлайсиләр, әгәр (юқириқи әһваллар йүз бәргәндә) сәвр қилсаңлар (сөзүңлар вә һәрикитиңларда аﷲ тин) қорқсаңлар, ундақта бу һәқиқәтән ирадә билән қилинишқа тегишлик ишлардиндур [186]. Өз вақтида, аﷲ китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар) дин китабни (йәни китабтики аﷲ ниң әһкамлирини) кишиләргә чоқум баян қилип беришкә вә йошурмаслиққа әһдә алди, лекин буни (йәни әһдини) улар арқисиға чөрүвәтти вә уни азғина бәдәлгә (йәни дуняниң әрзимәс нәрсисигә) тегишти. Уларниң тегишип алғини немидегән яман! [187]. (и муһәммәд!) қилған ишлиридин (йәни һәқни япқанлиқидин) хушал болидиған, қилмиған ишлири билән мәдһийилинишни яхши көридиған кишиләрни һәргиз аﷲ ниң азабидин қутулиду дәп гуман қилмиғин, улар қаттиқ азабқа дучар болиду [188]. Асманларниң вә земинниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, аﷲ һәммә нәрсигә қадирдур [189]. Шүбһисизки, асманларниң вә земинниң яритилишида, кечә билән күндүзниң нөвәтлишип турушида әқил игилири үчүн, әлвәттә, рошән дәлилләр бар [190]. Улар өрә турғандиму, олтурғандиму, ятқандиму аﷲ ни әсләп туриду, асманларниң вә земинниң яритилиши тоғрисида пикир йүргүзиду. (улар ейтиду) «пәрвәрдигаримиз! буни бикар яратмидиң, сән пактурсән, бизни дозах азабидин сақлиғин [191]. Пәрвәрдигаримиз! сән кимники дозахқа киргүзидикәнсән, уни әлвәттә хар қилған болисән. Залимларға һечқандақ ярдәмчи болмайду [192]. Пәрвәрдигаримиз! биз һәқиқәтән бир чақирғучиниң (йәни муһәммәд әләйһиссаламниң) 'рәббиңларға иман ейтиңлар' дәп иманға чақирғанлиқини аңлидуқ, иман ейттуқ, пәрвәрдигаримиз! бизниң гунаһлиримизни мәғпирәт қилғин, яманлиқлиримизни йоққа чиқарғин, бизни яхшиларниң қатарида қәбзи роһ қилғин [193]. Пәрвәрдигаримиз! бизгә пәйғәмбәрлириң арқилиқ вәдә қилған нәрсини (йәни итаәт қилғанларға хас болған җәннәтни) бәргин, қиямәт күни бизни рәсва қилмиғин. Сән һәқиқәтән вәдәңгә хилаплиқ қилмайсән» [194]. Уларниң дуасини пәрвәрдигари иҗабәт қилди: «мән силәрдин әр болсун, аял болсун, һәр қандақ бир яхши иш қилғучиниң қилған әмәлини бикар қиливәтмәймән, силәр бир бириңлардин төрәлгән. Һиҗрәт қилғанлар, юртлиридин һәйдәп чиқирилғанлар, мениң йолумда (йәни аﷲ ниң дини үчүн) әзийәт тартқанлар, урушқа қатнашқанлар, (йәни мениң йолумда урушқанлар) вә мениң йолумда өлтүрүлгәнләрниң гунаһлирини (мәғпиритим вә рәһмитим билән) әлвәттә, уларни астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләргә киргүзимән». Бу (уларниң яхши әмәллири үчүн) аﷲ тәрипидин берилгән мукапаттур. Аﷲ ниң дәргаһида яхши мукапат (йәни җәннәт) бар [195]. Капирларниң (пул мал, абруй, мәртивә издәш йүзисидин) шәһәрләрдә кезип йүрүшлири сени алдимисун [196]. Бу азғина бәһримән болуштур, кәлгүсидә уларниң җайи җәһәннәм болиду. У немидегән яман төшәк! [197]. Пәрвәрдигариға тәқвадарлиқ қилған кишиләр астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрдин бәһримән болуп, у йәрдә мәңгү қалиду. Бу, аﷲ тәрипидин болған күтүвелиштур. Аﷲ ниң дәргаһидики нәрсиләр (йәни мукапат вә һөрмәт) яхши бәндиләр үчүн (куффарлар бәһримән болған бақаси йоқ азғина раһәттин) артуқтур [198]. Әһли китаб арисида һәқиқәтән аﷲ қа иман кәлтүридиған, силәргә назил болған китабқа (йәни қуранға), өзлиригә назил болған китабқа (йәни тәвратқа вә инҗилға) ишинидиғанлар бар; Улар аﷲ тин қорқиду, аﷲ ниң айәтлирини азғина бәдәлгә тегишмәйду (йәни уларниң китаблиридики муһәммәд әләйһиссаламниң сүпәтлири вә шәриәт әһкамлирини, раһибларға охшаш, дуняниң әрзимәс нәрсилирини дәп өзгәртивәтмәйду), уларға пәрвәрдигариниң дәргаһида саваб берилиду. Аﷲ һәқиқәтән тез һесаб алғучидур [199]. И мөминләр! таәт ибадәтниң мушәққәтлиригә вә силәргә йәткән еғирчилиқларға сәвр қилиңлар, дүшмәнләргә зиядә чидамлиқ болуңлар, (чегралириңларни сақлап) җиһадқа тәййар туруңлар, мәқситиңларға йетиш үчүн аﷲ тин қорқуңлар (йәни униң әмригә мухалипәтчилик қилмаңлар) [200].

4 сүрә ниса мәдинидә назил болған, 177 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

И инсанлар! силәрни бир инсандин (йәни адәм әләйһиссаламдин) яратқан, шу инсандин (йәни өз җинсидин) униң җүптини (йәни һәввани) яратқан вә улардин (йәни адәм билән һәввадин) нурғун әр аялларни яратқан пәрвәрдигариңлардин қорқуңлар, бир бириңлардин нәрсә сориғанда нами билән сорайдиған аﷲ тин қорқуңлар, силә рәһимни үзүп қоюштин сақлиниңлар. Аﷲ һәқиқәтән силәрни (йәни пүтүн әһвалиңларни) көзитип турғучидур [1]. Йетимләрниң мал мүлкини (улар балағәткә йәткән чағда) бериңлар, яхшисини яманға (йәни уларниң маллириниң яхшисини өзүңларниң маллириңларниң яминиға) тегишивалмаңлар; Уларниң мал мүлкини өзүңларниң мал мүлкигә қошуп йәвалмаңлар. Бу һәқиқәтән чоң гунаһтур [2]. Әгәр йетим қизларға (өйлинип) адил муамилидә болалмаслиқиңлардин (йәни тәрбийәңларда бирәр йетим қиз болуп, униңға шу қизға баравәр туридиған қизға берилидиған мәһрини берәлмәсликиңлардин) қорқсаңлар, уни тәрк етип, өзүңлар яқтуридиған башқа аяллардин иккини, үчни вә төтни елишиңларға болиду, әгәр (уларниң арисида) адил болалмаслиқиңлардин қорқсаңлар, бир хотун билән яки қол астиңлардики чөриләр билән купайиләнсәңлар болиду. Бир хотун билән купайилиниш зулум қилмаслиққа әң йеқиндур [3]. Аялларға уларниң мәһрилирини хушаллиқ билән совға қилип бериңлар. Әгәр улар униңдин бир қисмини силәргә өтүнүп бәрсә, уни мәззилик, сиңишлиқ (йәни пак һалал билип) йәңлар [4]. Аﷲ тирикчиликиңларниң асаси қилған маллириңларни әхмәқләргә тутқузуп қоймаңлар, уларни йемәк ичмәк, кийим кечәкләр билән тәминләңлар. Уларға чирайлиқ сөз қилиңлар [5]. Йетимләрни балағәткә йәткәнгә қәдәр синап туруңлар, уларда маллирини башқуралайдиған һаләтни байқисаңлар, уларға мал мүлкини тапшуруп бериңлар; Уларниң чоң болуп қелишидин қорқуп мал мүлкини бузуп чечип йәвалмаңлар. (йетимгә вәси болғанлардин) кимки бай икән, (вәси болғанлиқ һәққи үчүн) йетимниң мал мүлкини йейиштин өзини сақлисун, (силәрдин) кимки йоқсул икән, у (өз әмгикиниң һәққи үчүн) мувапиқ рәвиштә йесун, улар (йәни балағәткә йәткән йетимләр) ниң мал мүлкини тапшуруп беридиған чағда башқиларни гуваһ қилип қоюңлар. Аﷲ һесаб елишқа йетәрликтур [6]. Ата аниси вә туғқанлири қалдурған мираста (йәни мейитниң тәрәкисидә) әрләрниң һәссиси бар. Мәйли у (йәни тәрәкә) аз болсун яки көп болсун, һәр адәм аﷲ ниң адил шәриитидә) бәлгиләнгән һәссисини алиду [7]. Тәқсимат вақтида (варис әмәс) туғқанлар, (туғқан әмәс) йетимләр вә мискинләр һазир болса, уларға буниңдин (йәни тәрәкидин уларниң көңлини елиш үчүн бир аз нәрсә) бериңлар, уларға чирайлиқ сөз қилиңлар (йәни бу кичикләрниң мели, бизниң әмәс дегәнгә охшаш өзрини ейтиңлар) [8]. (кимләрки) өзлиридин қелип қалидиған кичик балилири болуп, улардин қандақ әндишә қилидиған болса, башқиларниң қелип қалған кичик балилири үчүнму шундақ әндишә қилсун, (йетимләрниң ишида) аﷲ тин қорқсун вә тоғра сөзни ейтсун [9]. Зулум қилип йетимләрниң мал мүлкини (наһәқ) йәвалидиғанлар, шүбһисизки, қорсиқиға (қиямәт күни йенип туридиған) отни йәвалған болиду, улар йенип турған отқа (йәни дозахқа) кириду [10]. Аﷲ балилириңлар (ға тегидиған мирас) һәққидә тәвсийә қилидуки, бир әргә икки аялниң һәссиси тегиду, әгәр мейитниң қизи (икки яки) иккидин көп болса, у чағда уларға мирасниң үчтин икки һәссиси тегиду, әгәр (варис) бир қиз болидиған болса, униңға мирасниң йерими тегиду, әгәр мейитниң балилири болса, бу чағда униң ата анисиниң һәр биригә мирасниң алтидин бири тегиду. Әгәр униң балилири болмай мирасқа пәқәт униң ата аниси варислиқ қилидиған болса, бу чағда униң анисиға мирасниң үчтин бири тегиду (қалғини атисиға тегиду). Әгәр мейитниң (ата анисидин башқа йәнә) қериндашлири болса, анисиға мирасниң алтидин бири тегиду (қалғинини атиси алиду). (бу тәқсимат) мейитниң вәсийити орунланған вә қәрзи төлинип болғандин кейин елип берилиду. Ата анаңлар вә балилириңлардин (йәни бу иккисидин) қайсисиниң мәнпәәт җәһәттин өзүңларға әң йеқин икәнликини билмәйсиләр, булар аﷲ тәрипидин бекитилгән бәлгилимидур. Аﷲ һәқиқәтән һәммини билгүчи, һекмәт билән иш қилғучидур [11]. Әгәр аяллириңларниң балилири болмиса, бу чағда улар қалдурған мирасниң йерими (и әрләр!) силәргә тегиду. Әгәр уларниң балилири болса, уларға қалдурған мирасниң төттин бири силәргә тегиду. (бу тәқсимат) мейитниң вәсийити орунланған яки мейитниң қәрзи төлинип болғандин кейин елип берилиду. Әгәр силәрниң балилириңлар болмиса, бу чағда аяллириңларға силәр қалдурған мирасниң төттин бири тегиду, әгәр силәрниң балилириңлар болса, бу чағда аялиңларға силәр қалдурған мирастин сәккиздин бири тегиду. (бу тәқсимат) мейитниң вәсийити орунланған яки қәрзи төлинип болғандин кейин елип берилиду. Әгәр мирас қалдурғучи ата анисиз, балисиз әр яки аял болуп, униң пәқәт ана бир қериндиши вә ана бир һәмшириси болса, уларниң һәр биригә мирасниң алтидин бири тегиду. Әгәр мирас қалдурғучиниң (йәни мирас қалдурғучи мейитниң ана бир, ата башқа) қериндашлири вә һәмширилири буниңдин (йәни бирдин) көп болса, у чағда мирасниң үчтин бири уларниң арисида ортақ тәқсим қилиниду. (бу тәқсимат) мейитниң вәсийити орунланған яки қәрзи төлинип болғандин кейин елип берилиду. (мирас қалдурғучи адәмниң) вәсийити варисларға зиян йәткүзмәйдиған болуши керәк. У аﷲ тәрипидин қилинған тәвсийидур, аﷲ һәммини билгүчидур, һәлимдур (йәни әмригә хилаплиқ қилғучиларни җазалашқа алдирап кәтмәйду) [12]. Әнә шулар (йәни аﷲ бәндилириниң әмәл қилиши үчүн бәлгиләп бәргән юқиридики әһкамлар) аﷲ ниң қанунлиридур, кимки аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә итаәт қилидикән, аﷲ уни астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләргә киргүзиду, у у йәрләрдә мәңгү қалиду. Бу чоң мувәппәқийәт қазиништур [13]. Кимки аﷲ қа вә пәйғәмбиригә асийлиқ қилип, аﷲ ниң қанунлириниң сиртиға чиқип кетидикән, аﷲ уни дозахқа киргүзиду, у дозахта мәңгү қалиду, хорлиғучи азабқа дучар болиду [14]. Аяллириңлардин паһишә қилғанларни (испатлаш үчүн) араңлардин төт гуваһчи кәлтүрүңлар; Әгәр улар гуваһлиқ бәрсә (йәни улар гуваһлиқ берип аялниң җинайитини испатлиса), таки аяллириңлар вапат болғанға яки аﷲ уларға бир чиқиш йоли бәргәнгә қәдәр уларни өйдә тутуңлар [15]. Араңларда икки киши (йәни әр билән аял) паһишә қилса, уларни әйибләңлар; Әгәр улар тәвбә қилип түзәлсә, уларни кәчүрүңлар, аﷲ тәвбини бәкму қобул қилғучидур, толиму меһрибандур [16]. Аﷲ қобул қилишни вәдә қилған тәвбә яманлиқни наданлиқтин қилип селип, андин узунға қалмай (йәни өлүм келиштин бурун) тәвбә қилғанларниң тәвбисидур; Аﷲ әнә шуларниң тәвбисини қобул қилиду, аﷲ һәммини билип турғучидур, һекмәт билән иш қилғучидур [17]. Давамлиқ яман ишларни қилип бешиға өлүм кәлгән чағда, әмди тәвбә қилдим, дегүчиләрниң тәвбиси вә капир пети өлгүчиләрниң тәвбиси (йәни өлүм алдида иман ейттим дегүчиләрниң имани) қобул қилинмайду. Әнә шулар қаттиқ азаб тәййарлидуқ [18]. И мөминләр! аялларға зорлуқ қилип, уларни мирас қилип алмақ (йәни бир адәмниң қолидин йәнә бир адәмниң қолиға өтүп туридиған мал орнида қиливалмақ) силәргә дурус болмайду; Улар опочуқ бир паһишә ишини қилмиған һаләттә, силәр уларға бәргән мәһридин бир қисмини юлувелиш үчүн, уларға бесим ишләтмәңлар, улар билән чирайлиқчә тирикчилик қилиңлар, әгәр уларни яқтурмисаңлар (сәвр қилиңлар), чүнки силәр яқтурмайдиған бир ишта аﷲ көп хәйрийәтләрни пәйда қилиши мумкин [19]. Әгәр бир хотунни қоюветип, орниға йәнә бир хотунни алмақчи болсаңлар, уларниң биригә (мәһри қилип) көп мал бәргән болсаңларму униңдин һеч нәрсини қайтурувалмаңлар. Уни (аялға) қара чаплап вә очуқ зулум қилип аламсиләр? [20]. Өзара хилвәттә болушқан турсаңлар вә аяллар силәрдин (никаһ әқдидин ибарәт) мустәһкәм әһдә алған турса, уни қандақму қайтурувалисиләр? [21]. Атилириңлар алған аялларни алмаңлар, лекин буниңдин илгири алған болсаңлар (әпу қилиниду), бу һәқиқәтән яман иштур, өч көрүлидиған қилиқтур, бу немидегән яман адәт! [22]. Силәргә анилириңларни, қизлириңларни, һәмширилириңларни, атаңларниң һәмширилирини, анаңларниң һәмширилирини, қериндишиңларниң қизлирини, һәмширәңларниң қизлирини, сүт анилириңларни, емилдәш һәмшириңларни, қейин анаңларни, силәр бир йәрдә болған аяллириңларниң (башқа әрдин болған) өйүңларда тәрбийиләнгән қизлирини (бу шәрт әмәс, өйдә тәрбийиләнмигән болсиму) елиш һарам қилинди. Әгәр силәр уларниң анилири билән бир төшәктә болмиған болсаңлар, бу чағда уларни алсаңлар һеч бак йоқтур, йәнә өз пуштиңлардин болған балилириңларниң аяллирини елишиңлар вә икки һәмширини бир вақитта әмриңларда сақлишиңлар һарам қилинди. Лекин өткәнкиләр (йәни җаһилийәт дәвридә қилғиниңлар) әпу қилиниду. Аﷲ һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, (бәндиләргә) наһайити меһрибандур [23]. Әрлик аялларни елишму силәргә һарам қилинди. Пәқәт силәрниң башқурушуңлар астидики чөриләр буниңдин мустәсна. Бу аﷲ ниң силәргә пәрз қилған һөкимлиридур, булардин (йәни юқиридики елиш дурус болмайдиған аяллардин) башқилирини зинадин сақлинип, иппәтлик болғиниңлар һалда, маллириңларни сәрп қилип (йәни мәһрини берип) никаһлап елишиңлар һалал қилинди. Қайсики аялларни (никаһлап елип) пайдилансаңлар, уларға (никаһ вақтида) бекитилгән мәһрилирини бериңлар, мәһри бекитилгәндин кейин, өзара пүтүшкән нәрсәңлар тоғрисида (йәни аялниң разилиқи билән сақит қилинған мәһри үчүн) силәргә һеч гунаһ болмайду. Аﷲ һәқиқәтән һәммини билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [24]. Силәрдин мөмин аялларни елишқа қурби йәтмәйдиғанлар қол астидики мөмин чөриләрдин алсун. Аﷲ иманиңларни обдан билиду (йәни уларниң сиртқи көрүнүшигә қарап еливериңлар, ички әһвалини аﷲ қа тапшуруңлар). Силәр бир бериңлар билән диндашсиләр, уларниң хоҗилириниң қошулуши билән уларни хотунлуққа алсаңлар болиду, уларға мәһрилирини кемәйтивәтмәстин вә кечиктүрмәстин бериңлар. Лекин улар ашкара зина қилмайдиған, йошурун ашна тутмайдиған әфифә болушлири керәк. Әгәр улар әргә тәгкәндин кейин паһишә қилса, уларға һөр аялларға берилидиған җазаниң йерими берилиши керәк. Бу (йәни чөриләрни никаһлап елиш), араңларда зинаға муптила болуп қелиштин қорққан киши үчүндур. Сәвр қилалисаңлар силәр үчүн яхшидур. Аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [25]. Аﷲ силәргә (һалал вә һарамға даир әһкамларни) баян қилишни, силәрдин бурунқилар (йәни пәйғәмбәрләр вә яхшилар) ниң йоллириға силәрни һидайәт қилишни, (гунаһиңлардин қилған) тәвбәңларни қобул қилишни халайду. Аﷲ һәммини (йәни бәндилириниң һәммә әһвалини) билгүчидур вә һекмәт билән иш қилғучидур [26]. Аﷲ силәрниң тәвбәңларни қобул қилишни халайду (бу аﷲ ниң рәһмитиниң кәңликини көрситиш үчүн тәкрарланди). Шәһвәтләргә әгишидиғанлар (йәни шәйтанға әгишидиған фаҗирлар) тоғра йолдин бурулуп кетишиңларни (шуларға охшаш фаҗир болушуңларни) халайду [27]. Аﷲ силәрниң йүкүңларни йениклитишни (йәни шәриәт әһкамлирини силәргә асанлаштурушни) халайду. Инсан (нәпси хаһишиға хилаплиқ қилиштин) аҗиз яритилди [28]. И мөминләр! бир бириңларниң маллирини (оғрилиқ, хиянәт қилиш, булаш, җазанихорлуқ, қимар ойнаш қатарлиқ) наһәқ йол билән йәвалмаңлар, икки тәрәп рази болушуп қилишқан сода сетиқ арқилиқ еришилгән нәрсә буниңдин мустәсна. Силәр өзүңларни (йәни бир бириңларни) өлтүрмәңлар, аﷲ һәқиқәтән силәргә наһайити меһрибандур [29]. Кимки чәктин ешип вә зулум қилип уни (йәнә аﷲ чәклигән ишларни) қилидикән, уни дозахқа киргүзимиз, бу аﷲ қа асандур [30]. Әгәр силәр мәни қилинған чоң гунаһлардин сақлансаңлар, (кәримимизгә елип) кичик гунаһлириңларни йоққа чиқиримиз вә силәрни есил маканға (йәни җәннәткә) киргүзимиз [31]. И мөминләр! аﷲ силәрдики бир бириңлардин артуқ қилған нәрсиләрни (һәсәт қилиш йүзисидин) арзу қилмаңлар, әрләр қилған әмәллиридин һәссидар болиду, аялларму қилған әмәллиридин һәссидар болиду. Аﷲ тин униң пәзлини тиләңлар (аﷲ бериду). Аﷲ һәқиқәтән һәммә нәрсини билгүчидур [32]. Һәр бир адәмниң қалдурған тәрәкиси үчүн варислар тәйинлидуқ, улар ата анилар вә йеқинлардур. Силәр билән (өзара ярдәм бериш вә мирасхор болушқа) әһдупәйман қилишқан кишиләргә уларниң (мирастин) һәссисини бериңлар . Аﷲ һәқиқәтән һәммә нәрсини байқап турғучидур [33]. Әрләр аялларниң һамийлиридур, бу аﷲ ниң уларниң бәзисини бәзисидин (йәни әрләрни күч қуввәт, ғазатқа чиқиш қатарлиқ җәһәтләрдә аяллардин) артуқ қилғанлиқидиндур вә әрләрниң өз пул маллирини сәрп қилғанлиқидиндур (йәни аялларниң нәпиқиси әрләрниң зиммисигә йүкләнгәнликтиндур). Яхши аяллар итаәт қилғучилардур, әрлири йенида болмиған чағларда аﷲ ниң панаһида әрлириниң һәқлирини сақлиғучилардур, силәр сәркәшлик қилишлиридин қорқидиған аялларға нәсиһәт қилиңлар, (бу үнүм бәрмисә) бир төшәктә биллә ятмаңлар, (буму үнүм бәрмисә) уларни әдәбләш мәқситидә астирақ уруңлар. Әгәр силәргә итаәт қилса, уларни бозәк қилиш хиялида болмаңлар. Аﷲ һәқиқәтән силәрдин үстүндур, бүйүктур (аﷲ аялларға зулум қилғанни җазалайду) [34]. Әгәр әр хотун иккийләнниң инақсиз болуп қелишидин қорқсаңлар, әрниң туғқанлиридин бир һәққаний кишини, хотунниң туғқанлиридин бир һәққаний кишини әвәтиңлар, аﷲ әгәр бу икки кишини әпләштүрүшни халиса, әр хотун иккисиниң арисиға инақлиқ салиду. Аﷲ һәқиқәтән һәммини билгүчидур, һәммидин хәвәрдардур [35]. Аﷲ қа ибадәт қилиңлар, униңға һеч нәрсини шерик кәлтүрмәңлар, ата анаңларға, хиш әқрибалириңларға, йетимләргә, мискинләргә, йеқин қошниға, йирақ қошниға, яндики һәмраһқа (йәни сәпәрдашқа, савақдашқа), мусапирға, қол астиңлардики қул чөриләргә яхшилиқ қилиңлар, шүбһисизки, аﷲ мутәкәббир , махтанчақни яқтурмайду [36]. Улар (йәни мутәкәббирләр , махтанчақлар) бехиллиқ қилиду, кишиләрни бехиллиққа буйруйду, аﷲ уларға өз пәзлидин бәргән нәрсиләрни (йәни пул мални, вә муһәммәд әләйһиссаламниң тәвраттики сүпитини) йошуриду, (аﷲ ниң немитини) инкар қилғучиларға хорлиғучи азабни тәййарлидуқ [37]. Улар маллирини кишиләргә көрситиш үчүн сәрп қилиду, улар аﷲ қа ишәнмәйду, ахирәт күнигиму ишәнмәйду. Кимки өзигә шәйтанни һәмраһ қилидикән (у шәйтанниң буйруқи бойичә иш қилиду), шәйтан немидегән яман һәмраһ! [38]. Әгәр улар аﷲ қа, ахирәт күнигә ишәнсә вә аﷲ өзлиригә бәргән малдин сәрп қилса, уларға немә зийини болатти? Аﷲ уларни обдан билиду (қилмишиға қарап җазалайду) [39]. Аﷲ һәқиқәтән зәрричә зулум қилмайду. Әгәр кишиниң зәрричә яхшилиқи болса, аﷲ уни һәссиләп зиядә қилиду, өз дәргаһидин бүйүк әҗир (йәни җәннәт) ата қилиду [40]. Биз һәр бир үммәттин бир гуваһчини кәлтүргән вә (и муһәммәд!) сени буларға (йәни үммитиң ичидики имансизларға вә гунаһкарларға) гуваһчи қилип кәлтүргән чеғимизда уларниң һали қандақ болиду? [41]. Капирлар вә пәйғәмбәргә асийлиқ қилғанлар у күндә (улар қиямәтниң дәһшитини көргәнликтин) йәр билән түптүз қиливетилишини (йәни йәргә көмүлүп тупраққа айлинип кетишини) арзу қилиду, (уларниң һәммә әзаси гуваһ болғанлиқтин) аﷲ тин һечбир сөзни йошуралмайду [42]. И мөминләр! силәр мәст болсаңлар , немә дәватқиниңларни билгиниңларғичә, җунуп болсаңлар, йол үстидә болғанлар (буниңдин) мустәсна, ғусли қилмиғучә намазға йеқинлашмаңлар, әгәр кесәл (йәни кесәлгә су зиян қилидиған болса) яки сәпәр үстидә болсаңлар, яки һаҗәт қилсаңлар, яки аяллар билән мунасивәт өткүзсәңлар, (мушундақ әһвал астида) су тапалмисаңлар, пак тупрақни йүзүңларға, қолуңларға сүртүп тәйәммум қилиңлар, аﷲ һәқиқәтән әпу қилғучидур, мәғпирәт қилғучидур (йәни аﷲ бәндилиригә һәрәҗ болмаслиқи үчүн ибадәтни асанлаштуруп бәргүчидур) [43]. (и муһәммәд!) китабтин (йәни тәвраттин) несивә берилгән кишиләр (йәни йәһудий моллилири) ниң гумраһлиқни сетивалғанлиқини вә силәрниң тоғра йолдин езишиңларни халайдиғанлиқини көрмидиңму? [44]. Аﷲ силәрниң дүшмәнлириңларни обдан билиду. Аﷲ силәрни сақлашқа йетәрликтур вә силәргә мәдәткар болушқа йетәрликтур (йәни силәрни йәһудийларниң микридин сақлашқа аﷲ купайидур) [45]. Йәһудийларниң ичидә китабниң (йәни тәвратниң) сөзлирини өзгәртиветидиғанларму бар, улар: «биз (сөзүңни) аңлидуқ, (әмриңгә) бойсунмидуқ, бизгә қулақ сал, биз саңа қулақ салмаймиз» дәйду, динға тәнә қилиш йүзисидин, раина дегән сөзни тиллирини әгри қилип ейтиду. Әгәр улар (юқириқи сөзлириниң орниға) аңлидуқ вә бойсундуқ, қулақ сал, унзурна десә, улар үчүн (аﷲ ниң дәргаһида) техиму яхши, техиму тоғра болатти, лекин куфри сәвәблик аﷲ уларни рәһмитидин йирақ қилди. Уларниң азғинисидин башқиси иман ейтмайду [46]. И китаб берилгәнләр! (йәни йәһудийлар) биз нурғун йүзләрни өзгәртип арқисиға қилип қоюшимиздин (йәни йүздики бурун, көз, қаш қатарлиқ сәзгү әзалирини өз җайлиридин йоқ қиливетип, уларни арқа тәрәпкә пәйда қилип қоюшимиздин, сүрәтлирини мубәддәл қилишимиздин), илгири, яки уларға шәнбә күниниң һөрмитини сақлимиғанларға ләнәт қилғандәк ләнәт қилишимиздин илгири, өзүңлардики китабни (йәни тәвратни) тәстиқ қилидиған, биз назил қилған китабқа (йәни қуранға) иман кәлтүрүңлар (болмиса юқириқи икки баланиң биригә учрайсиләр), аﷲ ниң һөкими иҗра қилиниду (йәни аﷲ бирәр ишқа әмр қилса, у иш чоқум болмай қалмайду) [47]. Аﷲ һәқиқәтән аﷲ қа шерик кәлтүрүш гунаһини мәғпирәт қилмайду, халиған адәмниң униңдин башқа гунаһини мәғпирәт қилиду. Кимки аﷲ қа шерик кәлтүридикән, чоң гунаһ қилған болиду [48]. Өзлирини пак дәп қарайдиғанлар (йәни өзлирини тәқвадарлиқ билән мәдһийиләйдиғанларни) ни көрмидиңму? Ундақ әмәс (йәни иш уларниң дегинидәк әмәс), аﷲ халиған бәндисини пак қилиду, уларға қилчиликму зулум қилинмайду [49]. (и муһәммәд!) уларниң аﷲ қа төһмәт чаплаватқанлиқиға қариғин! бу опочуқ гунаһтур [50]. Китабтин несивә берилгәнләр (йәни йәһудийлар) ни көрмидиңму? Улар бутқа вә шәйтанға ишиниду, капирларни көрситип: «булар (йәни қурәйш куффарлири) ниң йоли иман ейтқанларниңкидин техиму тоғридур» дәйду [51]. Әнә шулар аﷲ рәһмитидин йирақ қилған кишиләрдур; Аﷲ кимни рәһмитидин йирақ қилидикән, униңға (аﷲ ниң азабидин қутулдуридиған) һечбир мәдәткар тапалмайсән [52]. Яки уларниң падишаһлиқтин несивиси барму? (һечқандақ несивиси йоқ) әгәр болидиған болса, (зиядә бехиллиқтин) улар кишиләргә қилчилик нәрсә бәрмәйду [53]. Яки улар аﷲ өз пәзлидин кишиләргә бәргән нәрсигә (йәни муһәммәд әләйһиссаламға берилгән пәйғәмбәрликкә) һәсәт қилишамду? Биз һәқиқәтән ибираһим әвладиға китаб, һекмәт бәрдуқ вә уларға бүйүк падишаһлиқ бәрдуқ [54]. Улар (йәни йәһудийлар) ниң ичидә униңға (йәни муһәммәд әләйһиссаламға) иман ейтқанларму бар, униңдин йүз өрүгәнләрму бар, уларға (уларниң куфриға җаза бериш йүзисидин) җәһәннәмниң йенип турған оти йетәрликтур [55]. Шүбһисизки, бизниң айәтлиримизни инкар қилғанларни дозахқа киргүзимиз, уларниң терилири пишип түгигән чағда азабни тетитиш үчүн орниға башқа терә йәңгүшләймиз. Аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [56]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларни астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләргә киргүзимиз, улар җәннәтләрдә мәңгү қалиду. У йәрдә уларға пак җүптиләр болиду, уларни җәннәтниң мәңгүлүк сайисигә дахил қилимиз [57]. Шүбһисизки, аﷲ силәрни аманәтләрни игисигә қайтурушқа, кишиләр арисида һөкүм қилғанда адил һөкүм қилишқа буйруйду, аﷲ силәргә нәсиһәт қилған ишлар немидегән яхши, аﷲ һәқиқәтән (сөзүңларни) аңлап турғучидур [58]. И мөминләр! аﷲ қа, пәйғәмбәргә вә өзүңлардин болған иш үстидикиләргә итаәт қилиңлар, әгәр силәр бир шәйидә ихтилап қилишип қалсаңлар, бу тоғрида аﷲ қа вә пәйғәмбәргә мураҗиәт қилиңлар, бу (йәни аﷲ ниң китабиға вә пәйғәмбириниң сүннитигә мураҗиәт қилиш) силәр үчүн пайдилиқтур, нәтиҗә етибари билән гүзәлдур [59]. Саңа назил қилинған китабқа (йәни қуранға) вә сәндин бурун назил қилинған китабларға (йәни тәвратқа вә инҗилға) иман кәлтүрдуқ дәвалған кишиләр (йәни мунапиқлар) ни көрмидиңму? Улар әрзини шәйтанниң алдиға елип бармақчи болуватиду; Һалбуки, улар шәйтанни инкар қилишқа буйрулған, шәйтан уларни чоңқур аздурушни халайду [60]. Улар (йәни мунапиқлар) ға: «аﷲ назил қилған китаб тәрәпкә вә пәйғәмбәр тәрәпкә келиңлар» дейилсә, мунапиқларниң сәндин қаттиқ йүз өрүгәнликини көрисән [61]. Қилмишлири түпәйлидин өз бешиға бирәр мусибәт кәлгән чағда, сениң алдиңға келип аﷲ билән қәсәм қилған һалда: «биз пәқәт яхшилиқ вә яришишнила ирадә қилған идуқ» дегәнләрниң һали қандақ болиду? [62]. Әнә шулар (йәни мунапиқлар) (ялған ейтиду), аﷲ уларниң диллиридикини (йәни мунапиқлиқини, микрини) билиду, улардин йүз өрүгин, уларға нәсиһәт қилғин, уларға тәсирлик сөзләрни қилғин [63]. Биз һәр қандақ пәйғәмбәрни пәқәт итаәт қилиниш үчүнла әвәттуқ (униңға итаәт қилғанлиқ аﷲ қа итаәт қилғанлиқ болиду), улар (йәни мунапиқлар) (сениң һөкимиңни қобул қилмай) өзлиригә зулум қилғанда, саңа келип аﷲ тин мәғпирәт тилисә, пәйғәмбәрму улар үчүн мәғпирәт тилисә иди, әлвәттә, улар аﷲ ни кәчүрүм қилғучи, наһайити меһрибан тапатти [64]. (и муһәммәд!) пәрвәрдигариң билән қәсәмки, улар (йәни мунапиқлар) өз арисидики дәталашқа сени һөкүм чиқиришқа тәклип қилмиғучә, андин сениң чиқарған һөкимиңгә уларниң диллиридики қилчә ғум болсиму йоқалмиғичә вә улар пүтүнләй бойсунмиғичә иман ейтқан болмайду [65]. Әгәр биз уларға: «өзүңларни өлтүрүңлар яки юртуңлардин чиқип кетиңлар» дәп әмр қилған болсақ (йәни илгирикиләргә йүклигәндәк еғир тәклипни уларға йүклисәк) идуқ, уларниң азғинисидин башқиси буни иҗра қилмайтти, әгәр улар қилинған вәз нәсиһәткә әмәл қилса иди, әлвәттә уларға яхши болатти вә имани мустәһкәм болған болатти (гумраһлиқ вә нифақтин әң йирақ болған болатти) [66]. У чағда дәргаһимиздин уларға әлвәттә бүйүк әҗир (йәни җәннәт) ата қилаттуқ [67]. Уларни әлвәттә тоғра йолға һидайәт қилаттуқ [68]. Кимләрки аﷲ қа вә пәйғәмбәргә итаәт қилидикән, улар (ахирәттә) аﷲ ниң немитигә еришкән пәйғәмбәрләр, сиддиқлар (йәни юқири дәриҗилик пәйғәмбәрләр вә шеһитләр), шеһитләр вә яхшилар билән биллә болиду, улар немидегән яхши һәмраһлар [69]. Бу пәзл аﷲ тәрипидиндур, аﷲ (пәзл еһсанға тегишлик болғанларни) билиштә йетәрликтур [70]. И мөминләр! (дүшмәнләрниң шәрридин сақлиниш үчүн) тәййарлиқ һалитидә туруңлар, урушқа түркүм түркүм болуп яки һәммиңлар бир болуп чиқиңлар [71]. Шүбһисизки, араңларда урушқа чиқмай қелип қалғанлар (йәни мунапиқлар) бар, әгәр силәргә бирәр мусибәт (йәни мәғлубийәт яки қирғинлиқ) кәлсә, (у мунапиқ) «аﷲ маңа һәқиқәтән мәрһәмәт қилди, чүнки мән улар билән (урушта) биллә болмидим (болмиса өлтүрүлгәнләр қатарида өлтүрүлгән болаттим)» дәйду [72]. Әгәр силәргә аﷲ ниң пәзли (йәни ғәлибә вә ғәниймәт) йәтсә, гоя силәр билән у (йәни мунапиқ) ниң арисида һечқандақ достлуқ йоқтикидәк, «кашки мән (урушта) улар билән биллә болған болсам, чоң бир мувәппәқийәткә (йәни ғәниймәттин зор несивигә) еришкән болаттим» дәйду [73]. Дуня тирикчиликини ахирәткә тегишидиғанлар аﷲ йолида (җенини, пул мелини пида қилип) җиһад қилсун, кимки аﷲ йолида җиһад қилип өлтүрүлсә яки ғәлибә қилса, биз униңға катта әҗир ата қилимиз [74]. (и мөминләр!) силәргә немә болдики, аﷲ ниң йолида җиһад қилмайсиләр вә (дуа қилип): «и пәрвәрдигаримиз! бу аһалиси залим шәһәрдин бизни чиқарғин, өз дәргаһиңдин бизгә бир игидарчилиқ қилғучини муйәссәр қил, өз дәргаһиңдин бизгә бир мәдәткарни муйәссәр қил» дәйдиған аҗиз әрләр, аҗиз аяллар вә балиларни қутқузуш үчүн җиһад қилмайсиләр [75]. Мөминләр аﷲ йолида җиһад қилиду, капирлар шәйтанниң йолида уруш қилиду; Шәйтанниң достлири билән уруш қилиңлар (силәр уларни йеңисиләр), шәйтанниң тәдбири һәқиқәтән аҗиздур [76]. (и муһәммәд!) уларға (йәни мәккидә туруп урушушни тәләп қилғанларға): «(уруштин) қолуңларни йиғиңлар, намаз оқуңлар, закат бериңлар» дегән кишиләрни көрмидиңму? (йәни улардин әҗәбләнмәмсән?) буларға җиһад пәрз қилинған чағда, уларниң арисидики бир түркүм кишиләр дүшмәндин гоя аﷲ (ниң азаби) дин қорққандәк бәлки униңдинму бәттәррәк қорқиду. Улар (өлүмдин қорқуп): «пәрвәрдигаримиз! бизгә немә үчүн җиһадни пәрз қилдиң? Немә үчүн бизни узаққа қалмай келидиған әҗәлгичә тәхир қилмидиң? (йәни әҗилимиз йәткүчә тәхир қилсаң, урушта өлтүрүлмисәк болмасмиди?)» деди. (и муһәммәд!) ейтқинки, «дуняниң мәнпәити аздур (йәни дуняниң немити панийдур), (аﷲ тин) қорққан (вә униң әмрини тутқанлар) үчүн ахирәт яхшидур, силәргә қилчилик зулум қилинмайду (йәни қилған әмәлиңларниң саваби кемәйтилмәйду)» [77]. Қәйәрдә болмаңлар, (әҗәл кәлгәндә) өлүм силәрни тапиду, силәр мустәһкәм қәләләрдә болған тәқдирдиму. Әгәр улар (йәни мунапиқлар) бирәр яхшилиққа еришсә, «бу аﷲ тин болди» дәйду. Әгәр улар бирәр зиян зәхмәткә учриса, «бу сәндин (йәни сениң диниңға киргәнликимиздин) болди» дәйду. (и муһәммәд! бу әхмәқләргә) ейтқинки, «(яхшилиқ вә яманлиқниң) һәммиси аﷲ тәрипидиндур (йәни һәммисини аﷲ яратқандур)». Бу қәвмгә немә болдикин, улар һечбир сөзни (йәни һәммә шәйиниң аﷲ ниң тәқдири билән болидиғанлиқини) чүшәнмәйду [78]. (и инсан!) саңа йәткән яхшилиқ (мәрһәмәт қилиш йүзисидин) аﷲ тәрипидиндур, саңа йәткән яманлиқ (қилмишлириң түпәйлидин) өзүңдиндур. (и муһәммәд!) сени биз (пүтүн) инсанларға пәйғәмбәр қилип әвәттуқ, (сениң пәйғәмбәрликиңгә) шаһитилиққа аﷲ йетәрликтур [79]. Кимки пәйғәмбәргә итаәт қилидикән, у аﷲ қа итаәт қилған болиду (чүнки пәйғәмбәр аﷲ ниң әмрини йәткүзиду). Кимки (и муһәммәд!) сәндин йүз өрүйдикән, (билгинки) биз сени уларға көзәтчи (йәни уларниң әмәллирини көзитип, әмәллиригә қарап һесаб алғучи) қилип әвәтмидуқ [80]. Улар (йәни мунапиқлар): «әмриңгә итаәт қилдуқ» дәйду, сениң йениңдин чиқип кәткән чағда, уларниң бир түркүми өзлириниң ейтқан сөзлирини өзгәртиветиду (йәни әмриңгә хилаплиқ қилиду), аﷲ уларниң өзгәрткәнлирини хатириләп туриду (йәни пәриштиләрни уларниң әмәллирини йезишқа буйруйду). Сән улардин йүз өрүгин (йәни кәчүргин), аﷲ қа тәвәккүл қилғин (тәвәккүл қилғучиға) аﷲ ниң һамийлиқи йетәрликтур [81]. Улар қуран үстидә пикир йүргүзмәмду? Әгәр қуран (мушриклар билән мунапиқлар гуман қилғандәк) аﷲ тин ғәйриниң тәрипидин болған болса, әлвәттә, униңдин нурғун зиддийәтләрни тапқан болатти [82]. (мөминләргә аит) аманлиқниң яки қорқунчниң бирәр хәвири уларға (йәни мунапиқларға) йәтсә, уни тарқитиду, әгәр уни пәйғәмбәргә вә улар (йәни мөминләр) ниң ичидики иш үстидикиләргә мәлум қилса, (шу) хәвәрни чиқарғучилар уни (йәни шу хәвәрниң һәқиқий әһвалини) улардин әлвәттә биливалатти. (и мөминләр!) әгәр силәргә аﷲ ниң пәзли вә мәрһәмити болмиса иди, силәрниң азғина кишидин башқилириңлар, әлвәттә, шәйтанға әгишип кетәттиңлар [83]. (и муһәммәд!) аﷲ ниң йолида җиһад қилғин (йәни өзүң ялғуз болсаңму җиһад қилғин, саңа ғәлибә вәдә қилинған. Мунапиқларниң җиһадтин қелип қалғанлиқиға әһмийәт берип кәтмә.) сән пәқәт өзүңгила җавабкар сән, мөминләрни (җиһадқа) қизиқтурғин, аﷲ ниң капирлар күчини тосидиғанлиқиму һәқиқәттур, аﷲ ниң күчи әң зордур. Аﷲ ниң җазаси әң қаттиқтур [84]. Кимки (кишиләр арисида) яхши (иш үчүн) шапаәт қилса, униңдин (йәни яхши иштин) униң несивиси болиду; Кимки бир яман (иш үчүн) шапаәт қилса, униңдин (йәни яман иштин) униң несивиси болиду. Аﷲ һәммә ишқа қадирдур [85]. Силәргә бир киши салам бәрсә, униңға техиму яхши салам билән җаваб қайтуруңлар (йәни бир киши әссаламуәләйкум дәп салам бәрсә, униңға әссаламу әләйкум вә рәһмәтуллаһи вәбәрәкатуһу дәңлар), яки униң саламини әйнән қайтуруңлар (йәни вәәләйкум әссалам дәңлар). Аﷲ һәқиқәтән һәммә нәрсидин (йәни бәндилириниң чоң кичик ишлиридин һесаб алғучидур [86]. Аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. Аﷲ шәксиз болидиған қиямәт күнидә силәрни (һесаб елиш үчүн мәһшәргаһқа)җәзмән йиғиду. Аﷲ тинму тоғра сөзлүк ким бар? (йәни сөзидә, вәдисидә аﷲ тинму садиқ һечким йоқ) [87]. И мөминләр! силәр немишқа мунапиқлар тоғрисида икки гуруһқа бөлүнүп кетисиләр? Аﷲ уларниң қилмишлири түпәйлидин уларни капирлар һөкмидә қилди, аﷲ аздурған кишиләрни силәр һидайәт қилмақчи боламсиләр? Кимники аﷲ гумраһ қилидикән, сән униңға һәргиз тоғра йол тепип берәлмәйсән [88]. Улар силәрниң өзлиридәк капир болушуңларни, шуниң билән өзлиригә охшаш болушуңларни үмид қилиду, улар аﷲ йолида һиҗрәт қилмиғучә (йәни һиҗрәт қилиш арқилиқ иманини испат қилмиғучә) уларни дост тутмаңлар, әгәр улар аﷲ йолида һиҗрәт қилиштин йүз өрүсә, уларни қәйәрдә тапсаңлар шу йәрдә тутуп өлтүрүңлар, уларни достму тутмаңлар, ярдәмчиму қилмаңлар [89]. Пәқәт силәр билән өзлири арисида әһдә болған бир қәвмгә сеғинғанлар яки силәргә қарши уруш қилиштин яки өз қәвмгә қарши уруш қилиштин йүрәклири сиқилип (йәни силәр тәрәпму әмәс, өз қәвми тәрәпму әмәс болуп) силәргә кәлгәнләр буниңдин мустәсна (йәни мундақларни өлтүрмәңлар вә әсир алмаңлар). Әгәр аﷲ халиса, уларни силәргә мусәлләт қилатти, улар, әлвәттә, силәр билән урушатти (йәни аﷲ уларни күчлүк қилп силәргә қарши уруш қилишқа җүрәтлик қилатти), әгәр улар силәрдин йирақ турса (йәни силәргә чеқилмиса), силәр билән урушмиса вә силәргә тәслим болса, аﷲ силәрниң уларға һуҗум қилишиңларни һәргиз рухсәт қилмайду [90]. Иманини изһар қилиш билән силәрдинму аманлиққа еришмәкчи вә қәвмигә қайтқанда (куфрини изһар қилиш билән) өз қәвмидинму аманлиққа еришмәкчи болған иккинчи бир хил кишиләр (йәни мунапиқлар) ни көрисиләр, улар һәр қачан питнә пасатқа (йәни куфриға яки мусулманлар билән уруш қилишқа) чақирилса өзлирини униңдин тартиду, әгәр улар силәрдин йирақ турмиса, силәргә тәслим болмиса, (силәр билән) урушуштин қол йиғмиса, бу чағда уларни қәйәрдә көрсәңлар шу йәрдә (әсир елиңлар) тутуп өлтүрүңлар, (уларниң хиянити сәвәблик) силәргә уларға қарши (йәни әсир елишқа, өлтүрүшкә) рошән пакит ата қилдуқ [91]. Мөмин адәмниң мөмин адәмни сәвәнлик билән әмәс, қәстән өлтүрүши һеч дурус әмәс, кимки бирәр мөминни сәвәнлик билән өлтүрүп қойидикән, у бир мөмин қулни азад қилиши вә өлтүрүлгүчиниң варислириға дийәт төлиши керәк, улар (йәни өлтүрүлгүчиниң варислири) дийәтни кәчүрүм қилсам (шуниң билән қатил уни) төлимисә һеч бак йоқ, әгәр өлтүрүлгүчи мөмин силәргә дүшмән (куффар) қәвмдин болса, бу чағда өлтүрүп қойғучи бир нәпәр мөмин қулни азад қилиши лазим (дийәт кәлмәйду. Чүнки өлтүрүлгүчиниң игиси мусулман болмиғачқа униңға варис болмайду), әгәр өлтүрүлгүчи араңларда муаһидә болған (куффар) қәвмдин болса, униң варислириға дийәт төләш вә бир нәпәр қулни азад қилиш керәк, азад қилидиған қул тапалмиған адәм (йәни қул азад қилишқа қадир болалмиған адәм) (тәвбисини аﷲ ниң қобул қилиши үчүн) үзүлдүрмәй икки ай роза тутуши лазим. Аﷲ һәммини билип турғучи, һекмәт билән иш қилғучидур [92]. Кимки бир мөминни қәстән өлтүридикән, униң җазаси җәһәннәм болиду, у җәһәннәмдә мәңгү қалиду, аﷲ ниң ғәзипигә вә ләнитигә дучар болиду. Аﷲ униңға (ахирәттә) қаттиқ азаб тәййарлайду [93]. И мөминләр! аﷲ йолиға (йәни ғазатқа) атланған вақтиңларда һәқиқәтләп иш қилиңлар (йәни мөмин яки капирлиқи ениқ болғучә өлтүрүшкә алдирап кәтмәңлар), силәргә мусулман болғанлиқини билдүрүп салам бәргән адәмгә дуняниң мал мүлкини (ғәниймәтни) көзләп сән мөмин әмәссән демәңлар (йәни өлүштин қорқуп салам бәрдиң дәп уни өлтүрүвәтмәңлар), аﷲ ниң дәргаһида (мундақларни өлтүрүштин силәрни биһаҗәт қилидиған) нурғун ғәниймәтләр (йәни саваб) бар, илгири силәрму әнә шундақ (капир) идиңлар, кейин аﷲ силәргә (иманни) илтипат қилди, (уларни өзүңларға селиштуруп) һәқиқәтләп иш қилиңлар. Аﷲ силәрниң қилмишиңлардин хәвәрдардур [94]. Мөминләрдин өзрисиз (әма, токур, кесәлгә охшаш өзриси барлар буниңдин мустәсна) җиһадқа чиқмиғанлар аﷲ йолида маллирини, җанлирини тикип җиһад қилғучилар билән баравәр болмайду. Аﷲ маллирини, җанлирини тикип җиһад қилғучиларни җиһадқа чиқмиғанлардин бир дәриҗә үстүн қилди. Бу икки хил кишиләр (йәни өзриси болуп җиһадқа чиқалмиғанлар вә җиһадқа чиққучилар) ниң һәммисигә аﷲ җәннәтни вәдә қилди. Аﷲ җиһад қилғучиларға бүйүк әҗир ата қилип, уларни (өзрисиз туруп җиһадқа чиқмиғанлардин артуқ) қилди [95]. Аﷲ (уларға) бәлән мәртивиләр, мәғпирәт вә рәһмәт ата қилди, аﷲ мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [96]. Өзлиригә зулум қилғучилар (йәни һиҗрәтни тәрк етип куффарлар билән биллә турғучилар) ниң җанлири пәриштиләр тәрипидин елинидиған чағда, пәриштиләр улардин: «(диниңларниң ишида) қайси һаләттә идиңлар?» дәп сорайду. Улар: «земинда (йәни мәкки земинида) биз (динни бәрпа қилиштин) бозәк қилинған идуқ» дәйду. Пәриштиләр: «һиҗрәт қилсаңлар аﷲ ниң земини кәңри әмәсмиди?» дәйду. Әнә шу (һиҗрәт қилмиған) ларниң баридиған җайи җәһәннәмдур. Җәһәннәм немидегән яман җай! [97]. Пәқәт әрләрдин, аяллардин, балилардин чарисиз қалған (йәни һиҗрәт қилишқа чарә тапалмиған), йол билмәйдиған аҗизлар буниңдин мустәсна [98]. Әнә шуларни аﷲ әпу қилғай. Аﷲ наһайити әпу қилғучидур, наһайити мәғпирәт қилғучидур [99]. Кимки аﷲ йолида һиҗрәт қилидикән, у земинда чиқиш йоли вә кәңчилик тапиду. Кимки өйидин аﷲ ниң вә пәйғәмбәрниң тәрипигә һиҗрәт қилип чиқса, андин йолда өлсә, униң әҗрини чоқум аﷲ бериду. Аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур вә наһайити меһрибандур [100]. Сәпәргә чиққан вақтиңларда капирларниң өзүңларға зиян зәхмәт йәткүзүп қоюшидин қорқуп, намазни қәсри қилип (йәни төт рәкәтни икки рәкәт қилип) оқусаңлар силәргә һеч гунаһ болмайду. Капирлар силәргә һәқиқәтән опочуқ дүшмәндур (намаз оқуватқан пурсәттин пайдилинип силәрни өлтүрүветиштин янмайду) [101]. (и муһәммәд!) сән мөминләр билән (җиһадқа) биллә болуп улар билән намаз оқумақчи болғиниңда, уларниң бир пирқиси сән билән бирликтә намазға турсун, қораллирини (еһтият йүзисидин) йенида тутсун, сәҗдигә берип болғандин кейин улар арқаңларға өтүп турсун (йәни намаз оқуп болған пирқә арқаңларда көзәтчилик қилип турсун, уларниң орниға) намаз оқумиған иккинчи бир пирқә келип сән билән бирликтә (йәни арқаңда) намаз оқусун, (дүшмәнлиридин) еһтияҗлиқ билән һошяр турсун. (дүшмәнлири билән урушушқа тәййар туруш йүзисидин) қораллирини йенида тутсун, капирлар силәрниң қораллириңлардин, әшялириңлардин ғәпләттә қелишиңларни, шуниң билән силәргә бирдинла (туюқсиздин) һуҗум қилишни арзу қилиду (йәни дүшмәнләрниң силәргә һуҗум қилиш пурситигә игә болалмаслиқи үчүн, һәммәңлар бирла вақитта йиғилип намаз оқумай, юқириқи усул бойичә оқуңлар). Әгәр силәргә ямғур сәвәблик һәрәҗ болидиған болса яки кесәл болсаңлар, (бу чағда) қораллириңларни қоюп қойсаңлар силәргә һеч гунаһ болмайду, еһтиятчан вә һошяр болуңлар, аﷲ һәқиқәтән капирлар үчүн хор қилғучи азаб тәййарлиди [102]. Намаздин фариғ болғиниңларда өрә турған вә ятқан һаләтлириңларда аﷲ ни яд етиңлар (аﷲ силәргә дүшминиңларға қарши ярдәм бериши мумкин). Хатирҗәм болған чеғиңларда намазни (пүтүн шәртлири билән) мукәммәл ада қилиңлар. Шүбһисизки, намаз мөминләргә вақти бәлгиләнгән пәрз қилинди [103]. Дүшмәнниң арқисидин қоғлашқа суслуқ қилмаңлар; Әгәр силәр қийналсаңлар, уларму худди силәргә охшаш қийнилиду, силәр улар үмид қилмайдиған нәрсини (йәни шеһит болушини, савабни вә ғәлибини) аﷲ тин үмид қилисиләр. Аﷲ һәммини билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [104]. (и муһәммәд!) сени кишиләр арисида аﷲ ниң көрсәткини бойичә һөкүм қилсун дәп, саңа һәқиқәтән һәқ китабни назил қилдуқ. Хаинларниң тәрипини алмиғин [105]. Аﷲ тин мәғпирәт тилигин. Аﷲ һәқиқәтән наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [106]. (гунаһ қилиш билән) өзлиригә хиянәт қилғучиларниң тәрипини алмиғин. Хиянәткә адәтләнгән, гунаһқа чөмгән кишини аﷲ һәқиқәтән дост тутмайду [107]. Улар (хиянәтлирини) инсанлардин (хиҗил болуп) йошуриду, аﷲ тин (хиҗил болуп) йошурмайду; Улар аﷲ рази болмайдиған сөзни (йәни боһтан чаплаш, ялған гуваһлиқ бериш вә ялған қәсәмни) пиланлиған чағда, аﷲ улар билән биллә иди (йәни уларниң әһвалини билип туратти, сөзини аңлап туратти). Уларниң қилмишлирини аﷲ тамамән билгүчидур [108]. Силәр шундақ кишиләр силәрки, һаятий дуняда уларниң (йәни оғри вә хаинларниң) тәрипини алдиңлар, қиямәт күни ким аﷲ қа қарши уларниң тәрипини алиду? (йәни аﷲ ниң азабини ким улардин дәпи қилиду?) яки ким уларға һамий болиду? [109]. Кимки бирәр яманлиқ яки өзигә бирәр зулум қилип қоюп, андин аﷲ тин мәғпирәт тәләп қилса, у аﷲ ниң мәғпирәт қилғучи, наһайити меһрибан икәнликини көриду [110]. Кимки (қәстән) бирәр гунаһ қилса, уни өзиниң зийиниға қилиду (йәни униң вабалини өзи тартиду). Аﷲ һәммини билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [111]. Кимки бир кичик гунаһ яки бир чоң гунаһ қилип қоюп, уни бигунаһ адәмгә чаплиса, у шу боһтанни вә опочуқ бир гунаһни өзигә йүкливалған болиду [112]. (и муһәммәд!) әгәр саңа аﷲ ниң пәзли вә рәһмити болмиса иди, улардин бир гуруһ адәм чоқум сени аздурушни қәстләйтти; Улар пәқәт өзлирини аздуриду, саңа қилчә зиян йәткүзәлмәйду. Аﷲ саңа китабни (йәни қуранни) вә һекмәтни (йәни сүннәтни) назил қилди, саңа сән билмигән нәрсиләрни (йәни шәриәт әһкамлирини вә ғәйб ишларни) билдүрди. Аﷲ ниң саңа пәзли чоңдур [113]. Уларниң йошурун сөһбитииниң толисида хәйрийәт йоқтур. Пәқәт сәдиқиғә яки яхшилиққа яки кишиләрни әпләштүрүшкә әмр қилған кишиләр (ниң йошурун сөһбити) буниңдин мустәсна. Кимки у (иш) ларни аﷲ ниң разилиқини тиләш йүзисидин қилидикән, униңға бүйүк әҗир ата қилимиз [114]. Кимки өзигә (мөҗизиләр арқилиқ) тоғра йол ениқ болғандин кейин, пәйғәмбәргә (йәни униң әмригә) мухалипәтчилик қилидикән, мөминләрниң йолидин ғәйрийгә әгишидикән, уни өз йолиға қоюп беримиз, уни (ахирәттә) җәһәннәмгә киргүзимиз, җәһәннәм немидегән яман җай! [115]. Аﷲ өзигә бирәр нәрсиниң шерик кәлтүрүлүшини (йәни мушриклик гунаһини) әлвәттә мәғпирәт қилмайду, буниңдин башқини (аﷲ өзи) халиған адәмгә мәғпирәт қилиду, кимки аﷲ қа шерик кәлтүридикән, у һәқиқәтән қаттиқ азған болиду [116]. Улар (йәни мушриклар) аﷲ ни қоюп, пәқәт (өзлири) чиши (намлар билән ативалған) бутларға ибадәт қилиду, пәқәт аﷲ ниң ибадитидин баш тартқан шәйтанға ибадәт қилиду [117]. Аﷲ шәйтанни рәһмитидин йирақ қилди, шәйтан ейтти: «мән әлвәттә сениң бәндилириңдин муәййән сандикиләрни игиләймән [118]. Шундақла чоқум уларни аздуримән, уларни хам хиял қилдуримән (йәни һаят узун, қиямәт, һесаб елиш йоқ дегәндәк батил әқидиләрни көңлигә салимән), уларни чоқум чаһар пайларниң (бутларға нәзәр қилип бәлгә үчүн) қулақлирини йеришқа буйруймән, уларни чоқум аﷲ ниң мәхлуқатини өзгәртиветишкә (йәни қулларни ахта қилиш, уларға мәң ойдурушқа охшаш) ишларға буйруймән». Кимки аﷲ ни қоюп шәйтанни дост тутидикән, у (дуня вә ахирәттә) опочуқ зиян тартқан болиду [119]. Шәйтан уларға (ялған) вәдиләрни бериду вә уларни хам хиялға салиду (йәни әмәлдә ишқа ашмайдиған арзуларни көңлигә салиду), шәйтан уларға пәқәт ялғаннила вәдә қилиду [120]. Әнә шуларниң баридиған җайи җәһәннәмдур, улар җәһәннәмдин қачидиған җай тапалмайду [121]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларни астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәткә киргүзимиз. Улар җәннәттә мәңгү қалиду. Аﷲ ниң вәдиси һәқтур, аﷲ тинму раст сөзлүк ким бар? (йәни аﷲ тинму раст сөзлүк һеч әһәди болмайду) [122]. (аﷲ вәдә қилған саваб) силәрниң қуруқ арзуюңлар вә әһли китабниң қуруқ арзуси билән қолға кәлмәйду, кимки бир яманлиқ қилидикән, буниң үчүн (дуняда яки ахирәттә) җазалиниду, у өзи үчүн аﷲ тин башқа (аﷲ ниң азабидин қутулдуридиған) һечқандақ дост вә һечқандақ мәдәткар тапалмайду [123]. Әр аяллардин мөмин болуп туруп яхши ишларни қилғанлар җәннәткә дахил болиду, уларға қилчә зулум қилинмайду (йәни уларниң қилған әмәллириниң саваби қилчә кемәйтиветилмәйду) [124]. Яхши әмәлләрни қилған һалда өзини аﷲ қа тапшурған (йәни аﷲ ниң әмригә бойсунуп әмәлини халис аﷲ үчүн қилған), батил динлардин буралған һалда ибираһимниң диниға әгәшкән кишидин (диний җәһәттә) яхширақ адәм барму? Аﷲ ибираһимни дост тутти [125]. Асманлардики, земиндики шәйиләриң һәммиси аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, бәндилиридур, мәхлуқатлиридур). Аﷲ һәммә нәрсини толуқ билгүчидур [126]. (и муһәммәд!) сәндин аяллар тоғрисида пәтива сорайду, ейтқинки, улар тоғрисида аﷲ силәргә пәтива бериду. Қуранда силәргә тилавәт қилинидиған (аялларниң мирасиға аит) айәтләрму пәтива бериду. Шундақ йетимләр тоғрисида пәтива беридуки, уларниң тәйин қилинған мирасини бәрмәйсиләр(йәни мундақ қилмаслиқиңларға пәтива бериду), бозәк қилинған балилар(ниң һәққини беришиңлар) вә йетимләргә һәққаний болушиңлар һәққидә пәтива бериду . (аялларға вә йетимләргә) қандақла яхшилиқ қилсаңлар, шүбһисизки, аﷲ уни билип туриду (йәни шуниңға асасән аﷲ силәрни мукапатлайду) [127]. Әгәр бирәр аял ериниң көңүлсиз болушидин яки йүз өрүшидин әндишә қилса, уларниң өзара келишиши һеч гунаһ әмәс, келишиш (үзлүшүп кетиштин) яхши. Инсанларниң тәбиитигә бехиллиқ сиңип кәткән, әгәр (аяллириңларға) яхшилиқ қилсаңлар, (уларға зулум қилиштин) сақлансаңлар (аﷲ силәрни мукапатлайду). Аﷲ һәқиқәтән қилмишиңлардин хәвәрдардур [128]. Қанчә тиришсаңларму аяллириңларға (муһәббәттә вә дилниң майиллиқида) баравәр муамилидә болушқа һәргиз қадир болалмайсиләр, шуниң үчүн бирсигә пүтүнләй майил болуп, иккинчисини (ери бардәкму әмәс, йоқтәкму әмәс) есип қоюлған аялдәк ташлап қоймаңлар, әгәр (бу җәһәттики қусурлириңларни) түзәтсәңлар, (уларға зулум қилиштин) сақлансаңлар, аﷲ әлвәттә (силәргә) мәғпирәт қилиду, рәһим қилиду [129]. Әгәр иккиси үзлүшүп кәтсә, аﷲ өз пәзли билән уларниң бирсини иккинчисидин биһаҗәт қилиду, аﷲ (ниң пәзли) кәңдур, һекмәт билән иш қилғучидур [130]. Асманлардики вә земиндики шәйиләр аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, мәхлуқатидур). Силәрдин илгири китаб берилгәнләргә (йәни йәһудийлар вә насараларға) вә силәргә аﷲ қа тәқвадарлиқ қилишни тәвсийә қилдуқ, әгәр капир болсаңлар (куфриңлар аﷲ қа зиян йәткүзәлмәйду), асманлардики вә земиндики шәйиләр аﷲ ниң (мүлкидур, мәхлуқатидур). Аﷲ (мәхлуқаттин) биһаҗәттур, мәдһийигә лайиқтур [131]. Асманлардики вә земиндики шәйиләр аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, мәхлуқатидур). Һәммә ишни башқурушқа аﷲ йетәрликтур [132]. И инсанлар! әгәр аﷲ халиса, силәрни йоқ қилип орнуңларға башқиларни кәлтүриду, аﷲ буниңға қадирдур [133]. Кимки (қилған әмәли билән) дуняниң немитини тиләйдикән, (униңға ейтип қойғинки) дуня вә ахирәтниң немити аﷲ ниң дәргаһидидур (бәндә өз пәрвәрдигаридин дуня вә ахирәтниң немитини тилисун). Аﷲ (бәндилириниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (бәндилириниң әмәллирини) көрүп турғучидур [134]. И мөминләр! худалиқ үчүн гуваһлиқ бериштә, өзүңларниң яки ата анаңларниң яки туғқанлириңларниң зийиниға (гуваһлиқ беришкә) тоғра кәлгән тәқдирдиму, адаләтни бәрпа қилишқа тиришиңлар, (гуваһлиқ берилгүчи) бай болса (униңға риайә қилмастин), яки пеқир болса (униңға ич ағритмастин) һаман адил гуваһ болуңлар, аﷲ силәрдин уларға йеқиндур (йәни уларниң мәнпәитиниң немидә болидиғанлиқини обдан билиду), нәпси хаһишиңларға әгишип (һәқиқәттин) бурулуп кәтмәңлар. Әгәр тилиңларни толғусаңлар (йәни гуваһлиқтики пакитни бурмилисаңлар), яки гуваһлиқтин баш тартсаңлар, мундақта аﷲ һәқиқәтән силәрниң қилмишиңлардин хәвәрдар болуп турғучидур [135]. И мөминләр! аﷲ қа, аﷲ ниң пәйғәмбиригә вә аﷲ униңға назил қилған китабқа (йәни қуранға) вә илгири аﷲ назил қилған китабларға (йәни қурандин илгири назил қилинған самави китабларға) иман кәлтүрүңлар. Кимки аﷲ ни, аﷲ ниң пәриштилирини, китаблирини, пәйғәмбәрлирини вә ахирәт күнини инкар қилидикән, у қаттиқ азған болиду [136]. Иман ейтқан, андин капир болған, андин иман ейтқан, андин капир болған, андин куфрида әзвәйлигән (йәни шу куфри билән өлгән) кишиләрни аﷲ мәғпирәт қилмайду вә уларни тоғра йолға (йәни җәннәткә) йетәклимәйду [137]. (и муһәммәд!) мунапиқларға бешарәт бәргинки, улар қаттиқ азабқа дучар болиду [138]. Улар мөминләрни қоюп, капирларни дост тутиду, улар капирларниң қешидин иззәт вә қудрәт тәләп қиламду? (йәни куффарларни достлуқидин иззәт вә ғәлибә тиләмду?) иззәт вә қудрәтниң һәммиси аﷲ қа хастур [139]. Аﷲ китабта (йәни қуранда) силәргә назил қилдики, силәр аﷲ ниң айәтлириниң инкар қилиниватқан вә мәсхирә қилиниватқанлиқини аңлиған чеғиңларда, улар (йәни аﷲ ниң айәтлирини мәсхирә қиливатқан капирлар) башқа параңға киришмигичә улар билән биллә олтурмаңлар, болмиса (гунаһта) уларға охшаш болуп қалисиләр, аﷲ һәқиқәтән мунапиқларниң вә капирларниң һәммисини (ахирәттә) җәһәннәмгә топлайду [140]. Улар (йәни мунапиқлар) силәргә һадисә келишини күтиду, әгәр силәр аﷲ ниң нусритигә еришсәңлар, улар: « биз силәр билән биллә әмәсмидуқ? (капирлардин алған ғәниймәтләрдин бизгиму бериңлар)» дәйду. Әгәр капирлар зәпәр тапса, улар (капирларға): «биз силәрдин ғалиб болуп туруп (силәрни өлтүрмидуқ) әмәсму? Силәрни мөминләрдин сақлимидиқму?» дәйду. Аﷲ қиямәт күни араңларда (һәққаний) һөкүм чиқириду, аﷲ капирларға һәргиз мөминләргә қарши йол бәрмәйду [141]. Шүбһисизки, мунапиқлар аﷲ ни алдимақчи болушиду, аﷲ уларниң алдамчилиқиға яриша җаза бериду, улар намаз үчүн турғанда, хуш яқмаслиқ билән туриду (саваб үмид қилмайду), (намазни) кишиләргә көрситиш үчүн оқуйду (йәни риякарлиқ қилиду), аﷲ ни пәқәт азғина яд етиду [142]. Мунапиқлар куфри билән иман арисида арисалди болуп туриду, нә уларға, нә буларға мәнсүп әмәс (йәни мөминләргиму, капирларғиму мәнсүп әмәс), кимни аﷲ гумраһ қилған икән, униңға һәргизму тоғра йол тапалмайсән [143]. И мөминләр! мөминләрни (дост тутушни) қоюп, капирларни дост тутмаңлар, силәрниң зийиниңларға (йәни мунапиқ икәнликиңларға) аﷲ ниң рошән пакити болушини халамсиләр? [144]. Мунапиқлар чоқум дозахниң әң астинқи қәвитигә (йәни қәригә) ташлиниду, уларға һәргизму (азабтин қутқузидиған) мәдәткар тапалмайсән [145]. Пәқәт (мунапиқлиқтин) тәвбә қилған, (әмәллирини) түзәткән, аﷲ (ниң китаби) ға чиң йепишқан, динни аﷲ үчүн халис қилған (йәни қилған әмәлидин пәқәт аﷲ ниң разилиқини көзлигән) кишиләр буниңдин мустәсна. Әнә шулар мөминләр билән биллә (йәни уларниң қатарида) дур. Аﷲ мөминләргә (ахирәттә җәннәттин ибарәт) бүйүк әҗир ата қилиду [146]. Әгәр (аﷲ ниң немәтлиригә) шүкүр қилсаңлар вә иман ейтсаңлар, аﷲ силәргә азаб қилип немә қилиду? Аﷲ шүкүр қилғучини мукапатлиғучидур, һәммини билгүчидур [147]. Зулумға учриғучидин башқа (һәр қандақ кишиниң) ашкара яман сөз қилишини аﷲ яқтурмайду (зулумға учриғучиниң залимдин шикайәт қилишиға вә униңға дуайибәт қилишиға болиду), аﷲ (зулумға учриғучиниң дуасини) аңлиғучидур, (залимни) билгүчидур [148]. Силәр ашкара яки йошурун бир яхшилиқни қилсаңлар яки бирәр яманлиқни кәчүрсәңлар (саваб таписиләр). Шүбһисизки, аﷲ әпу қилғучидур, қудрәтликтур [149]. Шүбһисизки, аﷲ ни вә униң пәйғәмбәрлирини инкар қилғанлар, аﷲ билән униң пәйғәмбәрлириниң арисини (аﷲ қа ишинип пәйғәмбәрлиригә ишәнмәймиз дейиш билән) аҗритивәтмәкчи болғанлар, (пәйғәмбәрләрниң) бәзисигә ишинимиз, бәзисигә ишәнмәймиз дегүчиләр униң (йәни иман билән куфриниң) арисида (оттура) йол тутмақчи болғанлар [150]. Әнә шулар (иманни дәва қилған тәқдирдиму) растинла капирлардур, капирларға хорлиғучи азаб тәййарлидуқ [151]. Аﷲ қа вә униң пәйғәмбәрлиригә иман ейтқан, улардин һечбириниң арисини аҗритивәтмигән (йәни һәммисигә иман ейтқан) кишиләргә аﷲ уларниң (тегишлик) әҗирлирини ата қилиду, аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [152]. Әһли китаб (йәни йәһудийлар вә насаралар) сәндин өзлиригә асмандин бир китаб чүшүрүшни сорайду, улар мусадин буниңдинму чоңрақини сорап: «бизгә аﷲ ни апашкара көрсәткин» дегән иди. Шуниң билән, уларниң зулми сәвәблик уларни чақмақ соқти (йәни асмандин бир от келип уларни һалак қилди). Улар рошән мөҗизиләр кәлгәндин кейин мозайни (мәбуд) қиливалди. Кейин биз уларни әпу қилдуқ. Биз мусаға (униң раст пәйғәмбәрликини испатлайдиған мөҗизиләрдин) рошән пакит ата қилдуқ [153]. (тәврат шәриитини қобул қилмиғанлиқлири сәвәблик) улардин әһдә алмақ үчүн үстигә тур (теғи) ни тикләп қойдуқ, уларға: «(бәйтулмуқәддәс) дәрвазисидин сәҗдә қилған һалда кириңлар» дедуқ һәмдә уларға: «шәнбиниң һөрмитини сақлаңлар (йәни шәнбидә белиқ тутуш билән һәддиңлардин ашмаңлар)» дедуқ. Улардин (бу һәқтә) мәһкәм вәдә алдуқ [154]. Улар әһдини бузғанлиқлири, аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанлиқлири, пәйғәмбәрләрни наһәқ өлтүргәнликлири вә (муһәммәд әләйһиссаламға) диллиримиз пәрдиләнгән (йәни сөзүңни чүшәнмәйду) дегәнликлири үчүн (уларға ләнәт қилдуқ), бәлки аﷲ уларниң куфри сәвәбидин диллирини печәтливәтти, шуңа уларниң азғинисидин башқини иман ейтмайду [155]. Йәнә уларниң куфри (йәни иса әләйһиссаламни инкар қилғанлиқлири) үчүн вә мәрйәмгә чоң боһтан чаплиғанлиқлири үчүн (уларға ләнәт қилдуқ) [156]. Йәнә аﷲ ниң рәсули иса ибн мәрйәмни һәқиқәтән өлтүрдуқ дегәнликлири үчүн (уларға ләнәт қилдуқ). Ваһаләнки, уларниң исани өлтүргиниму йоқ, дарға асқиниму йоқ вә лекин уларға шүбһә селинди (исани астуқ дәп гуман қилип, иса әләйһиссаламға охшап қалған башқа бирсини асти), иса тоғрисида ихтилап қилишқанлар һәқиқәтән униң өлтүрүлгәнлики (мәслиси) дә шүбһидидур. Улар бу (ишниң һәқиқити) ни билмәйду, гуманғила асаслиниду, улар исани җәзмән өлтүрмиди [157]. Бәлки аﷲ уни өз тәрипигә көтүрди (йәни иса әләйһиссаламни аﷲ уларниң шәрридин қутулдуруп тирик һалда асманға елип чиқип кәтти). Аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [158]. Әһли китабтин (йәни йәһудийлар вә насаралардин) һәр қандиқи җан үзүш алдида униңға (йәни исаниң һәқ пәйғәмбәрлики вә аﷲ ниң бәндиси икәнликигә) иман ейтиду. Иса қиямәт күни улар (йәһудийларниң исани дарға астуқ дегән дәвасиниң вә насараларниң иса аﷲ ниң оғли дегән дәвасиниң ялғанлиқи) ға гуваһ болиду [159]. Йәһудийларниң қилған һәқсизлиқлири (йәни зулми вә қилған гунаһлири), нурғун кишиләрни аﷲ ниң йолидин (йәни аﷲ ниң диниға кириштин) тосқанлиқлири, чәкләнгән җазанини алғанлиқлири вә кишиләрниң пул маллирини наһәқ йегәнликлири үчүн, уларға (илгири) һалал қилинған пакиз нәрсиләрни һарам қилдуқ, уларниң ичидин капир болғанларға қаттиқ азаб һазирлидуқ [160161]. Уларниң ичидики билими чоңқур болғанларға, саңа назил қилинған китабқа (йәни қуранға), сәндин илгири (өткән пәйғәмбәрләргә) назил қилинған китабларға иман ейтидиған мөминләргә, намазни өтигүчиләргә, закат бәргүчиләргә, аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман ейтқучиларға (җәннәттә мәңгү қелиштин ибарәт) катта әҗир ата қилимиз [162]. (и муһәммәд!) биз нуһқа вә униңдин кейинки пәйғәмбәрләргә вәһйи қилғандәк, һәқиқәтән саңа вәһйи қилдуқ һәмдә ибираһимға, исмаилға, исһаққа, йәқубқа, йәқубниң әвладлириға, исаға, әййубқа, юнусқа, һарунға, сулайманға вәһйи қилдуқ, давудқа зәбурни ата қилдуқ [163]. Биз нурғун пәйғәмбәрләрни әвәттуқ, уларниң арисида илгири (и муһәммәд!) саңа баян қилғанлиримизму бар, саңа баян қилмиғанлиримизму бар, аﷲ мусаға (биваситә) сөз қилди [164]. Әвәтилгән пәйғәмбәрләрдин кейин аﷲ ниң алдида кишиләр (йәни пәйғәмбәр әвәтилгән болса әлвәттә иман ейтаттим вә итаәт қилаттим дегүчиләр) гә баһанә болуп қалмаслиқи үчүн, (итаәт қилғучиларға җәннәт билән) хуш хәвәр бәргүчи, (асийлиқ қилғучиларни дозахтин) агаһландурғучи пәйғәмбәрләрни әвәттуқ, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [165]. (йәһудийлар вә насаралар сениң пәйғәмбәрликиңгә гуваһлиқ бәрмисә гунаһи өзигә) лекин аﷲ саңа назил қилған қуран арқилиқ (пәйғәмбәрликиңгә) гуваһлиқ бериду, аﷲ қуранни (башқилар билмәйдиған өзигә хас) илми билән назил қилди. Пәриштиләрму (аﷲ саңа назил қилған қуранға вә пәйғәмбәрликиңгә) гуваһлиқ бериду, (башқилар гуваһлиқ бәрмигәндиму) аﷲ ниң гуваһлиқи йетәрликтур [166]. Шүбһисизки, капир болғанлар вә (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин тосқанлар һәқиқәтән қаттиқ азди [167]. Шүбһисизки, капир болғанлар вә зулум қилғанларни аﷲ мәғпирәт қилмайду, тоғра йолғиму (йәни җәннәтниң йолиғиму) башлимайду [168]. (уларни) пәқәт җәһәннәмниң йолиға башлайду, улар җәһәннәмдә мәңгү қалиду, бу (йәни уларни җәһәннәмдә мәңгү қалдуруш) аﷲ қа асан [169]. И инсанлар! пәйғәмбәр (йәни муһәммәд әләйһиссалам) силәргә пәрвәрдигариңлардин һәқ (дин) елип кәлди, иман ейтиңларки, (бу) силәр үчүн пайдилиқ, әгәр инкар қилсаңлар (йәни куфрини давамлаштурсаңлар) (аﷲ силәрдин биһаҗәт). Чүнки асманлардики вә земиндики шәйиләрниң һәммиси аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мәхлуқатидур, мүлкидур). Аﷲ (бәндилириниң әһвалини) билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [170]. И әһли китаб! (йәни насаралар җамаәси) диниңларда һәддидин ашмаңлар, аﷲ ниң шәнигә һәқ (сөз) дин башқини ейтмаңлар (йәни аﷲ қа шерики вә балиси болуштин пак дәп етиқад қилиңлар). Мәсиһ иса мәрйәмниң оғли, пәқәт аﷲ ниң рәсулидур (силәр гуман қилғандәк аﷲ ниң оғли әмәстур), мәрйәмгә аﷲ ниң илқа қилған кәлимисидур (йәни атиниң васитисиз, аﷲ ниң «вуҗудқа кәл» дегән сөзидин яритилғандур), аﷲ тәрипидин кәлгән бир роһтур, аﷲ қа вә униң пәйғәмбәрлиригә иман ейтиңлар, (аﷲ , иса, мәрйәмдин ибарәт) үчтур демәңлар, (аﷲ үч дәйдиған етиқадтин) қайтиңлар, (бу) силәргә пайдилиқтур, аﷲ пәқәт бир илаһтур, балиси болуштин аﷲ пактур, асманлардики вә земиндики шәйиләрниң һәммиси аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, мәхлуқатидур), аﷲ йетәрлик һамийдур [171]. Мәсиһму, (аﷲ қа) йеқин пәриштиләрму аﷲ қа бәндә болуштин һәргиз баш тартмайду, кимләрки аﷲ қа бәндичилик қилиштин баш тартидикән вә көрәңләп кетидикән, (билсунки) аﷲ уларниң һәммисини (қиямәт күни һесаб елиш вә җазалаш үчүн) өз дәргаһиға топлайду [172]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларға кәлсәк, аﷲ уларниң (әмәллириниң) әҗрини толуқ бериду, немитини уларға бериду, (аﷲ қа қулчилиқ қилиштин) баш тартқан вә көрәңләп кәткәнләргә кәлсәк, аﷲ уларға қаттиқ азаб қилиду. Улар өзлири үчүн аﷲ тин башқа (аﷲ ниң азабидин қутулдуридиған) һечқандақ дост вә һечқандақ мәдәткар тапалмайду [173]. И инсанлар! силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин (шанлиқ мөҗизиләр билән күчләндүрүлгән муһәммәд әләйһиссаламдин ибарәт) очуқ дәлил кәлди, силәргә рошән нурни (йәни қуранни) назил қилдуқ [174]. Аﷲ қа иман ейтқан вә униңға (йәни қуранға) чиң йепишқанларға кәлсәк, аﷲ уларни өз рәһмитигә вә немитигә (йәни җәннитигә) дахил қилиду вә уларни тоғра йолға башлайду [175]. (и муһәммәд!) сәндин (ата аниси, балиси йоқ мейитниң мираси тоғрулуқ) пәтива соришиду, ейтқинки, «аﷲ ата аниси, балиси йоқ киши (қалдурған мирас) тоғрисида пәтива бериду, әгәр бир киши вапат болса, балиси болмиса, пәқәт бир һәмшириси болса, у тәрәкиниң йеримини алиду, әгәр у аялниң балиси болмиса, әр бир туғқини униң вариси болиду (йәни мирасниң һәммисини алиду), әгәр икки һәмшириси болса, улар тәрәкиниң үчтин икки һәссисини алиду, әгәр варислар һәм әр, һәм аял бир туғқанлар болса (уларниң ичидики) бир әргә икки аялниң һәссиси берилиду, адашмаслиқиңлар үчүн аﷲ силәргә (шәриәт әһкамлирини) баян қилип бериду. Аﷲ һәммә нәрсини билгүчидур» [176].

5 сүрә маидә мәдинидә назил болған, 120 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

И мөминләр! әһдиләргә (йәни аﷲ билән силәрниң араңлардики вә силәрниң өз араңлардики әһдиләргә) вапа қилиңлар. Силәргә (бу сүридә төвәндә) оқуп берилидиғанлардин башқа, һайванлар, (йәни төгә, кала, қойлар) ниң һәммисини (зәбһи қилинғандин кейин йейиш) һалал қилинди. Лекин силәр еһрам (яки һәрәм) дә болғиниңларда шикарни һалал санимаңлар, шүбһисизки, аﷲ (һалал һарам тоғрулуқ) халиған нәрсини һөкүм қилиду [1]. И мөминләр! аﷲ ниң дининиң аламәтлирини (йәни һәҗдә таәтниң бәлгиси һесабланған ишларни) (тәрк етиш билән) шәһри һәрәм (да уруш қилиш) ни, һәдийини (йәни кәбигә аталған қурбанлиққа дәхли тәруз қилишни), қәладә (йәни һәҗдә қурбанлиқ қилинидиған мал икәнликини билдүрүш үчүн һайванға есип қоюлған нәрсә) ләргә (чеқилишни), пәрвәрдигариниң пәзлини вә разилиқини тиләп бәйтуллаһқа (һәҗ үчүн яки өмрә үчүн) кәлгүчиләргә (чеқилишни) һалал санимаңлар, иһрамдин чиққан чеғиңларда шикар қилсаңлар болиду, бирәр қәвм (йәни мушриклар) ниң силәрни мәсҗиди һәрәм (зиярити) дин тосқанлиқтин ибарәт дүшмәнлики һәргизму силәрниң уларға чеқилишиңларға сәвәбчи болмисун, яхши ишқа вә тәқвадарлиққа ярдәмлишиңлар, гунаһқа вә зулумға ярдәмләшмәңлар, аﷲ (ниң азаби) дин қорқуңлар, аﷲ ниң азаби һәқиқәтән қаттиқ [2]. Силәргә өзи өлүп қалған һайван, қан, чошқа гөши, аﷲ тин ғәйрийниң (йәни бутларниң) нами тилға елинип боғузланған һайван, боғуп өлтүрүлгән һайван, уруп өлтүрүлгән һайван, (егиздин) йиқилип өлгән һайван, (һайванлар тәрипидин) үсүп өлтүрүлгән һайван, йиртқуч һайванлар йерип өлтүрүп йегән һайван (ниң гөшини йейиш) һарам қилинди. Лекин (юқириқи бәш түрлүк һайвандин җени чиқмиған чағда) боғузлиғанлириңлар һалал болиду һәмдә бутларға елип берилип униң йенида боғузланған һайванлар һарам қилинди. Әзлам (йәни җаһилийәт дәвридә пал үчүн ишлитидиған үч парчә яғач) билән пал селишиңлар һарам қилинди, бу гунаһтур, капирлар бүгүн силәрниң диниңлар (ни йоқитиш) дин үмидини үзди, улардин қорқмаңлар, мәндин қорқуңлар. Бүгүн силәрниң диниңларни пүтүн қилдим, силәргә немитимни тамамлидим, ислам динини силәрниң диниңлар болушқа таллидим, кимки ачлиқта илаҗисизлиқтин, гунаһни мәқсәт қилмастин (һарам қилинған нәрсиләрни йесә гунаһ болмайду), аﷲ мәғпирәт қилғучидур, бәндилиригә наһайити меһрибандур [3]. (и муһәммәд!) улар сәндин өзлиригә (йемәк ичмәктин) немиләрниң һалал қилинғанлиқини сорайду, ейтқинки, «силәргә пак нәрсиләр вә (ит, қарчиға, қушқа охшаш) шикарға өгитилгән, силәр аﷲ ниң өзүңларға өгәткини бойичә өгәткән овчи җаниварларниң шикар қилған нәрсилири һалал қилинди, уларниң силәр үчүн овлиған нәрсилиридин йәңлар (овчи җаниварларни шикарға қоюп бәргән чеғиңларда) аﷲ ниң намини яд қилиңлар (йәни бисмилла дәңлар), аﷲ (ниң әмригә мухалипәтчилик қилиш) тин сақлиниңлар, аﷲ һәқиқәтән тез һесаб алғучидур» [4]. Бүгүн силәргә пак нәрсиләр һалал қилинди, китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) ниң тамиқи силәргә һалалдур вә силәрниң тамиқиңлар уларға һалалдур, мөминләрдин болған әфифә аялларниң, силәрдин илгири китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) дин болған әфифә аялларниң мәһрини бәрсәңлар, иппәтлик болғиниңлар вә ашкара йошурун паһишини көзлимигиниңлар һалда (уларни алсаңлар), улар силәргә һалалдур, кимки имандин йенивалидикән (яки шәриәт әһкамлирини инкар қилидикән), униң әмәли (ниң саваби) йоққа чиқирилиду, ахирәттә у зиян тартқучилардин болиду [5]. И мөминләр! (силәр таһарәтсиз болуп) намаз (оқумақчи болуп) турғиниңларда, йүзүңларни ююңлар, қолуңларни җәйникиңлар билән қошуп ююңлар, бешиңларға мәсһи қилиңлар, путуңларни ошуқуңлар билән қошуп ююңлар, әгәр җунуп болсаңлар паклиниңлар (йәни ғусли қилиңлар), әгәр кесәл болсаңлар (су зиян қилидиған болса), яки сәпәр үстидә болуп (су тапалмисаңлар), яки силәрниң бирсиңлар һаҗәтханидин кәлгән (йәни таһарәт сундурған) болсаңлар, яки аяллириңлар билән йеқинчилиқ қилғандин кейин (ғусли таһарәт үчүн) су тапалмисаңлар, пак тупрақта тәйәммум қилиңлар, униң билән йүзүңларға, қолуңларға мәсһи қилиңлар, аﷲ силәргә силәргә мушәққәтни халимайду, лекин аﷲ шүкүр қилишиңлар үчүн силәрни пак қилишни, (ислам шәриитини баян қилиш билән) немитини силәргә тамамлашни халайду [6]. (и мөминләр!) аﷲ ниң силәргә бәргән (улуғ) немитини вә силәр билән қилған муаһидисини әсләңлар, әйни заманда силәр: «аңлидуқ вә итаәт қилдуқ» дегән идиңлар, аﷲ тин қорқуңлар (йәни аﷲ қа бәргән әһдини бузуштин сақлиниңлар). Аﷲ һәқиқәтән (бәндилириниң) диллиридики сирлирини билгүчидур [7]. И мөминләр! аﷲ ниң (һәқлирини) ада қилишқа тиришиңлар, адиллиқ билән гуваһлиқ бериңлар, бирәр қәвмгә болған өчмәнликиңлар (уларға) адил болмаслиқиңларға сәвәб болмисун, (дүшминиңларға) адил болуңлар, бу (йәни уларға өчмән туруп адил болушуңлар) тәқвадарлиққа әң йеқиндур, аﷲ тин қорқуңлар, аﷲ һәқиқәтән қилмишиңлардин хәвәрдардур [8]. Аﷲ иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларға мәғпирәт вә катта саваб вәдә қилди [9]. Капир болған вә бизниң айәтлиримизни ялғанға чиқарған кишиләр әһли дозахтур [10]. И мөминләр! аﷲ ниң силәргә бәргән (йәни силәрни дүшминиңлардин сақлиғанлиқ) немитини әсләңлар, әйни заманда бир җамаә силәргә қоллирини узатмақчи (йәни силәрни өлтүрмәкчи) болған иди, аﷲ уларниң қоллирини силәрдин тости (йәни силәрниң уларни зиянкәшлик қилишидин сақлиди). Аﷲ тин (аﷲ ниң әмрини орунлаш, мәни қилған ишлиридин чәклиниш билән) қорқуңлар, мөминләр аﷲ қа тәвәккүл қилсун [11]. Шүбһисизки, аﷲ исраил әвладидин мәһкәм әһдә алди, уларниң арисидин (йәни он икки аймақниң һәр бирсидин бирдин) он икки башлиқни (кепиллик үчүн җәббарларға йәни әмалиқәләргә) әвәттуқ һәмдә аﷲ : «мән силәргә ярдәм беримән, (и исраил әвлади! аﷲ билән қәсәмки) әгәр силәр намазни (тәдил әркан билән) өтисәңлар, закат бәрсәңлар, пәйғәмбәрлиримгә иман ейтсаңлар вә уларға ярдәм бәрсәңлар, аﷲ қа қәрзи һәсәнә бәрсәңлар (йәни аﷲ ниң йолида пул мелиңларни сәрп қилсаңлар), әлвәттә силәрниң гунаһиңларни йоққа чиқиримән, силәрни әлвәттә астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләргә киргүзимән. Шуниңдин (йәни мәһкәм әһдидин) кейин силәрдин кимки (әмр қилған нәрсилиримни) инкар қилидикән, у әлвәттә тоғра йолдин азған болиду» деди [12]. Әһдини бузғанлиқлири үчүн уларни рәһмитимиздин йирақ қилдуқ, уларниң диллирини (иманни қобул қилишқа юмшимайдиған дәриҗидә) қаттиқ қилдуқ, улар (тәвратниң) сөзлирини өзгәртиветиду, улар (тәвратта) өзлири үчүн қилинған нәсиһәтниң бир қисмини унтуди. (и муһәммәд!) уларниң азғинисидин башқисиниң хиянәт қилғанлиқини байқап турисән, (әгәр тәвбә қилса) уларни әпу қилғин, (әгәр иман ейтса) уларни кәчүргин, аﷲ һәқиқәтән яхшилиқ қилғучиларни дост тутиду [13]. Биз насарамиз дегәнләрдинму (аﷲ ни бир дәп тонушқа вә муһәммәд әләйһиссаламға иман иейтишқа) мәһкәм әһдә алдуқ, улар (инҗилда) өзлиригә қилинған нәсиһәтниң бир қисмини унтуди, (буниң җазаси үчүн) уларниң арисиға қиямәткичә адавәт вә дүшмәнлик салдуқ, (шу чағда) аﷲ уларға қилмишлирини ейтип бериду (йәни улар өзлириниң қәбиһ әмәллириниң җазасини тартиду) [14]. И әһли китаб! (йәни йәһудийлар вә насаралар) силәргә силәр китабта (инҗилда вә тәвратта) йошурған нурғун нәрсиләрни баян қилип беридиған вә (йошурған нәрсиләрдин) нурғунини кәчүридиған (ашкарилап силәрни паш қилмайдиған) рәсулимиз кәлди, силәргә аﷲ тәрипидин нур (йәни муһәммәд әләйһиссалам) вә рошән китаб (йәни қуран) кәлди [15]. Аﷲ шу китаб (йәни қуран) арқилиқ разилиқини тилигәнләрни саламәтлик йоллири (аﷲ ниң шәриити вә униң әһкамлири) ға йетәкләйду, ирадиси бойичә уларни (куфри) қараңғулуқидин (иманниң) нуриға чиқириду вә уларни тоғра йолға һидайәт қилиду [16]. Мәрйәм оғли мәсиһ (йәни иса) аﷲ дур дегән кишиләр (йәни насараларниң бир пирқиси) һәқиқәтән капир болди. (и муһәммәд!) ейтқинки, «әгәр аﷲ мәрйәм оғли мәсиһни, мәсиһниң анисини (йәни мәрйәмни) вә йәр йүзидики барлиқ кишиләрни һалак қилишни ирадә қилса, аﷲ (ниң ирадиси) дин бирәр нәрсини тосушқа ким қадир болалайду?» асманларниң вә земинниң вә уларниң арисидики нәрсиләрниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, аﷲ халиғинини хәлқ етиду, аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [17]. Йәһудийлар вә насаралар: «биз аﷲ ниң оғуллиридурмиз (йәни ата балидәк йеқинмиз) вә (биз аﷲ ниң динида болғачқа) достлиридурмиз» деди. Ейтқинки, «(ундақ болса) аﷲ немә үчүн силәргә гунаһиңлар түпәйлидин азаб қилиду?» бәлки силәр башқа кишиләргә охшаш аﷲ яратқан инсансиләр, аﷲ халиған адәмгә мәғпирәт қилиду; Халиған адәмгә азаб қилиду. Асманларниң, йәр йүзиниң вә уларниң арисидики нәрсиләрниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, әң ахир баридиған җай аﷲ ниң дәргаһидур [18]. И әһли китаб! (йәни йәһудий вә насаралар) бизгә (саваб билән) хуш хәвәр бәргүчи, (азабтин) агаһландурғучи кәлмиди демәсликиңлар үчүн, пәйғәмбәрләр үзүлүп қалған бир заманда силәргә (шәриәтни вә униң әһкамлирини) баян қилип беридиған рәсулимиз кәлди, һәқиқәтән силәргә хуш хәвәр бәргүчи вә агаһландурғучи (йәни муһәммәд әләйһиссалам) кәлди (әмди силәргә өзрә қалмиди). Аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [19]. Өз вақтида, муса өз қәвмгә ейтти: «и қәвмим! аﷲ ниң силәргә бәргән немитини яд қилиңлар, аﷲ өз вақтида ичиңларда (силәрни тоғра динға йетәкләйдиған) нурғун пәйғәмбәрләрни барлиққа кәлтүрди. Силәрдин падишаһлар қилди (йәни өзүңларни өзүңларға хоҗа қилди). Силәргә җаһан әһлидин һеч кишигә бәрмигән (дәряни йерип оттурисидин йол ечип бериш, булутларни сайивән қилип бериш, асмандин йемәклик чүшүрүп бериш қатарлиқ) немәтләрни бәрди [20]. И қәвмим! аﷲ силәргә тәқдир қилған (йәни силәрни киришкә әмр қилған) муқәддәс земинға (йәни бәйтулмуқәддәскә) кириңлар, арқиңларға чекинмәңлар, болмиса (иккила дуняда) зиян тартқучилардин болуп қалисиләр» [21]. Улар: «и муса! муқәддәс земинда күчлүк (йәни җасамәтлик, қамәтлик) бир қәвм бар (улар ад қәвминиң қалдуқи болған әмалиқәләр), улар чиқип кәтмигичә биз у йәргә һәргиз кирмәймиз, улар уйәрдин чиқип кәтсә чоқум киримиз» деди [22]. Аﷲ тин қорққучилардин болған, аﷲ ниң (иман таәттин ибарәт) немитигә еришкән икки адәм (йәни калб ибн йәфуннә билән юшә ибн нун) уларға: «(шәһәрниң) дәрвазисидин һуҗум қилип кириңлар, (шәһәрниң) дәрвазисидин һуҗум қилип кирсәңлар, чоқум ғәлибә қилисиләр, әгәр (аﷲ ниң вәдә қилған ярдимигә) ишәнсәңлар, аﷲ қа тәвәккүл қилиңлар» деди [23]. Улар: « и муса! мадамики, улар муқәддәс йәрдә икән, биз һәргиз у йәргә кирмәймиз, сән пәрвәрдигариң билән биллә берип иккиңлар урушуңлар, биз бу йәрдә олтуруп турайли» деди [24]. Муса деди: «пәрвәрдигарим! мән пәқәт өзүмгә вә қериндашлиримғила игимән, сән биз билән (итаитиңдин баш тартқан) қәвмниң арисини айривәткин’ [25]. Аﷲ деди: « уларниң муқәддәс йәргә кириши 40 йилғичә һарам қилинди, (бу җәрянда) улар земинда адишип йүриду . Пасиқ қәвм үчүн қайғурмиғин» [26]. (и муһәммәд!) уларға (йәни әһли китабқа вә қәвмңгә) адәмниң икки оғли (йәни һабил билән қабил) ниң һекайисини растлиқ билән оқуп бәргин, өз вақтида улар (йәни һабил билән қабил) иккийлән қурбанлиқ қилған иди. Бирси (йәни һабил) ниң қобул болди, йәнә бирси (йәни қабил) ниң қобул болмиди. (қабил һабилға) «мән сени чоқум өлтүримән» деди, һабил немишқа девиди, қабил: «аﷲ сениң қурбанлиқиңни қобул қилип, мениңкини қобул қилмиди» деди. (һабил) ейтти: «аﷲ пәқәт тәқвадарларниң (қурбанлиқини) қобул қилиду» [27]. Әгәр сән мени өлтүрүшкә қолуңни созидиған болсаң, мән сени өлтүрүшкә қолумни созмаймән, мән һәқиқәтән аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ тин қорқимән [28]. Мән һәқиқәтән сән билән болған гунаһни (йәни мени өлтүргәнлик гунаһиңни) вә сениң (илгирики) гунаһиңни (йәни атаң адәмниң әмригә асийлиқ қилғанлиқ гунаһиңни) үстүңгә елип әһли дозахлардин болушуңларни тиләймән, (кишиләргә) зулум қилғучиларниң җазаси шудур» [29]. У (йәни қабил) ниң нәпси униңға қериндишини (йәни һабилни) өлтүрүшни чирайлиқ көрсәтти, шуниң билән, уни өлтүрүп (дуня вә ахирәттә) зиян тартқучилардин болди [30]. Аﷲ униңға қериндишиниң җәситини қандақ көмүшни көрситиш үчүн бир қаға әвәтти. У (тумшуқи вә икки пути билән) йәрни колиди. У (буни көрүп): «вай мән қериндишимниң җәситини көмүштә мушу қағичилик болуштин аҗиз кәлдимму?» деди. Шуниң билән у надамәт қилғучилардин болди [31]. Шу (йәни қабилниң һабилни наһәқ өлтүргәнлики) сәвәбтин (тәвратта) исраил әвладиға һөкүм қилдуқки, кимки наһәқ адәм өлтүрмигән яки йәр йүзидә бузғунчилиқ қилмиған бир адәмни өлтүрсә, у пүтүн инсанларни өлтүргәндәк болиду, кимки бир адәмни тирилдүрсә (йәни қутқузса яки һаят қелишиға сәвәбчи болса), у пүтүн инсанларни тирилдүргәндәк болиду, пәйғәмбәрлиримиз бәни исраилға растла (шанлиқ) мөҗизиләрни елип кәлди, шуниңдин кейин уларниң (йәни исраил әвладиниң) толиси (куфрида, адәм өлтүрүштә) земинда һәддидин ашқучилардин болди [32]. Аﷲ вә униң рәсули билән уруш қилидиғанларниң, йәр йүзидә бузғунчилиқ қилидиғанларниң җазаси шуки, улар өлтүрүлүши яки дарға есилиши яки оң қоллири вә сол путлири кесилиши яки сүргүн қилиниши керәк. Бу (йәни җаза) улар үчүн бу дуняда рәсвалиқ (елип кәлгүчидур), ахирәттә улар чоң азабқа дучар болиду [33]. Силәр тутувелиштин илгири тәвбә қилғанлар буниңдин мустәсна, билиңларки, аﷲ мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [34]. И мөминләр! мәқсәткә еришишиңлар үчүн аﷲ (ниң азаби) дин қорқуңлар, аﷲ қа (таәт ибадәт қилиш, гунаһтин сақлиниш билән) йеқинчилиқни тиләңлар, аﷲ йолида җиһад қилиңлар [35]. Йәр йүзидики барлиқ нәрсиләр, йәнә шуниңдәк бир һәссә келидиған нәрсиләр капирларниң болуп, улар қиямәт күни (аﷲ) ниң азабидин қутулуш үчүн уни фидийә қилип бәргән тәқдирдиму, уларниң (фидийиси) қобул қилинмайду, улар қийниғучи азабқа дучар болиду [36]. Улар дозахтин чиқмақчи болидую, әмма һәргиз чиқалмайду, улар (үзүлүп қалмайдиған) даимлиқ азабқа қалиду [37]. Оғрилиқ қилғучи әрниң вә оғрилиқ қилғучи аялниң қилмишини җазалап, аﷲ тәрипидин ибрәт қилиш йүзисидин қоллирини кесиңлар, аﷲ (өз әмрини ишқа ашурушта) ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [38]. Кимки (оғрилиқ қилип кишиләргә) зулум қилғандин кейин тәвбә қилса, (әмәлини) түзисә (йәни оғрилиқ қилиштин янса), аﷲ униң тәвбисини қобул қилиду, аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [39]. Биләмсәнки, асманларниң вә земинниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, аﷲ халиған адәмгә азаб қилиду, халиған адәмгә мәғпирәт қилиду, аﷲ һәммә нәрсигә қадирдур [40]. И пәйғәмбәр! диллирида ишәнмәй, еғизлирида: «иман ейттуқ» дәп қойидиғанлар (йәни мунапиқлар) дин вә йәһудийлардин куфриға (пурсәт тапсила куфрини изһар қилишқа) алдирайдиған кишиләр сени ғәмкин қилмисун, улар (әһбарлири оқуған) ялғанға қулақ салиду, саңа кәлмигән (йәни өчлүк қилип сениң сөһбитиңгә һазир болмиған) башқа бир қәвмгә (йәни хәйбәр йәһудийлириниң сөзигә) қулақ салиду, улар (тәвратниң) сөзлирини җайлиридин өзгәртиветиду (йәни аﷲ ниң әһкамлирини башқиларға алмаштуруветиду). Улар: «әгәр силәргә бу (һөкүм) берилсә, уни қобул қилиңлар, әгәр у берилмисә қобул қилмаңлар» дәйду, аﷲ биркимниң гумраһлиқини ирадә қилидикән, униң үчүн аﷲ қа қарши қолуңдин һеч иш кәлмәйду (йәни һеч адәм униңдин гумраһлиқни дәпи қилишқа қадир болалмайду). Диллирини (қилмиши қәбиһ болғанлиқтин куфридин) пак қилишни аﷲ халимиған кишиләр әнә шулардур, улар дуняда рәсвалиққа, ахирәттә чоң азабқа қалиду [41]. Улар ялғанға қулақ салғучилардур, (пара вә җазаниға охшаш) һарамни йегүчиләрдур. (и муһәммәд!) әгәр улар сениң алдиңға (дәвалишип кәлсә), уларниң арисида һөкүм қилип қойсаң, яки уни рәт қилсаң болиду (йәни уларниң арисида һөкүм чиқириш яки улардин йүз өрүш сениң ихтияриң), әгәр уларни рәт қилсаң, улар саңа қилчә зиян йәткүзәлмәйду (чүнки аﷲ сени кишиләрниң шәрридин сақлайду), әгәр уларниң арисида һөкүм қилсаң, адиллиқ билән һөкүм қилғин, аﷲ һәқиқәтән адилларни дост тутиду [42]. Уларниң йенида аﷲ ниң һөкмини өз ичигә алған тәврат турса (йәни тәвраттики һөкүмләрни көрүп туруп әмәл қилмайватса), (и муһәммәд) қандақчә сени һөкүм чиқиришқа тәклип қилиду? Андин кейин (йәни һәқиқәт ашкара болғандин кейин) сениң һөкмиңдин йүз өрүйду, әнә шулар (тәвратқиму, саңиму) ишәнмигүчиләрдур [43]. Биз һәқиқәтән (мусаға) тәвратни назил қилдуқ, тәвратта (тоғра йолға йетәкләйдиған) һидайәт вә нур бар, (аﷲ ниң һөкмигә) бойсунған пәйғәмбәрләр йәһудийлар арисида (тәврат билән) һөкүм қилиду, (йәһудийларниң) заһитлири вә өлималириму (өзгәртиштин) сақлашқа буйрулған китабуллаһ (йәни тәврат) бойичә һөкүм қилиду, улар тәвратни (өзгәртиштин сақлашқа) назарәтчи иди. (и йәһудийларниң өлималири!) кишиләрдин қорқмаңлар, мәндин қорқуңлар. Мениң айәтлиримни аз пулға тегишмәңлар (йәни пул мал, мәнсәп вә пара үчүн айәтлиримниң һөкмини өзгәртивәтмәңлар), кимләрки аﷲ назил қилған айәтләр бойичә һөкүм қилмайдикән, улар капирлардур [44]. Улар (йәни исраил әвлади) ға тәвратта шундақ бәлгилидуқки, җанға җан (йәни наһәқ адәм өлтүргән өлтүрүлиду), көзгә көз (йәни кишиниң көзини наһәқ қуювәткән адәмниң көзини қуюветилиду), бурунға бурун (йәни кишиниң бурнини наһәқ кәскәнниң бурни кесилиду), қулаққа қулақ (йәни кишиниң қулиқини наһәқ кәскәнниң қулиқи кесилиду), чишқа чиш (йәни кишиниң чишини наһәқ төккәнниң чиши төкүлиду) вә (кишини) қандақ яридар қилған болса шундақ яридар қилиниш билән қисас елиниду, кимки (җинайәтчини) әпу қилса (йәни униңдин қисас алмиса), бу униң (гунаһи) ға кәффарәт болиду, аﷲ назил қилған бойичә һөкүм қилмайдиған кишиләр залимлардур [45]. Уларниң (йәни бәни исраил пәйғәмбәрлириниң) арқисидин өзидин илгири назил қилинған тәвратни (йәни униң аﷲ тәрипидин назил қилинғанлиқини) етирап қилғучи иса ибн мәрйәмни әвәттуқ, униңға һидайәт билән нурни өз ичигә алған инҗилни ата қилдуқ, (инҗил) өзидин илгири назил қилинған тәвратни етирап қилғучидур (йәни униңға мувапиқтур), тәқвадарларға һидайәт вә пәнд нәсиһәттур [46]. Әһли инҗиллар (йәни насаралар) аﷲ инҗилда назил қилған әһкамлар бойичә һөкүм қилсун, аﷲ назил қилған айәтләр бойичә һөкүм қилмиғанлар пасиқлардур [47]. (и муһәммәд!) биз саңа өзидин илгири (самави) китабларни етирап қилғучи вә уларға шаһит болғучи һәқ китабни (йәни қуранни) нази қилдуқ. (и муһәммәд!) уларниң арисида аﷲ саңа назил қилған қуран (әһками) бойичә һөкүм қилғин, саңа кәлгән һәқтин бурулуп, уларниң нәпси хаһишлириға әгәшмигин. (и үммәтләр!) силәрниң һәр бириңларға бирхил шәриәт вә очуқ йол тәйин қилдуқ. Әгәр аﷲ халиса, әлвәттә, силәрни бир үммәт қилатти (йәни пүтүн инсанларни бир динда қилатти). Лекин аﷲ силәргә бәргән шәриәтләр арисида силәрни синаш үчүн (көп үммәт қилип айриди). Яхши ишларға алдираңлар. Һәммиңлар аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр, силәр ихтилап қилишқан нәрсиләрни (униң қайси һәқ, қайси наһәқ икәнликини) аﷲ силәргә ейтип бериду [48]. (улар йәни йәһудийлар вә насаралар) ниң арисида аﷲ саңа назил қилған қуранниң (әһками) бойичә һөкүм қилғин, уларниң нәпси хаһишлириға әгәшмигин, уларниң аﷲ саңа назил қилған қуранниң бир қисмидин сени ваз кәчүрүшидин сақланғин. Әгәр улар (аﷲ саңа назил қилған һөкүмдин) йүз өрүсә, (и муһәммәд!) билгинки, уларниң бир қисим гунаһлири түпәйлидин аﷲ уларни җазалашни ирадә қилиду. Шәк шүбһисизки, кишиләрдин нурғуни пасиқтур (йәни пәрвәрдигариниң таитидин баш тартип, һәққә хилаплиқ қилип гунаһқа чөмгүчиләрдур) [49]. Улар җаһилийәт дәвриниң һөкмини тәләп қиламду? (аﷲ қа) чин ишинидиған қәвмниң нәзиридә һөкүмдә аﷲ тинму адил ким бар [50]. И мөминләр! йәһудий вә насараларни дост тутмаңлар. Улар бир бирини дост тутиду. Силәрдин кимки уларни дост тутидикән, уму әнә шулардин санилиду, аﷲ залим қәвмни һәқиқәтән һидайәт қилмайду [51]. Диллирида кесәллик (йәни мунапиқлиқ) барларниң (заман өзгирип капирлар зәпәр тапса) өзимизгә бир палакәтчилик келишидин қорқимиз дәп, улар билән дост болушқа алдириғанлиқини көрисән, аﷲ (рәсулуллаһқа, мусулманларға) ғәлибә (йәни мәккини пәтһи қилишни) ата қилиду, яки бир ишни (йәни уларниң мунапиқлиқини паш қилишни) мәйданға кәлтүриду дә, көңлидә йошурғини (йәни мөминләрниң дүшмәнлирини дост тутқанлиқи) үчүн улар надамәт чекиду [52]. (бу мунапиқларниң мусулманларға қилған һийлә микри паш қилинғанда) мөминләр (бир биригә): «силәр билән чоқум биллә икәнликлиригә аﷲ нами билән қаттиқ қәсәм ичишкәнләрму шу кишиләрму?» дәйду. Уларниң (йәни мунапиқларниң) қилған әмәллири бикар болди, улар (дуня вә ахирәттә) зиян тартқучи болди [53]. И мөминләр! силәрдин кимки муртәд болидикән, аﷲ (униң орниға) аﷲ уларни дост тутидиған, уларму аﷲ ни дост тутидиған, мөминләргә көйүнидиған, капирларға шәпқәтсиз, аﷲ ниң йолида җиһад қилидиған вә маламәт қилғучиниң маламитидин қорқмайдиған бир қәвмни кәлтүриду. Бу (йәни юқиридики сүпәтләр билән сүпәтлиниш) аﷲ ниң пәзлидурки, (аﷲ) уни (бәндилиридин) халиған кишигә бериду, аﷲ (ниң пәзли) кәңдур, (аﷲ) һәммини билгүчидур [54]. Шүбһисизки, силәрниң достуңлар аﷲ дур, аﷲ ниң рәсулидур вә мөминләрдурки, мөминләр тәдил әркан билән намаз өтәйду, закат бериду, улар (аﷲ ниң әмригә) кәмтәрлик билән бойсунғучилардур [55]. Кимки аﷲ ни, аﷲ ниң пәйғәмбирини вә мөминләрни дост тутидикән, (у аﷲ ниң җамаәсидиндур). Аﷲ ниң җамаәси (әлвәттә) ғалибтур [56]. И мөминләр! силәрдин илгири китаб берилгәнләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) дин диниңларни мәсхирә вә оюнчуқ қилғанларни дост қиливалмаңлар. Әгәр (һәқиқий) мөмин болсаңлар, аﷲ тин қорқуңлар [57]. Силәр намазға чақирған (йәни әзан ейтқан) чеғиңларда, улар намазни (һәм силәрни) мәсхирә вә оюнчуқ қилиду, бу шуниң үчүнки, улар (намазниң һекмитини вә намазниң нәпсини паклаштики ғайисини) чүшәнмәс қәвмдур [58]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «и әһли китаб! (йәни йәһудий вә насаралар җамаәси) пәқәт бизниң аﷲ қа, бизгә назил қилинған китабқа (йәни қуранға), буниңдин илгири (пәйғәмбәрләргә) назил қилинған китабларға иман ейтқанлиқимиз үчүн вә силәрниң көпчиликиңлар пасиқ болғанлиқиңлар үчүн, бизни әйибләмсиләр?» [59]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «силәргә аﷲ ниң нәзиридики буниңдинму яман җазани ейтип берәйму? (у шундақ) кишиләрниң (җазасики), аﷲ уларни рәһмитидин йирақ қилди вә уларға ғәзәп қилди, аﷲ уларниң бир қисмини маймун вә чошқа қилди, бир қисмини шәйтанға ибадәт қилидиған қилди, әнә шуларниң орни әң ямандур (йәни дозахтур), (улар) тоғра йолдин әң адашқандур» [60]. (йәһудийларниң мунапиқлири) йениңларға кәлгән чағда, биз иман ейттуқ, дәйду, ваһаләнки, улар (и муһәммәд! йениңға) куфри билән кирип куфри билән чиқип кәтти (йәни сәндин аңлиған илимдин пайдиланмиди). Аﷲ уларниң йошурған нәрсисини (йәни нифақини вә куфрини) обдан билиду [61]. Улар (йәни йәһудийлар) ниң арисидики нурғун кишиләрниң гунаһқа, зулум селишқа вә һарам йейишкә алдирайдиғанлиқини көрисән, уларниң қилмишлири немидегән яман! [62]. Уларниң заһитлири, әһбарлири немишқа уларни ялған сөзләштин, һарам йейиштин тосмайду? Уларниң қилмишлири немидегән яман! [63]. Йәһудийлар: «аﷲ ниң қоли бағлақлиқтур (йәни аﷲ бехилдур яки пеқирдур)» деди. Йәһудийларниң қоллири бағлансун! улар бу сөзлири сәвәблик аﷲ ниң рәһмитидин йирақ қилинди, әмәлдә аﷲ ниң икки қоли очуқтур, қандақ халиса шундақ ризиқ бериду, пәрвәрдигариң тәрипидин саңа назил қилинған қуран уларниң көпчиликидә яманлиқ билән куфрини ашуриду (йәни уларниң саңа дүшмәнликини вә қуранни инкар қилишини зиядә қилиду). Биз уларниң арисиға қиямәткичә давамлишидиған өчмәнлик вә дүшмәнликни салдуқ, улар һәр қачан (рәсулуллаһқа қарши) уруш отини яқмақчи болса, аﷲ уни өчүриду, улар йәр йүзидә (исламға суйиқәст қилиш вә мусулманлар арисида питнә қозғаш билән) бузғунчилиқ қилғучиларни яқтурмайду [64]. Әгәр әһли китаб (йәни йәһудийлар вә насаралар) (аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә һәқиқий) иман ейтса вә (аﷲ чәклигән ишлардин) пәрһиз қилса иди, уларниң гунаһлирини биз чоқум кәчүрәттуқ, уларни чоқум назунемәтлик җәннәткә киргүзәттуқ [65]. Әгәр улар тәвратқа, инҗилға вә пәрвәрдигари тәрипидин уларға назил қилинған башқа китабларға әмәл қилса иди, улар чоқум үстилиридин вә аяғлири астидин йәр иди (йәни уларға асман земиндин кәң ризиқ бериләтти), улардин бир җамаә (йәни муһәммәд әләйһиссаламға иман ейтқанлар) тоғра йолдидур. Уларниң нурғунлири немидегән яман иш қилғучилар! [66]. И пәйғәмбәр! пәрвәрдигариң тәрипидин саңа назил қилинған әһкамларға һәммисини йәткүзгин, әгәр толуқ йәткүзмисәң, аﷲ тапшурған вәзипини ада қилмиған болисән. Аﷲ сени кишиләрниң зиянкәшликидин сақлайду. Аﷲ һәқиқәтән капир қәвмни һидайәт қилмайду [67]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «и әһли китаб! (йәни йәһудийлар вә насаралар) силәр тәвратқа, инҗилға вә силәргә пәрвәрдигариңлардин назил қилинған китабқа (йәни қуранға) толуқ әмәл қилмиғучә, силәр етибарға алғудәк динда болған болмайсиләр». Пәрвәрдигариңдин назил қилинған әһкамлар уларниң көпчиликидә яманлиқ вә куфрини ашуриду, капир қәвм үчүн қайғурмиғин (чүнки пәйғәмбәрләрни ялғанға чиқириш уларниң адитидур) [68]. Мөминләрдин, йәһудийлардин, пәриштиләргә вә юлтузларға чоқунғучилардин, насаралардин аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман ейтқан вә яхши әмәл қилғанларға (кәлгүсидин) ғәм қилиш, (кәткәнгә) қайғуруш йоқтур [69]. Биз бәни исраилдин һәқиқәтән чин әһдә алдуқ. Уларға (динниң ишлирини баян қилип бериш үчүн) пәйғәмбәрләрни әвәттуқ, уларға һәр қачан бирәр пәйғәмбәр улар яқтурмайдиған әһкамни елип кәлсә, (улар пәйғәмбәрләрниң) бир бөлүкини ялғанчи қилди, бир бөлүкини өлтүрди [70]. Улар, (биз исраил әвлади пәйғәмбәрләрни өлтүрүш билән) азабқа дучар болмаймиз, дәп ойлиди. Улар кор болди (йәни һәқиқәтни көрмиди), улар гас болди (йәни һәқиқәтни аңлимиди), андин кейин (улар тәвбә қилди), аﷲ уларниң тәвбисини қобул қилди, андин уларниң нурғуни йәнә (һәқни көрүштин) кор болди, йәнә (пәнд нәсиһәт аңлаштин) гас боли, аﷲ уларниң қиливатқан ишлирини көрүп турғучидур [71]. Шүбһисизки, аﷲ мәрйәмниң оғли исадур, дегүчиләр капир болди, иса: «и бәни исраил! мениң пәрвәрдигарим вә силәрниң пәрвәрдигариңлар болған аﷲ қа ибадәт қилиңлар, кимки аﷲ қа шерик кәлтүридикән (йәни аﷲ тин ғәйрийгә илаһ дәп етиқад қилидикән), аﷲ униңға җәннәтни һарам қилиду, униң җайи дозах болиду, залимларға һечбир мәдәткар (йәни аﷲ ниң азабидин қутулдурғучи) болмайду» деди [72]. Аﷲ үч илаһниң биридур, дегүчиләр шәксиз капир болди. Бир илаһтин башқа һеч илаһ йоқтур. Әгәр улар ейтиватқан сөзлиридин қайтмиса, уларниң ичидики капир болғанлар (дуня вә ахирәттә) қаттиқ азабқа қалиду [73]. Улар аﷲ қа тәвбә қилмамду? Аﷲ тин мәғпирәт тәләп қилмамду? Аﷲ (тәвбә қилғучиларға) наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [74]. Мәрйәм оғли иса пәқәт (өткән пәйғәмбәрләргә охшаш) пәйғәмбәрдур, униңдин илгири нурғун пәйғәмбәрләр өткән, униң аниси наһайити растчил хотундур, у иккиси тамақ йәйтти (йәнә уларму башқа мәхлуқларға охшашла гөш, сөңәк, томур вә пәйләрдин тәркиб тапқан иди). Уларға (йәни уларниң етиқадиниң батиллиқиға) айәтлиримизни қандақ баян қилидиғанлиқимизға қариғин; Андин уларниң һәқтин қандақ баш тартқанлиқиға қариғин [75]. (и муһәммәд!) «силәр аﷲ тин башқа, силәргә пайда зиян йәткүзүшкә қадир болалмайдиған нәрсиләргә чоқунамсиләр?» дегин. Аﷲ болса (сөзүңларни) аңлап турғучидур, (әһвалиңларни) билип турғучидур [76]. (и муһәммәд!) »и әһли китаб! (йәни йәһудийлар вә насаралар) диниңларда һәқсиз рәвиштә чәктин ешип кәтмәңлар, илгири өзлири азған, нурғун кишиләрни аздурған вә тоғра йолдин адашқан қәвмниң нәпси хаһишлириға әгәшмәңлар» дегин [77]. Бәни исраилдин капир болғанларға давудниң вә мәрйәм оғли исаниң тили билән (йәни зәбурда вә инҗилда) ләнәт қилинди. Бу (йәни уларниң ләнәткә учриши) уларниң асийлиқ қилғанлиқлири вә һәддидин ешип кәткәнликлиридин болди [78]. Улар өзлири қилған яман ишлардин бир бирини тосмайтти; Уларниң қилмишлири немидегән яман! [79]. Улар (йәни йәһудийлар) ниң ичидә нурғунлириниң капирларни (йәни рәсулуллаһни вә мусулманларни өч көрүш йүзисидин, мушрикларни) дост тутқанлиқини көрисән. Уларниң өзлири үчүн алдин тәййарлиған әмәллири немидегән яман! (бу әмәлләр) уларға аﷲ ниң ғәзипини елип кәлди. Улар мәңгү азабқа қалғучилардур [80]. Әгәр улар аﷲ қа, пәйғәмбәргә вә пәйғәмбәргә назил қилинған китабқа иман ейтса иди, капирларни дост тутмайтти, лекин уларниң толиси пасиқлардур [81]. (и муһәммәд!) йәһудийлар вә мушрикларниң мөминләргә һәммидин қаттиқ дүшмән икәнликини чоқум байқайсән, биз насара дегән кишиләрниң достлуқ җәһәттә мөминләргә һәммидин йеқин икәнликиниму чоқум байқайсән, бу, насараларниң ичидә өлималар, раһиблар болғанлиқи вә (һәқни қобул қилишта) тәкәббурлуқ қилмайдиғанлиқлири үчүндур [82]. Улар пәйғәмбәргә назил қилинған қуранни аңлиған чағлирида һәқиқәтни тонуғанлиқлиридин, уларниң көзлиридин яш қоюлғанлиқини көрисән, улар ейтиду: «рәббимиз, биз иман ейттуқ, бизни (пәйғәмбириңни, китабиңни) етирап қилғучилар қатарида қилғин [83]. Биз немишқа аﷲ қа, бизгә кәлгән һәқиқәткә ишәнмәйли? Һалбуки, биз пәрвәрдигаримизниң бизни яхши кишиләр қатарида (җәннәткә) киргүзүшни үмид қилимиз» [84]. Бу сөзлири үчүн аﷲ уларни астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләр билән мукапатлайду. Улар җәннәтләрдә мәңгү қалиду. Яхшилиқ қилғучиларға берилидиған мукапат әнә шу [85]. Капир болғанлар, бизниң айәтлиримизни ялғанға чиқарғанлар дозах әһлидур [86]. И мөминләр! аﷲ силәргә һалал қилған пак нәрсиләрни (тәрки дуня болуш йүзисидин өзүңларға) һарам қилмаңлар, (аﷲ бәлгиләп бәргән) чәктин ашмаңлар, аﷲ чәктин ашқучиларни һәқиқәтән дост тутмайду [87]. Аﷲ силәргә ризиқ қилип бәргән һалал, пак нәрсиләрдин йәңлар, силәр иман ейтқан аﷲ қа тәқвадарлиқ қилиңлар [88]. Аﷲ силәрни сәвәнлик қәсимиңлар үчүн җавабкарлиққа тартиду (мундақ қәсимиңларни бузсаңлар) униң кәффарити аиләңларға беридиған оттура дәриҗилик тамақ билән он мискинни бир вах ғизаландуруштур, яки уларға (йәни он мискингә бәдинини йепип туридиған) бир қур кийим бериштур, яки бир қул яки бир чөрини азад қилиштур, кимки бундақ қилишқа күчи йәтмисә, үч күн роза тутуши лазим. Бу әнә шу ичкән қәсимиңларни бузғанлиқиңларниң кәффаритидур, қәсимиңларға риайә қилиңлар (йәни кәлсә кәлмәс қәсәм ичмәңлар). Силәрниң шүкүр қилишиңлар үчүн аﷲ айәтлирини силәргә әнә шундақ баян қилиду [89]. И мөминләр! һарақ ичиш, қимар ойнаш, бутлар (йәни чоқунуш үчүн тикләнгән ташлар) ға чоқунуш, пал оқлири билән пал селиш шәйтанниң иши, паскина қилиқлардур, бәхткә еришишиңлар үчүн шәйтанниң ишидин йирақ болуңлар [90]. Шәйтан һарақ, қимар арқилиқ араңларда дүшмәнлик, адавәт туғдурмақчи, силәрни намаздин вә аﷲ ни яд етиштин тосмақчи болиду, силәр әмди (һарақтин, қимардин) янмамсиләр? [91]. Аﷲ вә пәйғәмбәргә итаәт қилиңлар, (уларға мухалипәтчилик қилиштин) һәзәр қилиңлар, әгәр (итаәт қилиштин) баш тартсаңлар, билиңларки, рәсулимизниң мәсулийити пәқәт очуқ тәблиғ қилиштур [92]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилған кишиләр (һарам қилинмиған нәрсиләрни) йесә, ичсә һеч гунаһ болмайду, қачанки улар (һарам нәрсиләрдин) сақланса, иманида вә яхши әмәллиридә изчил болса, андин (һарам қилинған нәрсиләрдин) йәнә сақланса вә һарам дәп етиқад қилса, андин (һарам қилинған нәрсиләрдин давамлиқ) сақланса вә яхши ишларни қилса, аﷲ яхши иш қилғучиларни дост тутиду [93]. И мөминләр! көрмәй туруп аﷲ тин қорқидиғанларни билиш үчүн, қолуңлар вә нәйзәңлар билән овлинидиған бир аз ов билән аﷲ силәрни чоқум синайду, кимки буниңдин кейин һәддидин ашса (йәни иһрамда туруп ов овлиса), у қийниғучи азабқа дучар болиду [94]. И мөминләр! силәр овлиған һайванларни иһрамда яки һәрәмдә туруп өлтүрмәңлар. Силәрдин кимки уни қәстән өлтүридикән, ишниң вабалини тетиши үчүн, униң җазаси икки адил кишиниң баһалиши бойичә һелиқи өлтүрүлгән овға охшаш өй һайванлиридин бирни кәбигә елип берип қурбанлиқ қилиштур, яки кәффарәт бериш йүзисидин мискинләргә аш бериштур, яки һәр мискингә беридиған ашниң баравиригә бир күн роза тутуштур. Өткәнки гунаһни (йәни бу айәт чүшүштин бурун иһрамда туруп ов өлтүргән болсаңлар, буни) аﷲ әпу қилди, кимки қайта гунаһ өткүзсә (йәни қайтидин ов өлтүрсә), аﷲ уни җазалайду, аﷲ ғалибтур, (асийлиқ қилғучиларни) җазалиғучидур [95]. Силәрниң вә йолучиларниң мәнпәәтлиниши үчүн силәргә деңиз һайванлири, деңиздин чиқидиған йемәкликләр һалал қилинди, мадамики силәр еһрамда яки һәрәмдә икәнсиләр, қуруқлуқ һайванлирини овлаш силәргә һарам қилинди, силәр (қиямәт күни) дәргаһиға топлинидиған аﷲ тин қорқуңлар [96]. Аﷲ бәйтулһәрәм болған кәбини, һәҗ ейини, һәҗдә қилинидиған қурбанлиқни, (қурбанлиқниң аламити сүпитидә) боюнлириға бәлгә есилған төгиләрни инсанларниң дуня вә ахирәтлик ишлириниң тутқуси қилди, бу, аﷲ ниң асманлардики вә земиндики нәрсиләрни билип туридиғанлиқини вә аﷲ ниң һәр шәйини билгүчи икәнликини силәрниң билишиңлар үчүндур [97]. Билиңларки, аﷲ ниң азаби қаттиқтур, (итаәт қилғучиларға) аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [98]. Пәйғәмбәрниң мәсулийити пәқәт тәблиғ қилиштур. Аﷲ силәрниң ашкара вә йошурун қилип йүргән ишлириңларни билип туриду [99]. (и муһәммәд!) ейтқинки, гәрчә һарамниң көплүки (и тиңшиғучи) сени әҗәбләндүрсиму, һарам билән һалал баравәр әмәс. И әқил игилири! ниҗат тепишиңлар үчүн аﷲ тин қорқуңлар [100]. И мөминләр! әгәр силәргә ашкара қилинса силәрни биарам қилип қойидиған нәрсиләр тоғрулуқ (пәйғәмбәрдин) соримаңлар. Әгәр қуран назил қилиниватқан чағда улар тоғрулуқ сорисаңлар, силәргә билдүрүлиду, өткәндә сориғанлириңларни аﷲ әпу қилди. Аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, һәлимдур (йәни асийлиқ қилғучиларни җазалашқа алдирап кәтмәйду) [101]. Силәрдин бурун өткән бир қәвм (пәйғәмбәрлиридин) шундақ мәсилиләрни сориған иди, кейин буниң сәвәбидин (йәни сориған ишлири баян қилинип улар әмәл қилмиғанлиқтин) капир болуп кәтти [102]. Бәһирә (сәккизни туғқан, бәшинчисини әркәк туғқан төгә болуп, җаһилийәт әрәблири бу төгиниң қулиқини йерип қоюп өз мәйлигә қоюп берәтти, минмәйтти, йүк артмайтти), саибә (чишидин онни туғқан төгә болуп, минилмәйтти, қирқилмайтти, сүти мусапирларғила бериләтти), вәсилә (биринчини вә иккинчини чиши туғқан, бутлар үчүн өз мәйлигә қоюветилгән төгә), һам (он төгигә ата болған буғра төгә болуп, улар уни минмәй, йемәк ичмәктә өз мәйлигә қоюп берәтти) ларға аﷲ (юқириқидәк қилишни) буйруғини йоқ, (лекин капирлар аﷲ қа ялғанни чаплайду, уларниң толиси буниң ялғанлиқини) чүшәнмәйду [103]. Уларға аﷲ назил қилған һөкүмгә, пәйғәмбәр баян қилған һөкүмгә әмәл қилиңлар дейилсә, улар: «ата бовилиримизниң дини бизгә купайә» дәйду. Уларниң ата бовилири һеч нәрсә билмәйдиған вә һидайәт тапмиған турсиму (йәнила уларниң диниға әмәл қиламду?) [104]. И мөминләр! өзүңларни гунаһтин сақлаңлар, силәр қачанки тоғра йолда болсаңлар, башқиларниң адашқини силәргә зиян йәткүзәлмәйду. Силәр һәммиңлар аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр, аﷲ қилған әмәлиңларни силәргә ейтип бериду [105]. И мөминләр! араңлардин бирким өлидиған чеғида вәсийәт қилмақчи болса, униңға ичиңлардин икки адил киши гуваһ болсун, яки (өз диниңлардикиләрдин гуваһ болидиған икки киши тепилмиса) ғәйрий диндикиләрдин икки киши гуваһ болсун, әгәр силәр сәпәрдә болуп, бешиңларға өлүм дәһшити кәлгәндә, силәр (бу икки гуваһниң растчиллиқидин) гуманлансаңлар, намаздин кейин уларни елип қелиңлар, улар: «биз пайдисиға қәсәм қилидиған кишиләрмиз, бизниң йеқинимиз болған тәқдирдиму қәсимимизни һеч нәрсигә сатмаймиз, худалиқ үчүн болған гуваһлиқни йошурмаймиз. Әгәр уни йошурсақ, биз әлвәттә гунаһкарладин болимиз» дәп аﷲ ниң нами билән қәсәм қилсун [106]. Әгәр у икки гуваһчиниң (ялған гуваһлиқ бәргәнлик яки мирасқа хиянәт қилғанлиқ) гунаһи билинсә, уларниң орниға мирас елишқа әң һәқлиқ болған варислардин икки киши гуваһ болуп: «бизниң гуваһлиқимиз әлвәттә уларниң гуваһлиқидинму тоғридур, биз шәриәттин чиқип кәтмидуқ, болмиса биз чоқум залимлардин болимиз» дәп аﷲ ниң нами билән қәсәм қилсун [107]. Бу (усул) гуваһчиларни әң гуваһлиқ қилидиған қилишқа, қилған қәсимини рәт қилиштин (йәни улардин кейин башқилар қәсәм қилиши билән өзлириниң рәсва болушидин) қорқидиған қилишқа әң йеқин (усул) дур. Аﷲ тин қорқуңлар, (аﷲ ниң әмрини) аңлаңлар. Аﷲ пасиқ қәвмни һидайәт қилмайду [108]. Аﷲ қиямәт күни пәйғәмбәрләрни йиғип: «(қәвмиңларни иманға дәвәт қилғиниңларда) қандақ җавабқа игә болдуңлар?» дәп сорайду, улар: «(сениң билгиниңгә селиштурғанда) биз һеч нәрсә билмәймиз, сән ғәйбләрни наһайити обдан билисән» дәйду [109]. Өз вақтида аﷲ ейтти: и мәрйәм оғли иса! саңа вә сениң анаңға бәргән немитимни әслигин, әйни заманда саңа роһулқудус (йәни җибриил) билән мәдәт бәрдим, (кичикиңдә) бөшүктә вә (пәйғәмбәр болған) оттура яш вақтиңда кишиләргә сөзләйттиң, әйни заманда саңа китабни, һекмәтни, тәвратни вә инҗилни өгәттим, әйни заманда мениң изним билән лайдин қушниң шәклидә бир нәрсә ясайттиң дә, уни пүвлисәң изним билән учидиған қуш болатти, мениң изним билән туғма корни, бәрәс кесилини сақайтаттиң, әйни заманда, мениң изним билән өлүкләрни (тирилдүрүп қәбриләрдин) чиқираттиң, әйни заманда бәни исраилни саңа чеқилиштин тостум, сән уларға мөҗизиләр билән кәлгән чеғиңда, уларниң ичидики капирлар: «бу пәқәт рошән сеһирдур» деди [110]. Әйни заманда мән һәвариларға: «маңа вә мениң пәйғәмбиримгә иман ейтиңлар» дәп вәһйи қилдим. Улар: «биз иман ейттуқ, гуваһ болғинки, биз (әмриңгә) бойсунғучилармиз» деди [111]. Өз вақтида һәварилар: «и мәрйәм оғли иса! рәббиң бизгә асмандин үстидә тамақ бар дастихан чүшүрүп берәләмду?» деди. Иса: «әгәр (аﷲ ниң қудритигә) ишәнсәңлар (мундақ соалларни бериштә) аﷲ тин қорқуңлар» деди [112]. Улар: «биз униңдин йейишни, көңлимизниң тинчлинишини, сөзүңниң растлиқини билишни вә пәйғәмбәрликиңгә гуваһчилардин болушни ирадә қилимиз» деди [113]. Мәрйәм оғли иса: «и пәрвәрдигаримиз аﷲ! бизгә үстидә тамақ бар дастихан чүшүргин, бу күн бизләргә вә биздин кейинкиләргә байрам болуп қалсун, у дастихан сәндин бизгә (қудритиңни вә пәйғәмбәрликимни көрситидиған) бир мөҗизә болуп қалсун. Бизгә ризиқ бәргин, сән ризиқ бәргүчиләрниң яхшисисән» деди [114]. Аﷲ (исаниң дуасини иҗабәт қилип): «уни мән силәргә чоқум (асмандин) чүшүримән, силәрдин кимки шуниңдин кейин капир болса, уни шундақ бир азаб билән азаблаймәнки, әһли җаһандин һеч кишини мундақ азаблимаймән» деди [115]. Өз вақтида аﷲ ейтти: «и мәрйәм оғли иса! сән кишиләргә, аﷲ ни қоюп мән билән анамни икки илаһ қиливелиңлар, дедиңму?» иса ейтти: «(рәббим!) шәниңгә лайиқ әмәс нәрсиләрдин сени пак дәп етиқад қилимәнки, маңа ейтишқа тегишлик болмиған сөзләрни мән ейтмаймән, әгәр мән бу сөзни ейтқан болсам, уни сән чоқум билисән (йәни мениң ундақ демигәнликим саңа мәлумлуқ). Сән мениң затимдикини билисән, мән сениң затиңдикини билмәймән, сән ғәйбләрни наһайити обдан билисән [116]. Мән уларға пәқәт сән мени ейтишқа буйруған сөзни, йәни, мениң пәрвәрдигарим вә силәрниң пәрвәрдигариңлар болған аﷲ қа ибадәт қилиңлар, дедим. Мән уларниң арисида болған муддәттә, уларниң әмәллирини көзитип турған идим, мени қәбзи роһ қилғиниңдин кейин, уларниң әмәллирини сән көзитип турған идиң, сән һәммә нәрсидин хәвәрдарсән [117]. Әгәр уларға азаб қилсаң, улар сениң бәндилириңдур (уларни халиғиниңчә тәсәрруп қилисән), (саңа һеч әһәди тәәрруз қилалмайду), әгәр уларға (йәни уларниң ичидики тәвбә қилғанларға) мәғпирәт қилсаң, сән (ишиңда) ғалиб, һекмәт билән иш қилғучидурсән» [118]. Аﷲ ейтиду: «бу күн (йәни қиямәт күни) растчилларниң растчиллиқи өзигә пайда қилидиған күндур, улар астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрдә мәңгү қалиду, аﷲ улардин рази болиду, улар аﷲ тин мәмнун болиду, бу зор бәхттур» [119]. Асманларниң, земинниң вә улардики пүтүн мәвҗудатниң падишаһлиқи аﷲ қа мәнсуптур, аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [120].

6 сүрә әнам мәккидә назил болған, 166 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Җими һәмдусана асманларни вә земинни яратқан, зулмәтләрни вә нурни пәйда қилған аﷲ қа хастур! андин (йәни мушундақ дәлилләрни көрүп туруп) капирлар пәрвәрдигариға башқиларни шерик кәлтүриду [1]. Аﷲ силәрни (йәни силәрниң атаңлар адәмни) лайдин яратти, андин әҗилиңларни бекитти, (силәрниң тирилидиған) вақтиңлар аﷲ ниң дәргаһида мәлумдур, андин силәр и куффарлар! (өлгәндин кейин тирилишкә) шәк кәлтүрисиләр [2]. Асманларда вә земинда (ибадәт қилинишқа тегишлик) аﷲ әнә шудур, у силәрниң йошурун вә ашкара ишиңларни, (яхши яман) қилмишиңларни билип туриду [3]. Улар пәрвәрдигариниң айәтлиридин бирәр айәт кәлсила униңдин баш тартиду [4]. Уларға (аﷲ тәрипидин) китаб (йәни қуран) келиведи, улар униңға чинпүтмиди, узаққа қалмай уларға өзлири мәсхирә қилған нәрсиниң хәвәрлири келиду (йәни уларға азаб назил болуп, өзлири мәсхирә қилған нәрсиниң хәвири ениқ болиду) [5]. Улардин бурун өткән нурғун үммәтләрни һалак қилғанлиқимизни улар көрмидиму? (йәни униңдин ибрәт алмидиму?) уларни земинда силәрни йәрләштүрмигән бир шәкилдә йәрләштүргән идуқ, уларға мол ямғурлар яғдуруп бәргән идуқ, өстәңларни уларниң астидин еқип туридиған қилған идуқ, андин кейин уларни қилған гунаһлири түпәйлидин һалак қилдуқ, улардин кейин башқа хәлқни пәйда қилдуқ [6]. (и муһәммәд!) биз саңа (улар тәләп қилғандәк) қәғәзгә йезилған бир китабни назил қилған, капирлар уни қоллири билән тутуп көргән тәқдирдиму, улар, шәксизки, бу пәқәт рошән сеһирдур, дәйтти, чүнки уларниң ғәризи әң рошән дәлил кәлгәндиму иман ейтмаслиқтур [7]. Улар: «униңға (йәни муһәммәд әләйһиссаламниң пәйғәмбәрликигә гуваһ болуп) немишқа бир пәриштә чүшмиди?» дәйду, әгәр униңға бирәр пәриштә чүшүргән болсақ, уларниң иши түгигән болатти (йәни бу чағда һәқни инкар қилса, һалак қилинатти), уларға мөһләт берилмәйтти [8]. Биз пәйғәмбәрни пәриштидин қилған тәқдирдиму, әлвәттә, уни инсан шәклидә қилаттуқ, уларни йәнә шүбһигә чүшүрәттуқ (йәни улар пәриштини инсан шәклидә көргәндә: «бу инсан, әмма пәриштә әмәс» дәйтти) [9]. Сәндин илгири өткән пәйғәмбәрләр (капирлар тәрипидин) мәсхирә қилинди, мәсхирә қилғучилар мәсхирә қилғанлиқлириниң ақиветини көрди [10]. (и муһәммәд! бу мәсхирә қилғучиларға) ейтқинки, «земинда сәйр қилиңлар, андин пәйғәмбәрлирини инкар қилғанларниң ақиветиниң қандақ болғанлиқини көздин кәчүрүңлар» [11]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «асманлардики, земиндики мәвҗудатлар кимниң?» (уларға) ейтқинки, «аﷲ ниң», аﷲ (еһсан қилиш йүзисидин бәндилиригә) рәһмәт қилишни өз үстигә алди, һечқандақ гуман болмиған қиямәт күни аﷲ силәрни әлвәттә йиғиду. (куфрини ихтияр қилиши билән) өзигә өзи зиян салғанлар иман ейтмайду [12]. Кечә вә күндүздә җим турған (яки һәрикәтлинип турған) шәйиләрниң һәммиси аﷲ ниң мүлкидур, аﷲ (бәндилириниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (уларниң әһвалини) билип турғучидур [13]. (и муһәммәд!) бу мушрикларға ейтқинки, «асманларни, земинни йоқтин бар қилғучи аﷲ тин ғәйрийни мәбуд тутамдим? Аﷲ ризиқ бериду, өзи ризиққа моһтаҗ әмәс». (и муһәммәд!) ейтқинки, «мән (бу үммәт ичидә худаниң әмригә) бойсунғучиларниң әввили болушқа буйрулдум. (маңа дейилдики) сән һәргиз мушриклардин болмиғин» [14]. (уларға йәнә) ейтқинки, «әгәр мән рәббимгә асийлиқ қилсам (йәни пәрвәрдигаримдин ғәйрийгә ибадәт қилсам), бүйүк күнниң (йәни қиямәт күниниң) азабидин әлвәттә қорқимән» [15]. Мушу күндә кимки азабтин қутулидикән, аﷲ униңға рәһмәт қилған болиду, әнә шу рошән ниҗат тапқанлиқтур [16]. Әгәр аﷲ саңа бирәр яхшилиқ йәткүзсә (у чағда униңға һечким арилишалмайду), чүнки аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [17]. Аﷲ бәндилириниң үстидә қаһирдур (йәни аﷲ бәндилирини тизгинләп турғучидур), у һекмәт билән иш қилғучидур, һәммидин хәвәрдардур [18]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «(мениң пәйғәмбәрликимниң растлиқи үчүн) қайси нәрсә әң чоң гунаһ?» ейтқинки , «аﷲ мән билән силәрниң араңларда гуваһтур (маңа аﷲ ниң гуваһлиқи купайидур). Бу қуран маңа силәрни вә (қиямәткичә) қуран йәткән кишиләрни агаһландуруш үчүн вәһйи қилинди. (и мушриклар!) силәр аﷲ билән баравәр башқа илаһ бар дәп чоқум гуваһлиқ берәмсиләр?» (уларға) ейтқинки , «мән (мундақ дәп) гуваһлиқ бәрмәймән». (и муһәммәд!) ейтқинки, «у һәқиқәтән бир илаһтур, силәр шерик кәлтүргән бутлардин мән һәқиқәтән ада җудамән» [19]. Биз китаб бәргән кишиләр (йәни йәһудийлар вә насаралар) уни (йәни муһәммәд әләйһиссаламни) (тәврат вә инҗилдики сүпити бойичә) худди өзлириниң оғуллирини тонуғандәк тонуйду, өзлиригә өзлири зиян салғанлар (ениқ пакитлар турсиму муһәммәд әләйһиссаламға) иман ейтмайду [20]. Аﷲ қа ялған чаплиған яки аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғанлардинму залим адәмләр барму? Залимлар һәқиқәтән мәқситигә еришәлмәйду [21]. Қиямәт күни уларниң һәммисини (һесаб елиш үчүн) йиғимиз, андин мушрикларға: «аﷲ ниң шериклири дәп етиқад қилған мәбудлириңлар қәйәрдә?» дәймиз [22]. Андин улар пәқәт өзрә ейтип (дунядики чағлиридикигә охшаш ялғанға илтиҗа қилип): «пәрвәрдигаримиз! аﷲ билән қәсәм қилимизки, биз мушрик болмиған идуқ» дәйду [23]. Уларниң (биз мушрик болмиған дәп) өзлиригә қарши қандақ ялған сөзлигәнликигә қариғин, уларниң (аﷲ ниң шериклири дәп) боһтан чаплиған бутлири улардин қачиду [24]. (и муһәммәд!) уларниң ичидә (қуран оқуған чеғиңда) саңа қулақ салидиғанлар бар, қуранни чүшәнмәсликлири үчүн уларниң диллирини пәрдилидуқ, қулақлирини еғир қилдуқ. Улар һәммә мөҗизиләрни көргән тәқдирдиму униңға иман ейтмайду. Һәтта капирлар сениң йениңға муназирилишип кәлгәндиму: «бу пәқәт бурунқилардин қалған әпсанилардур» дәйду [25]. Улар кишиләрни қурандин (вә муһәммәд әләйһиссаламға әгишишитин) тосиду, өзлириму униңдин йирақ қачиду, улар пәқәт өзлиринила һалак қилиду, һалбуки, улар (буни) туймайду [26]. Әгәр уларни дозах үстидә тохтитилған чағда көрсәң (дәһшәтлик бир һалини көрәттиң). Улар: «кашки дуняға қайтурулсақ идуқ, пәрвәрдигаримизниң айәтлирини инкар қилмайттуқ вә мөминләрдин болаттуқ» дәйду [27]. Ундақ әмәс, уларниң илгири йошурған ишлири (қәбиһ қилмишлири түпәйлидин шундақ арзу қилишиду) уларға ашкара болди, улар дуняға қайтурулған тәқдирдиму мәни қилинған ишларни әлвәттә йәнә қилатти. Шүбһисизки, улар (иман ейттуқ дегән вәдисидә) ялғанчилардур [28]. Улар: «һаятлиқ пәқәт мушу дунядики һаятимиздур, өлгәндин кейин тирилдүрүлмәймиз» дәйду [29]. Әгәр уларни пәрвәрдигариниң алдида тохтитилған чағда көрсәң (ғайәт чоң ишни көрүсән). Аﷲ уларға: «бу (өлгәндин кейин тирилиш) раст әмәсмикән?» дәйду. Улар: «пәрвәрдигаримиз билән қәсәмки, раст икән» дәйду. Аﷲ: «капир болғанлиқиңлар үчүн азабни тетиңлар» дәйду [30]. Аﷲ қа мулақат болушни (йәни қайта тирилишни) инкар қилғанлар һәқиқәтән зиян тартти. Қиямәт туюқсиз кәлгән чағда, улар: «у дунядики бипәрвалиқимиздин надамәт» дәйду. Гунаһлирини үстилиригә йүкливалиду, уларниң (гунаһларни) йүклигини немидегән яман! [31]. Дуня тирикчилики пәқәт оюн, ғәпләттинла ибарәт, тәқвадарлиқ қилидиғанлар үчүн әлвәттә у дуня яхшидур, (буни) чүшәнмәмсиләр? [32]. Уларниң сөзи сени қайғуға салидиғанлиқини биз обдан билимиз, улар сени (ичидә) инкар қилмайду (лекин улар тәрсалиқтин инкар қилиду), (һәқиқәттә) залимлар аﷲ ниң айәтлирини инкар қилиду [33]. Сәндин бурун өткән пәйғәмбәрләрму инкар қилинди. Улар инкар қилинғанлиқиға вә өзлиригә йәткән әзийәтләргә сәвр қилди, ахир улар бизниң ярдимимизгә еришти, аﷲ ниң сөзлирини һәр қандақ адәм өзгәртәлмәйду, шүбһисизки, пәйғәмбәрләрниң қиссилири саңа назил болди [34]. (и муһәммәд!) уларниң (исламдин) йүз өрүгәнлики саңа еғир кәлгән болса, ундақта йәр астиға киришкә йол яки асманға чиқишқа шота тепип бир мөҗизә кәлтүрәлисәң (кәлтүргин), әгәр аﷲ халиса, әлвәттә уларни һидайәткә бирләштүрәтти, сән һәргиз (аﷲ ниң һекмитини) чүшәнмәйдиғанлардин болмиғин [35]. (сөзүңгә) һәқиқий қулақ салидиғанлар (сениң дәвитиңни) қобул қилиду (сөзүңгә қулақ салмиғанлар өлүкләрниң орнида), өлүкләрни аﷲ тирилдүриду, андин улар аﷲ ниң дәргаһиға қайтурулиду [36]. Улар (йәни мәккә куффарлири): «немишқа муһәммәдкә пәрвәрдигаридин бир мөҗизә чүшүрүлмиди?» дәйду, ейтқинки, «аﷲ мөҗизә чүшүрүшкә һәқиқәтән қадир». Лекин уларниң толиси (мөҗизә назил болуп иман ейтмиса балаға дучар болидиғанлиқини) билмәйду [37]. Мәйли йәр йүзидә маңидиған һайван болсун, мәйли икки қанити билән учидиған учар қуш болсун, һәммиси силәргә охшаш үммәтләрдур (йәни аﷲ тәрипидин яритилған мәхлуқлардур). Ләвһулмәһпузда һеч нәрсини чүшүрүп қоймидуқ (йәни һәммини толуқ пүттуқ), кейин улар пәрвәрдигариниң дәргаһиға йиғилиду (аﷲ уларниң арисида һөкүм чиқириду) [38]. Бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлар гаслардур (йәни қобул қилиш йүзисидин аңлимайду), гачилардур (йәни һәқни сөзлимәйду). Улар (куфриниң) қараңғулуқи ичидә қалғанлардур, аﷲ халиған адәмни аздуриду, халиған адәмни тоғра йолға салиду [39]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «әгәр силәр растчил болсаңлар ейтип беқиңлар, әгәр силәргә аﷲ ниң азаби яки қиямәт кәлсә, аﷲ тин ғәйрийгә илтиҗа қиламсиләр? [40]. Ундақ әмәс, силәр пәқәт аﷲ қа илтиҗа қилисиләр, әгәр аﷲ халиса, силәр аﷲ ниң көтүрүветишини илтиҗа қилған балани аﷲ көтүрүветиду, силәр аﷲ ниң шериклири қиливалған бутларни унтуйсиләр (йәни бутларға илтиҗа қилмайсиләр)» [41]. Шәк шүбһисизки, сәндин илгирики үммәтләргә (нурғун пәйғәмбәрләрни) әвәттуқ (улар пәйғәмбәрләрни инкар қилди). Уларни (аﷲ қа тәвбә қилип) йелинсун дәп намратлиқ вә ағриқ силақ билән җазалидуқ [42]. Уларға бизниң азабимиз чүшкән чағда немишқа йелинмиди? Лекин уларниң диллири қәсавәтләшти (иманға юмшимиди), шәйтан уларға қилмишлирини чирайлиқ көрсәтти [43]. Улар өзлиригә қилинған нәсиһәтни унтуған чағда, уларға (синаш үчүн) параванлиқниң һәммә ишиклирини ечивәттуқ, улар таки өзлиригә берилгән немәтләрдин хушал хурам турғанда (уларни уштумтут җазалидуқ), улар һәсрәттә қалди [44]. Зулум қилған қәвмниң йилтизи қурутулди (йәни улар пүтүнләй һалак қилинди). Җими һәмдусана (пәйғәмбәрлиригә ярдәм берип, куффарларни һалак қилғанлиқи үчүн) аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ қа хастур! [45]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «ейтип беқиңларчу, әгәр аﷲ силәрниң қулиқиңларни гас, көзүңларни кор қилип қойса, диллириңларни печәтливәтсә (йәни силәрни һеч нәрсини чүшәнмәйдиған қилип қойса), уларни аﷲ тин башқа йәнә қайси илаһ әслигә кәлтүрәләйду?» қариғинки, биз (қудритимизни көрситип беридиған) айәтлиримизни қандақ баян қилғанмиз, әмма улар (шу айәтләрдин) йүз өрүйду (йәни иман ейтмайду) [46]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «ейтип беқиңларчу, әгәр силәргә аﷲ ниң азаби уштумтут яки ашкара кәлсә, залим қәвмдин башқа йәнә кимләр һалак қилиниду?» [47]. Биз пәйғәмбәрләрни пәқәт (саваб билән) хуш хәвәр бәргүчи, (азабтин) агаһландурғучи қилип әвәтимиз, иман ейтқан вә (әмәллирини) түзигән кишиләргә (кәлгүсидин) ғәм қилиш, (кәткәнгә) қайғуруш йоқтур [48]. Бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлар, (аﷲ қа) итаәтсизликлири түпәйлидин, азабқа дучар болиду [49]. (и муһәммәд! сәндин адәттин ташқири ишларни тәләп қилғучи куффарларға) ейтқинки, «мән силәргә, мәндә аﷲ ниң хәзинилири бар, демәймән, мән ғәйбниму билмәймән, силәргә, мән болсам һәқиқәтән бир пәриштә, дәпму ейтмаймән, мән пәқәт маңа қилинған вәһйигила әмәл қилимән». Ейтқинки, «кор адәм билән көзи сақ адәм баравәрму? (йәни капир билән мөмин баравәрму?) ойлап бақмамсиләр?» [50]. Пәрвәрдигариниң дәргаһиға йиғилиштин қорқидиғанларниң (куфридин, гунаһтин) сақлинишлири үчүн, уларни қуран билән агаһландурғин, уларға аﷲ тин ғәйрий дост вә шапаәт қилғучи йоқтур [51]. Аﷲ ниң разилиқини дәп әтигәндә, ахшамда пәрвәрдигариға ибадәт қилидиғанларни (йениңдин) қоғливәтмигин, уларниң һесабидин саңа һеч нәрсә йүкләнмәйду (йәни уларниң қилмишлири үчүн сән җавабкарлиққа тартилмайсән). Сениң һесабиңдинму уларға һеч нәрсә йүкләнмәйду, уларни қоғливәтсәң, залимлардин болуп қалисән [52]. Уларниң: «аﷲ аримиздин (һидайәт қилиш билән) инам қилған кишиләр мушуларму?» дейишлири үчүн, уларни бир бири билән мушундақ синидуқ (йәни пеқир, аҗиз кишиләрни иман ейтқузуш билән, бай, чоң кишиләрни синидуқ). Аﷲ шүкүр қилғучиларни обдан билиду әмәсму? (йәни шүкүр қилғучиларни аﷲ һидайәт қилиду) [53]. Бизниң айәтлиримизгә иман ейтқанлар йениңға кәлгән чағда: «силәргә аманлиқ болсун, пәрвәрдигариңлар (бәндилиригә) рәһмәт қилишни (еһсан қилиш йүзисидин) өз үстигә алди, силәрдин кимки билмәстин бирәр яманлиқ қилип қоюп, андин кейин тәвбә қилса вә (әмәлини) түзисә, аﷲ әлвәттә униңға мәғпирәт қилиду вә рәһим қилиду» дегин [54]. (бу сүридә мушрикларниң гумраһлиқини көрситидиған дәлилләрни баян қилғинимиздәк) гунаһкарларниң йоли ашкара болсун үчүн, айәтлиримизни рошән баян қилимиз [55]. (и муһәммәд! мушрикларға) ейтқинки, «силәр аﷲ ни қайрип қоюп ибадәт қилған бутларға ибадәт қилиштин мән һәқиқәтән мәни қилиндим». Ейтқинки, «мән силәрниң нәпси хаһишиңларға әгәшмәймән, болмиса мән азған болимән вә һидайәт тапқучилардин болалмай қалимән» [56]. Ейтқинки, «һәқиқәтән мән пәрвәрдигарим тәрипидин назил болған рошән дәлилгә (йәни қуранға вә вәһигә) асаслинимән, һалбуки, силәр уни инкар қилдиңлар, силәр балдур йүз беришини тәләп қилған азаб мениң игидарчилиқида әмәс, барчә һөкүм аﷲ қа хас, аﷲ һәқ һөкүм қилиду, аﷲ һөкүм қилғучиларниң яхшисидур» [57]. Ейтқинки, «силәр балдур йүз беришини тәләп қилған азаб мениң қолумдин кәлсә иди, у чағда мән билән силәрниң араңлардики иш чоқум һөкүм қилинип болған болатти (йәни силәрдин арам тепиш үчүн, силәрни һалак қилған болаттим)». Аﷲ залимларни обдан билиду [58]. Ғәйбниң хәзинилири аﷲ ниң дәргаһидидур, уни пәқәтла аﷲ билиду, қуруқлуқтики, деңиздики нәрсиләрниң һәммисини аﷲ билиду, (дәрәхтин) төкүлгән япрақтин аﷲ билмәйдиған бирәрсиму йоқ, мәйли қараңғу йәр астидики бирәр данә уруқ болсун, мәйли һөл яки қуруқ нәрсиләр болсун, һәммиси (аﷲ қа мәлум болуп) ләвһулмәһпузда йезиқлиқтур [59]. Аﷲ силәрни кечиси ухлитиду, күндүздики қилған ишлириңларни билип туриду, андин бәлгиләнгән муддәткичә яшишиңлар үчүн, күндүздә силәрни ойғитиду, андин аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр, андин қилған әмәллириңларни аﷲ силәргә ейтип бериду [60]. Аﷲ бәндилириниң үстидә қаһирдур (йәни аﷲ бәндилирини тизгинләп турғучидур), у силәргә сақлиғучи пәриштиләрни (йәни қилған әткәнни хатириләп туридиған пәриштиләрни) әвәтиду, бериңларға өлүм кәлсә, уни бизниң пәриштилиримиз қәбзи роһ қилиду. Улар (аﷲ ниң әмрини орунлашта) бипәрвалиқ қилмайду [61]. Андин улар (йәни бәндиләр) һәқ һөкүм қилғучи, игиси аﷲ ниң дәргаһиға қайтурулиду (қиямәт күни) һөкүм қилиш ялғуз аﷲ ғила хастур, аﷲ әң тез һесаб алғучидур [62]. (и муһәммәд! бу куффарларға) ейтқинки, «қуруқлуқниң вә деңизниң қараңғулуқлири (йәни балайи апәтлири) дин силәрни ким қутқузиду? (бу қараңғулуқларни көргән чеғиңларда) әгәр аﷲ бизни буниңдин қутқузса чоқум шүкүр қилғучилардин болимиз, дәп аﷲ қа ашкара вә йошурун илтиҗа қилисиләр» [63]. Ейтқинки, «(ялғуз) аﷲ силәрни улардин вә барлиқ ғәмдин қутқузиду, андин силәр (буни) тонуғунуңлардин кейин, иман ейтмай аﷲ қа шерик кәлтүрисиләр» [64]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «аﷲ силәрниң үстүңлардин (нуһ вә лут әләйһиссаламларниң қәвмигә, әсһабулпилгә әвәтилгән азабқа охшаш) яки айиғиңлар астидин (пирәвн вә қарунларға әвәтилгән азабқа охшаш) азаб әвәтишкә, яки силәрни пирқиләр қилип, арилаштуруп (йәни урушқа селип) бериңларға бериңларниң азабини тетитишқа қадирдур» уларни чүшәнсун дәп, айәтлиримизни түрлүк шәкилләрдә қандақ баян қилидиғанлиқимизға қариғин [65]. Қуран һәқ турса, уни қәвмиң инкар қилди. «мән силәргә һамий әмәс» дегин [66]. (аﷲ тәрипидин) алдинала берилгән һәр бир хәвәрниң мәйданға келидиған вақти бар, узаққа қалмай билисиләр [67]. Бизниң айәтлиримиз тоғрисида (тәнә вә мәсхирә қилип) параң селишиватқан кишиләрни көргиниңдә, улар буниңдин башқа параңға чүшмигүчә улар билән биллә олтурмиғин, улар билән биллә олтурмаслиқни шәйтан саңа унтулдурған болса, есиңгә кәлгәндин кейин, залим қәвм билән биллә олтурмиғин [68]. Тәқвадарларға (қуранни мәсхирә қилғучи) капирларниң һесабидин һеч нәрсә йүкләнмәйду, лекин тәқвадарлар уларға вәз нәсиһәт қилишлири керәк. (шундақ қилғанда) улар (қуранни мәсхирә қилиштин) сақлинишлири мумкин [69]. Динни оюн күлкә қиливалған, дуня тирикчиликигә алданғанларни тәрк әт. Һәр қандақ адәмниң өз қилмиши түпәйли һалак болуштин сақлиниши үчүн, (кишиләргә) қуран билән нәсиһәт қилғин, униңға аﷲ тин башқа дост вә шапаәт қилғучи болмайду, у һәр қандақ фидийә бәрсиму қобул қилинмайду. Әнә шулар қилмишлири түпәйлидин һалак болидиғанлардур, улар куфри түпәйлидин (үчәйлирини өртиветидиған) қайнақсудин болған шарабқа вә қаттиқ азабқа дучар болиду [70]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, биз аﷲ ни қоюп, бизгә пайда зиян йәткүзәлмәйдиған бутларға ибадәт қиламдуқ? Бизни аﷲ һидайәт қилғандин кейин, арқимизға чекинәмдуқ? (йәни муртәд боламдуқ?) (мубада биз шундақ қилидиған болсақ, мундақ) бир адәмгә: шәйтанлар уни бир чөлгә башлап барған, (чөлдә у) теңирқап қалған, достлири уни бери кәл дәп тоғра йолға чақириватқан (у чақириқни қобул қилмай ахир һалак болған адәмгә) охшап қалимиз. (бу куффарларға) ейтқинки, аﷲ ниң һидайити һәқиқәтән һәқиқий һидайәттур, биз аләмләрниң пәрвәрдигариға бойсунушқа буйрулдуқ [71]. Намаз оқушқа вә аﷲ тин қорқушқа буйрулдуқ, (қиямәт күни) аﷲ ниң дәргаһиға (һесаб үчүн) йиғилисиләр [72]. Аﷲ асманларни, земинни һекмәт билән яратти, аﷲ (бирәр шәйигә) «вуҗудқа кәл» десә (дәрһал) вуҗудқа келидиған күндики (йәни қиямәт күнидики) азабтин қорқуңлар. Аﷲ ниң сөзи һәқтур, сур челинидиған күндики (йәни қиямәт күнидики) падишаһлиқ аﷲ қа хастур, аﷲ йошурун вә ашкара нәрсиләрни билгүчидур, аﷲ һекмәт билән иш қилғучидур, (бәндилириниң әһвалидин) хәвәрдардур [73]. Өз вақтида, ибраһим өз атиси азәргә: «(сән өзүңни яратқан аﷲ ни қоюп) бутларни мәбуд қиливаламсән? Мән сени вә қәвмиңни һәқиқәтән ениқ гумраһлиқта көрүмән» деди [74]. Ибраһимниң (тәвһид барисида) қәтий ишәнгүчиләрдин болуши үчүн, (униңға атиси билән қәвмниң гумраһлиқини көрсәткинимиздәк) биз ибраһимға асманларниң, земинниң аҗайиплирини көрсәттуқ [75]. Ибраһим кечиниң қараңғулуқи басқанда бир юлтузни көрүп (қәвминиң сөзини дәлил кәлтүрүп, уларни мат қилиш үчүн): «бу мениң пәрвәрдигаримдур» деди. Юлтуз петип кетивиди, «мән петип кәткүчиләрни (йәни юлтузларға ибадәт қилишни) яқтурмаймән» деди [76]. У айниң туғқанлиқини көрүп (юқириқи усул бойичә): «бу мениң пәрвәрдигаримдур» деди. Ай петип кетивиди, «әгәр пәрвәрдигарим мени һидайәт қилмиған болса, мән чоқум азғучи қәвмниң қатарида болидикәнмән» деди [77]. У қуяшниң чиқиватқанлиқини көрүп (юқириқи усул бойичә): «бу мениң пәрвәрдигаримдур, бу һәммидин (йәни юлтуз билән айдин) чоңдур» деди. Қуяш петип кетивиди, у ейттики: «и қәвмим! мән һәқиқәтән силәр шерик кәлтүргән мәбудлардин ада җудамән [78]. Мән һәқиқәтән, батил динлардин һәқ динға бурулуп, асманларни, земинни яратқан затқа йүзләндим, мән мушриклардин әмәсмән» [79]. Ибраһимниң қәвми униң билән муназириләшти, ибраһим ейттики, «мени аﷲ һидайәт қилған турса, мән билән аﷲ (ниң мәвҗутлуқи вә бирлики) тоғрулуқ муназирилишәмсиләр? Мән силәрниң аﷲ қа шерик кәлтүргән бутлириңлардин қорқмаймән, пәқәт пәрвәрдигаримниңла халиған нәрсиси болиду, пәрвәрдигаримниң билими һәммә нәрсини өз ичигә алған, (мәбудлириңларниң маңа һечбир зиян йәткүзәлмәйдиғанлиқини) ойлимамсиләр! [80]. Аﷲ ниң шерики болуш һәққидә аﷲ силәргә һечқандақ дәлил чүшүрмигән бутларни аﷲ қа шерик кәлтүрүштин қорқмайватсаңлар, силәрниң шерик кәлтүргән бутлириңлардин мән қандақму қорқаттим! әгәр силәр билсәңлар (ейтиңларчу), биз бу икки гуруһ адәмдин зади қайсимиз әң қорқмаслиққа тегишлик» [81]. Азабтин әмин болуш иман ейтқан, иманға мушрикликни арилаштурмиған адәмләргә мәнсуптур, улар һидайәт тапқучилардур [82]. Өз қәвмигә рәддийә бериш үчүн ибраһимға бәргән дәлилимиз әнә шудур, халиған кишимизни бир қанчә дәриҗә көтүримиз, пәрвәрдигариң һәқиқәтән һекмәт билән иш қилғучидур, һәммини билгүчидур [83]. Биз ибраһимға исһақни, йәқубни ата қилдуқ. Уларниң һәр бирини һидайәт қилдуқ. (ибраһимдин) илгири нуһни һидайәт қилдуқ, ибраһимниң әвладидин давуд, сулайман, әййуб, юсуф, муса, һарунларни һидайәт қилдуқ, яхши иш қилғучиларни мушундақ мукапатлаймиз [84]. Зәкәрия, йәһя, иса вә илясларни һидайәт қилдуқ, уларниң һәммиси яхшилардиндур [85]. Исмаил, илйәсә, юнус вә лутларни һидайәт қилдуқ, уларни (өз заманидики) тамами җаһан әһлидин үстүн қилдуқ [86]. Уларниң ата бовилиридин, әвладлиридин , қериндашлиридин бәзилирини һидайәт қилдуқ, уларни таллидуқ, уларни тоғра йолға йетәклидуқ [87]. Аﷲ ниң йоли әнә шудур, аﷲ бәндилиридин халиған кишиләрни шу йолға башлайду. Әгәр улар (йәни шу пәйғәмбәрләр) шерик кәлтүрсә иди, уларниң қилған яхши әмәллири, әлвәттә, бикар болуп кетәтти [88]. Уларға китабни, һекмәтни вә пәйғәмбәрликни ата қилдуқ, әгәр бу мушриклар уларни (йәни китаб, һекмәт вә пәйғәмбәрликни) инкар қилса, уларни инкар қилмайдиған башқа бир қәвмгә тапшуримиз [89]. Әнә шулар (йәни мәзкур пәйғәмбәрләр) аﷲ һидайәт қилған кишиләрдур, уларниң йолиға әгәшкин, (и муһәммәд! қәвмиңгә) ейтқинки, «қуранни тәблиғ қилғанлиқимға силәрдин һечқандақ һәқ тәләп қилмаймән, қуран пәқәт пүтүн җаһан әһли үчүн вәз нәсиһәттур» [90]. Улар аﷲ ни һәқиқий рәвиштә тонумиди. Улар (йәни йәһудийлар) өз вақтида: «аﷲ һеч кишигә һеч нәрсә назил қилмиди» деди (йәни вәһйини вә пәйғәмбәрләрни инкар қилди). (и муһәммәд!) ейтқинки, «муса елип кәлгән вә кишиләргә нур, һидайәт болған китабни ким назил қилди? У китабни парчә парчә қәғәзләргә көчүрүп, бир қисимини ашкарилап, көп қисимини йошурисиләр. (и йәһудийлар!) силәргә өзүңлар вә ата боваңлар билмигән нәрсиләр билдүрүлди, (бу қуранни) аﷲ (назил қилди)». Андин, уларни тәрк әткинки, улар батиллирида (йәни қалаймиқан сөзлиридә) ойнап йүрсун [91]. Бу (қуран) мәккә аһалисини вә униң әтрапидикиләрни агаһландурушуң үчүн биз назил қилған, униңдин илгири назил қилинған (тәврат вә инҗилға охшаш) китабларни етирап қилғучи мубарәк китабтур, ахирәткә иман ейтидиғанлар униңға иман ейтиду, улар намазлирини өз вақтида толуқ ада қилиду [92]. Аﷲ қа ялған чаплиған яки өзигә һеч нәрсә вәһийи қилинмиған туруқлуқ, маңа вәһийи қилинди дегән, яки аﷲ назил қилғандәк мәнму китаб назил қилалаймән дегән кишиләрдинму залим кишиләр барму? (и муһәммәд!) залимларни сәкратқа чүшкән вақитлирида көрсәң (әлвәттә, қорқунчлуқ һалини көрүсән), пәриштиләр (йәни азаб пәриштилири) қоллирини созуп: «силәр җанлириңларни чиқириңлар! силәр аﷲ тоғрисида һәқсиз сөзләрни қилғанлиқиңлар (йәни ихтира қилғанлиқиңлар, шерик кәлтүргәнликиңлар, бала нисбәтән бәргәнликиңлар) вә аﷲ ниң айәтлирини мәнситмигәнликиңлар үчүн, бүгүн хорлиғучи азаб билән җазалинисиләр» дәйду [93]. Биз дәсләптә силәрни қандақ хәлқ әткән болсақ дәргаһимизға шундақ тәнһа кәлдиңлар, силәргә биз ата қилған нәрсиләрни арқаңларда (йәни дуняда) қоюп кәлдиңлар, (ибадәт қилинишқа тегишлик болушта) аﷲ ниң шериклири дәп гуман қилған шапаәтчиңларни силәр билән биллә көрмәймизму? Улар билән силәрниң араңлардики мунасивәт һәқиқәтән үзүлди, силәр (шапаәт қилиду) дәп гуман қилған бутлар бәрбат болди [94]. Данларни вә уруқчиларни бих урғузғучи һәқиқәтән аﷲ дур, тирикни өлүктин вә өлүкни тириктин чиқарғучи әнә шу аﷲ дур, (аﷲ ниң ибадитидин) қандақму баш тартисиләр? [95]. Аﷲ сүбһини (қараңғудин) йерип чиқарғучидур (йәни таңни йорутқучидур), аﷲ кечини (силәр үчүн) истираһәт қилип яратти, (силәрниң) вақит һесаблишиңлар үчүн қуяш билән айни яратти, бу, ғалиб, һәммини билгүчи аﷲ ниң алдинала бәлгилигән ишидур [96]. Қуруқлуқ вә деңизниң қараңғулуқлирида (йәнә кечилик йол йүргиниңларда) йол тепишиңлар үчүн аﷲ силәргә юлтузларни яритип бәрди. (аﷲ ниң улуғлуқини) билидиған қәвм үчүн, (аﷲ ниң қудритиниң) дәлиллирини һәқиқәтән очуқ баян қилдуқ [97]. Аﷲ силәрни бир инсандин (йәни адәм әләйһиссаламдин) яратти, силәрни атаңларниң пуштида, анаңларниң бәччиданида қарарлаштурди, чүшинидиған қәвм үчүн айәтләрни һәқиқәтән очуқ баян қилдуқ [98]. Аﷲ булуттин ямғур сүйини чүшүрди, шуниң билән барлиқ өсүмлүкләрни үндүрди, өсүмлүкләрдин йешил япрақларни чиқарди, (боғдай вә арпа башақлириға охшаш) бир биригә мингишип кәткән данларни йетиштүрди, хорма дәрихиниң чечәклиридин йәргә йеқин саңгилап туридиған хорма сапақлирини йетиштүрди, (ямғур сүйи билән) үзүмлүк бағларни йетиштүрди, (ямғур сүйи билән) шәкилдә, һәҗимдә, тәмдә бир биригә охшайдиған вә охшимайдиған зәйтун, анар дәрәхлирини йетиштүрди, (уларниң һәр бириниң) йеңи тутқан мевисигә вә пишқан мевисигә қараңлар, уларда аﷲ ниң барлиқиға ишинидиған қәвм үчүн (аﷲ ниң қудритини көрситидиған) очуқ дәлилләр бар [99]. Җинларни аﷲ яратқан турса, (мушриклар) җинларни аﷲ қа (мушриклар ихтира қилған нәрсиләрдин) пактур, уларниң сүпәтлигәнлиридин үстүндур [100]. Аﷲ асманларни вә йәрни өрнәксиз яратқучидур, аﷲ ниң хотуни йоқ турса, қандақму балиси болсун? Һәммә нәрсини аﷲ яратқан, һәммә нәрсини аﷲ обдан билгүчидур [101]. Әнә шу аﷲ силәрниң пәрвәрдигариңлардур, аﷲ тин бөләк һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, у һәммә нәрсини яратқучидур, униңға ибадәт қилиңлар, у һәр нәрсигә һамийдур [102]. Көзләр аﷲ ни көрмәйду, аﷲ көзләрни көрүп туриду, аﷲ (бәндилиригә) меһрибандур, һәммидин хәвәрдардур [103]. (и пәйғәмбәр ейтқинки) силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин (һидайәтни азғунлуқтин айрип көрситидиған) дәлилләр кәлди, кимки һәқни көрүп иман ейтса өзигә пайда, кимки униңдин көз юмиса (йәни баш тартса) өзигә зиян. Мән силәргә (әмәлиңларни көзитип туридиған) көзәтчи әмәсмән (пәқәт силәрни агаһландурғучи пәйғәмбәрмән) [104]. Улар (йәни мушриклар): (и муһәммәд!) сән (қуранни башқилардин) өгәндиң дәйду дәп, һәқни билидиған қәвмгә баян қилимиз дәп, айәтләрни мушундақ шәкилләрдә баян қилдуқ [105]. (и муһәммәд!) саңа пәрвәрдигариң тәрипидин вәһйи қилинған қуранға әмәл қилғин; Аﷲ тин башқа мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, мушриклар билән тәң болмиғин [106]. Әгәр аﷲ (уларниң һидайәт тепишни) халиса, улар шерик кәлтүрмәйтти, сени уларға көзәтчи қилғинимиз йоқ, сән уларға һамийму әмәссән [107]. Мушрикларниң худани қоюп ибадәт қилидиған бутлирини тиллимаңлар, (ундақ қилсаңлар) улар билмигәнликлиридин һәддидин ешип аﷲ ни тиллайду. Шуниңдәк биз һәр үммәткә өзлириниң әмәлини чирайлиқ көрсәттуқ, андин уларниң қайтип баридиған җайи аﷲ ниң дәргаһидур, аﷲ уларниң қилмишлирини уларға ейтип бериду (йәни яхшиға мукапат бериду, яманни җазалайду) [108]. Әгәр уларға бирәр мөҗизә кәлсә, униңға чоқум ишинидиғанлиқлирини (билдүрүп) аﷲ ниң нами билән қаттиқ қәсәм ичишиду. (и муһәммәд!) мөҗизиләр (мениң әмәс), аﷲ ниң дәргаһидики иш, дегин. (и мөминләр!) силәр немини билисиләр? Мөҗизиләр кәлсә, улар, еһтимал, униңға ишәнмәсликлири мумкин [109]. Уларниң диллирини, көзлирини һәқ (ни чүшиниш вә көрүш) тин буриветимиз, улар дәсләптә мөҗизиләргә ишәнмигинидәк (йәни ишәнмәйду), уларни гумраһлиқлирида теңирқап йүрүшкә қоюветимиз [110]. Биз уларға (йәни куффарларға) пәриштиләрни чүшүргән, өлүкләрни улар билән сөзләштүргән, биз һәммә нәрсини уларниң алдиға йиғип бәргән (йәни уларниң юқириқи тәләплирини орунлиған) тәқдирдиму, аﷲ халимиғучә улар иман ейтмайду, лекин уларниң толиси (буни) уқмайду [111]. Шуниңдәк (йәни бу мушрикларни саңа дүшмән қилғандәк) инсанлар вә җинларниң шәйтанлирини һәр бир пәйғәмбәргә дүшмән қилдуқ, улар алдаш үчүн шерин сөзләр билән бир биригә вәсвәсә қилиду, әгәр пәрвәрдигариң халиса, улар бу ишни (йәни пәйғәмбәрлиригә дүшмәнликни) қилмайтти, уларни өзлири түзгән һийлә микирлири билән қоюп бәргин (аﷲ саңа уларға қарши ярдәм бериду) [112]. Ахирәткә иман ейтмайдиғанларниң диллири уларниң шерин сөзлиригә майил болсун, униңдин хурсән болсун вә улар қиливатқан гунаһларни буларму қилсун, дәп вәсвәсә қилиду [113]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки ,«аﷲ силәргә рошән китаб назил қилған турса, (аримиздики ихтилапни һәл қилиш үчүн) аﷲ тин ғәйрий һөкүм қилғучини тәләп қиламдим?» биз китаб ата қилғанлар (йәни йәһудийлар вә насараларниң өлималири) униң (йәни қуранниң) пәрвәрдигариң тәрипидин назил қилинған һәқ китаб икәнликини билиду, сән һәргизму шәк қилғучилардин болмиғин [114]. Пәрвәрдигариңниң сөзи наһайити расттур , наһайити тоғридур, униң сөзини өзгәртәләйдиған һеч киши йоқтур. Аﷲ (бәндиләрниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (әһвалини) билип турғучидур [115]. Әгәр сән йәр йүзидики көпчилик кишиләр (йәни куффарлар) гә итаәт қилсаң, улар сени аﷲ ниң йолидин аздуриду, улар пәқәт гуманғила әгишиду, улар пәқәт ялғаннила сөзләйду [116]. (и муһәммәд!) сениң пәрвәрдигариң өзиниң йолидин азғанларни һәқиқәтән обдан билиду, тоғра йол тапқанларниму обдан билиду [117]. Аﷲ ниң айәтлиригә иман кәлтүргүчи болсаңлар, аﷲ ниң исми ейтилип боғузланған һайванларни йәңлар [118]. Зөрүрийәт болмиғучә йейиш һарам қилинған нәрсиләрни аﷲ силәргә очуқ баян қилған турса, аﷲ ниң исми ейтилип боғузланған һайванларни немишқа йемәйсиләр? Нурғун кишиләр нәпси хаһишиға әгишип, билмәстин, (башқиларни) һәқиқәтән аздуриду, шүбһисизки, сениң пәрвәрдигариң (шәри дәлилсиз һалал, һарам дәп) һәддидин ашқучиларни обдан билиду [119]. Ашкара вә йошурун гунаһларни тәрк етиңлар, шүбһисизки, гунаһ қилғучилар өз қилмишлири түпәйлидин (ахирәттә) җазаға тартилиду [120]. (и мөминләр!) аﷲ ниң исми ейтилмай боғузланған (йәни бисмиллаә дәп зәбһи қилинмиған) һайванларни йемәңлар, уни йейиш әлвәттә гунаһтур. Шүбһисизки, шәйтанлар өз достлирини (йәни мушрикларни) силәр билән дәталаш қилишқа вәсвәсә қилиду, әгәр уларға итаәт қилсаңлар, силәр чоқум мушрик болуп қалисиләр [121]. Әслидә өлүк (йәни капир) болуп, биз уни (йәни униң қәлбини иман билән) тирилдүргән, биз униңға кишиләр арисида һидайәт тепишқа нур бәргән бир адәм зулмәттә (йәни куфриниң қараңғулуқида) қалған вә униңдин қутулалмиған бир адәм билән охшашму? Капирларға уларниң қилмишлири әнә шундақ чирайлиқ көрситилди [122]. Һийлә микир ишлитишлири үчүн (мәккидә қурәйшниң чоңлирини баш гунаһкар қилғинимиздәк), һәр бир шәһәрниң чоңлирини баш гунаһкар қилдуқ, уларниң ишләткән һийлә микирлири өзлиригә яниду (йәни улар шу һийлә микирләрниң вабалиға қалиду), улар (буни) сәзмәйду [123]. Уларға (муһәммәд әләйһиссаламниң раст пәйғәмбәрликини көрситидиған) бирәр мөҗизә кәлгән чағда, (улар) бизгә пәйғәмбәрләргә берилгән мөҗизә берилмигүчә (униңға) һәргиз ишәнмәймиз, дәйду. Аﷲ пәйғәмбәрлик вәзиписини қәйәргә орнитишни (йәни кимниң униң әһли болидиғанлиқини) обдан билиду, (бу) гунаһкарлар өзлири ишләткән һийлә микирләр түпәйлидин аﷲ ниң дәргаһида хорлуққа вә қаттиқ азабқа дучар болиду [124]. Аﷲ кимни һидайәт қилмақчи болса, униң көксини ислам үчүн ачиду (йәни униң қәлбини иманға кеңәйтип бериду), аﷲ кимни аздурмақчи болса, униң көксини шунчә тарайтиветидуки, (иман ейтиш) униңға гоя асманға чиқиштинму қийин туюлиду, иман ейтмиғанларни аﷲ мушундақ азаблайду [125]. Бу (йәни ислам дини) пәрвәрдигариңниң тоғра йолидур, ибрәт алидиған қәвм үчүн айәтләрни мушундақ тәпсилий баян қилдуқ [126]. Пәрвәрдигариниң дәргаһида уларға дари салам (йәни җәннәт) бар, уларниң қилған (яхши) әмәллири үчүн аﷲ уларға мәдәткардур [127]. Аﷲ (инсанларни, җинларни һесаб үчүн) толуқ йиғидиған күнни әслигин, (бу күндә аﷲ ейтидуки) «и җинлар җамаәси!силәр нурғун адәмләрни аздурдуңлар». Уларниң инсанлардин болған достлири: «и пәрвәрдигаримиз! биз бир биримиздин пайдиландуқ, биз әмди сән бәлгилигән вақитқа (йәни қиямәт күнигә) йәттуқ» дәйду, аﷲ: «дозах силәрниң җайиңлардур, силәр аﷲ ниң хаһишиға бағлиқ һалда у йәрдә мәңгү қалисиләр» дәйду. Шүбһисизки, сениң пәрвәрдигариң һекмәт билән иш қилғучидур, һәммини билгүчидур [128]. Шуниңға (йәни инсанлар билән җинларни өзара пайдиландурғинимизға) охшаш, қилмишлири түпәйлидин залимларниң бәзисини бәзисигә мусәлләт қилимиз [129]. «и җинлар вә инсанлар җамаәси! силәргә өз ичиңлардин мениң айәтлиримни баян қилип беридиған, бу күнүңлардики учришиштин силәрни агаһландуридиған пәйғәмбәрләр кәлмидиму?» улар: «гунаһлиримизни етирап қилдуқ» дәйду. Уларни дуня тирикчилики алдиған, улар өзлириниң һәқиқәтән капир болғанлиқлирини етирап қилиду [130]. Бу шуниң үчүнки, пәрвәрдигариң шәһәрләрниң аһалисини (уларға пәйғәмбәрләр әвәтип агаһландурмастин) ғәпләттики вақитлирида зулум қилғанлиқлири түпәйлидин һалак қилғини йоқ [131]. (ахирәттә) һәр адәмниң қилған әмәлигә яриша дәриҗиси болиду, пәрвәрдигариң уларниң қилған ишлиридин ғапил әмәс [132]. Пәрвәрдигариң (халайиқтин вә уларниң ибадәтлиридин) биһаҗәттур, рәһмәт игисидур. Әгәр у халиса, силәрни һалак қилип, силәрни башқа бир қәвмниң әвладидин пәйда қилғандәк, силәрниң орнуңларға өзи халиған (итаәтмән) башқа бир қәвмни қойиду [133]. Силәргә вәдә қилинған (қиямәт, өлгәндин кейин тирилиш қатарлиқ) ишлар чоқум мәйданға келиду, силәр қечип қутулалмайсиләр [134]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «и қәвмим! силәр күчүңларниң йетишичә ишләңлар (йәни куфриңларда чиң туруңлар), мәнму чоқум күчүмниң йетишичә ишләймән (йәни мәнму өз дәвитимдә чиң туримән). Ахирәттә кимниң ақивети яхши болидиғанлиқини узунға қалмай билисиләр, залимлар әлвәттә мәқситигә еришәлмәйду» [135]. Мушриклар аﷲ яратқан екинләрдин вә чаһар пайлардин (йәни төгә, кала, қойлардин) аﷲ үчүн бир һәссә (бутлири үчүн бир һәссә) айрип қоюп, өз гуманлиричә (һечқандақ дәлилсизла): «бу аﷲ үчүндур, бу мәбудлиримиз үчүндур» деди. Бутлириниң несивесидин аﷲ ниңкигә қошушқа болмайтти, аﷲ ниң несивесидин бутлириниңкигә қошушқа болатти (мушриклар аﷲ қа атиған һәссисидин бутларға атиған һәссисигә бирәр нәрсә қошулуп қалса, уни бутлириниң һәссиси ичидә қалдуратти вә аﷲ бай, буниңға моһтаҗ әмәс, дәйтти. Бутлириға атиған һәссисидин аﷲ қа атиған һәссисигә бирәр нәрсә қошулуп қалса, уни бутлириниң һәссисигә қайтуруветәтти). Уларниң қарари немидегән қәбиһ! [136]. Мушрикларниң шериклири (йәни шәйтанлар) мушрикларни һалак қилиш вә уларниң динини қалаймиқанлаштуруш үчүн, уларниң нурғунлириға балилирини өлтүрүшни, шуниңдәк (йәни аﷲ қа вә бутларға һәссә айрип қоюштәк тәқсиматни шәйтанларға вә мушрикларға чирайлиқ көрсәткәндәк) чирайлиқ көрсәтти. Әгәр аﷲ халиған болса иди, улар бу (қәбиһ) ишни қилмайтти, уларни аﷲ қа чаплиған ялғанлири билән биллә тәрк әт [137]. Улар өзлириниң гуманичә: «бу һайванлар вә екинләр (мәбудлиримизға хас болуп, башқиларға) һарамдур, уларни пәқәт биз халиған адәмләрла йәйду, бу һайванларни миниш һарамдур, бу һайванларни боғузлиғанда аﷲ ниң исмини ейтишқа болмайду» деди. Улар аﷲ қа ялған чаплиди, аﷲ уларни ялған чаплиғанлиқлири үчүн җазалайду [138]. Улар: «бу һайванларниң қорсақлиридики балилири бизниң әр кишилиримизгә хастур, бизниң хотун кишилиримизгә һарамдур» деди. Әгәр туғулған һайван өлүк болса, бу әр кишиләр билән хотун кишиләр арисида ортақтур (йәни уни һәммәйлән тәң йәйду) дәп (һалал һарамни тәйинләшти). Аﷲ қа ялған чаплиғанлиқлири үчүн аﷲ уларни җазалайду. Шүбһисизки, аﷲ һекмәт билән иш қилғучидур, һәммини билгүчидур [139]. Һамақәтлик вә наданлиқлиридин балилирини өлтүргән вә аﷲ намидин ялған ейтип, аﷲ ризиқ қилип бәргән нәрсиләрни һарам билгән кишиләр һәқиқәтән зиян тартти, улар һәқиқәтән (тоғра йолдин) адашти, һидайәт тапмиди [140]. Аﷲ бидишлик вә бидишсиз бағларни бәрпа қилди, мевилири, данлири (рәңги, тәми, һәҗми вә пуриқи) бир биригә охшимайдиған хорма дәрәхлирини, зираәтләрни, (рәңги вә шәкли) бир биригә охшайдиған, (тәми) охшимайдиған зәйтун вә анарни яратти, мевиси пишқанда, улардин йәңлар, мевә (ниң һосули) ни йиғқан күндә (йәни йиғқан вақитта), униң өшрисини ада қилиңлар, исрап қилмаңлар, аﷲ һәқиқәтән исрап қилғучиларни яқтурмайду [141]. Аﷲ чаһарпайларни (йәни төгә, кала, қойларни), йүк көтүридиғанларни, боғузлинидиғанларни яратти. Аﷲ силәргә ризиқ қилип бәргән нәрсиләрдин йәңлар, шәйтанниң арқисиға кирмәңлар, шәйтан силәргә һәқиқәтән очуқ дүшмәндур [142]. (аﷲ силәргә йейиш һалал қилинған) сәккиз хил чаһарпайни яратти: қойдин икки (қочқар вә сағлиқ), өчкидин икки (текә вә урғачи). (и муһәммәд! мушрикларға) ейтқинки, «аﷲ (қой билән өчкидин) икки әркәкни һарам қилдиму? Яки икки чишиниму вә яки икки чишиниң қорсиқидики қоза билән оғлақниму? Әгәр (силәр аﷲ буларни бизгә һарам қилди дегән сөзүңларда) растчил болсаңлар, қени маңа билип ейтип бериңлар!» [143]. (аﷲ силәргә) төгидин иккини (йәни әркәк билән чишини), калидин иккини (йәни әркәк билән чишини) яратти, (мушрикларға) ейтқинки, «аﷲ икки әркәкни һарам қилдиму? Яки икки чишиниму вә яки икки чишиниң қорсиқидики ботилақ билән мозайлиниму ? Яки аﷲ буни силәргә тәвсийә қилған чағда силәр һазирмидиңлар? Кишиләрни аздуруш үчүн, билмәй туруп аﷲ намидин ялған ейтқан адәмдинму залим киши барму? Шүбһисизки, аﷲ залим қәвмни һидайәт қилмайду» [144]. (и муһәммәд! мәккә куффарлириға) ейтқинки, саңа вәһйи қилинған әһкамлар ичидә, өзи өлүп қалған нәрсә яки еқип чиққан қан вә яки чошқа гөши чошқа ниҗис йемәкликләргә адәтләнгәнлики үчүн чошқа гөши паскинидур вә аﷲ тин ғәйрийниң исми ейтилип боғузланған гунаһ малдин ғәйрийни һәр қандақ адәм үчүн һарам көрмәймән. Кимки улардин (юқириқи һарам қилинған нәрсиләрдин) наилаҗ вә ихтиярсиз һалда һаятини сақлап қалғудәк йесә (һеч гунаһ болмайду), чүнки пәрвәрдигариң мәғпирәт қилғучидур, (бәндилиригә) меһрибандур [145]. Йәһудийларға том туяқлиқ (йәни төгә, төгиқушқа охшаш ача туяқлиқ болмай том туяқлиқ болған) һайванларниң һәммисини һарам қилдуқ, уларға кала, қойларниң дүмбисидики яки үчәйлиридики яки сөңикигә чаплишиқлиқ яғлиридин башқа яғлирини һарам қилдуқ, бу уларниң (пәйғәмбәрләрни өлтүрүш, җазанә қилиш, кишиләрниң мал мүлкини наһәқ йәвелиш қатарлиқ) зулумлири түпәйлидин, уларға бәргән җазайимиздур, биз әлвәттә (бәргән хәвәрлиримиздә) растчилмиз [146]. (и муһәммәд!) әгәр улар (йәни йәһудийлар) сени инкар қилса, сән: «пәрвәрдигариңлар (қилмишиңлар үчүн, силәрни алдирап җазалимиғанлиқтин) кәң рәһмәт игисидур, (аﷲ ниң рәһмитигә мәғрур болмаңларки) аﷲ ниң азаби гунаһкар қәвмдин қайтурулмайду» дегин [147]. Мушриклар: «әгәр аﷲ халиса иди, биз вә ата бовилиримиз шерик кәлтүрмәйттуқ вә һеч нәрсини һарам қилмайттуқ» дәйду. Улардин бурунқи кишиләр таки (бизниң азабимиз назил болуп) азабимизни тетиғанға қәдәр (өзлириниң пәйғәмбәрлирини) мушундақ (йәни мушриклар сени инкар қилғандәк) инкар қилған иди. (уларға) ейтқинки, «сөзүңларниң растлиқиға пакитиңлар болса, бизгә чиқирип көрситиңлар, силәр пәқәт гуманғила асаслинисиләр, аﷲ қа пәқәт ялғанни чаплайсиләр» [148]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «(силәрниң пакитиңлар болмиса) аﷲ ниң ениқ пакити бар, әгәр у халиса һәммиңларни, әлвәттә, һидайәт қилатти» [149]. (и муһәммәд! уларға) «аﷲ буни һарам қилди, дәп гуваһлиқ беридиған гуваһчилириңларни чақирип келиңлар» дегин, әгәр улар (һазир болуп ялғандин) гуваһлиқ бәрсә, уларға қошулуп гуваһлиқ бәрмигин (чүнки у пүтүнләй ялғандур). Бизниң айәтлиримизни инкар қилған вә ахирәткә ишәнмәйдиғанларниң нәпси хаһишлириға әгәшмигин, улар пәрвәрдигариңға шерик кәлтүриду [150]. Ейтқинки, «силәр келип (аңлаңлар), аﷲ һарам қилған нәрсиләрни силәргә оқуп берәй: силәр аﷲ қа һеч нәрсини шерик кәлтүрмәңлар, ата анаңларға яхшилиқ қилиңлар, намратлиқтин қорқуп балаңларни өлтүрмәңлар, һәқлиқ рәвиштә өлтүрүш буниңдин мустәсна. Силәрниң чүшинишиңлар үчүн, аﷲ силәргә бу ишларни тәвсийә қилиду [151]. Йетимниң мелини таки у балағәткә йәткәнгә қәдәр униңға әң пайдилиқ усулда тәсәрруп қилиңлар, өлчәмни вә таразини тоғра қилиңлар, һечқандақ адәмни күчи йәтмәйдиған ишқа тәклип қилмаймиз. Сөз қилған (һөкүм чиқарған яки гуваһлиқ бәргән) чеғиңларда адил болуңлар , (һөкүм чиқирилған яки гуваһлиқ берилгән адәм) туққиниңлар болған тәқдирдиму, аﷲ қа берилгән әһдигә вапа қилиңлар, ибрәт елишиңлар үчүн, аﷲ силәргә бу ишларни тәвсийә қилиду» [152]. Бу мениң тоғра йолумдур, шу йолда меңиңлар, натоғра йолларда маңмаңлар, улар силәрни аﷲ ниң йолидин айриветиду, (аﷲ ниң әмрини тутуп дозахтин) сақлинишиңлар үчүн, аﷲ силәргә бу ишларни тәвсийә қилиду [153]. Андин улар (йәни исраил әвлади) өз пәрвәрдигариға мулақат болидиғанлиқиға ишәнсун дәп, яхшилиқ қилған адәмгә беридиған немитимизни мукәммәлләштүрүш, (исраил әвладиниң диний ишлирида еһтияҗлиқ болған) һәр бир нәрсини тәпсилий баян қилиш, (исраил әвладини) һидайәт қилиш вә (уларға) рәһмәт қилиш йүзисидин, мусаға китаб (йәни тәврат) ата қилдуқ [154]. Бу биз назил қилған (қуран) мубарәк китабтур. Аﷲ ниң рәһмитини үмид қилғучилардин болуш үчүн, униңға әгишиңлар, (униңға мухалипәтчилик қилиштин) сақлиниңлар [155]. (мениң қуран назил қилишим) силәрниң, пәқәт биздин илгирики таипигила (йәни йәһудийлар вә насараларғила) китаб назил қилинған, уларниң оқуған китаблиридин бизниң задила хәвиримиз йоқ, демәсликиңлар үчүндур [156]. Яки силәрниң, әгәр бизгә китаб назил қилинған болса, биз әлвәттә улардин артуқ һидайәт тапқан болаттуқ, демәсликиңлар үчүндур. Силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин һәқиқәтән пакит, һидайәт вә рәһмәт назил болди, аﷲ ниң айәтлирини инкар қилған вә улардин йүз өрүгән кишидинму залим адәм барму? Бизниң айәтлиримиздин йүз өрүгәнләрни уларниң йүз өрүгәнликлири үчүн қаттиқ азаб билән җазалаймиз [157]. Улар пәқәт (өлүм) пәриштилириниң яки пәрвәрдигариңниң яки пәрвәрдигариңниң (қуяшниң мәғрибтин чиқишидин ибарәт) бәзи аламәтлириниң келишинила күтиду. Пәрвәрдигариңниң бәзи аламәтлири кәлгән күндә илгири иман ейтмиғанларниң яки иман ейтип яхши иш қилмиғанларниң ейтқан имани пайдисиз болиду. «(силәр өзүңларға келидиған ишларни) күтүңлар, бизму әлвәттә күтимиз» дегин [158]. Динида бөлгүнчилик қилип түрлүк пирқиләргә айрилғанлардин сән ада җудасән; Уларниң иши пәқәт аﷲ ғила хастур (йәни аﷲ ниң башқурушидидур), кейин (йәни ахирәттә) аﷲ уларниң қилмишлирини өзигә ейтип бериду [159]. Бирәр яхшилиқ қилған адәм он һәссә артуқ савабқа игә болиду, бирәр яманлиқ қилған адәмгә пәқәт униң яманлиқиға баравәрла җаза берилиду, уларға зулум қилинмайду [160]. (и муһәммәд! бу мушрикларға) ейтқинки, «пәрвәрдигарим мени тоғра йолға йәни тоғра динға, батил динлардин тоғра динға буралған ибраһимниң диниға башлиди, ибраһим мушриклардин әмәс иди» [161]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «мениң намизим, қурбанлиқим, һаятим вә маматим (дуняда қилған яхшилиқлирим вә таәт ибадәтлирим) аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ үчүндур [162]. Аﷲ ниң шерики йоқтур, мән мушуниңға (йәни ялғуз аﷲ ғила халис ибадәт қилишқа) буйрулдум, мән мусулманларниң әввилимән» [163]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «аﷲ һәммә нәрсиниң пәрвәрдигари турса, униңдин башқа пәрвәрдигар тәләп қиламдимән?» һәр адәм өзи қилған гунаһқа өзи җавабкар, бир гунаһкар адәм башқа адәмниң гунаһиға җавабкар әмәс (йәни бир адәмниң гунаһи билән башқа бир адәм җазаға тартилмайду). Кейин пәрвәрдигариңларниң дәргаһиға қайтисиләр, силәр дәталаш қилишқан һәқ билән наһәқни у силәргә ейтип бериду [164]. Аﷲ силәрни (өткәнки үммәтләрниң) орунбасарлири қилди, аﷲ силәрни бәргән немитигә шүкүр қилсун дәп, бәзиңларни бәзиңлардин бир қанчә дәриҗә юқири қилди, пәрвәрдигариң (асийлиқ қилғучилардин) әлвәттә тез һесаб алғучидур, (итаәт қилғучиларни) әлвәттә мәғпирәт қилғучидур, (уларға) наһайити меһрибандур [165].

7 сүрә әраф мәккидә назил болған, 206 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, мим, صад [1]. (и муһәммәд! капирларни) агаһландурушуң үчүн, мөминләргә вәз нәсиһәт қилишиң үчүн, бу китаб (йәни қуран) саңа назил қилинди, униңдин (йәни уни тәблиғ қилишта қәвмиңниң уни инкар қилишидин әнсирәп) йүрикиң сиқилмисун [2]. (и инсанлар!) силәр пәрвәрдигариңлар тәрипидин силәргә назил қилинған китабқа (йәни қуранға) әгишиңлар, аﷲ ни қоюп, (җинлардин вә инсанлардин болған, силәрни аздуридиған) достларға әгәшмәңлар, силәр вәз нәсиһәтни аз қобул қилисиләр [3]. Биз нурғун шәһәр (аһалисини) ни һалак қилдуқ, бизниң азабимиз уларға кечиси яки чүшлүки ухлаватқан чағлирида кәлди [4]. Бизниң азабимиз кәлгән чағда, уларниң чәккән пәряди: биз һәқиқәтән залим идуқ, дейиштинла ибарәт болди [5]. Биз әлвәттә пәйғәмбәр әвәтилгән үммәтләрдин (пәйғәмбәрләр тәблиғ қилдиму? Силәр қандақ җаваб бәрдиңлар? Дәп) сораймиз, пәйғәмбәрләрдинму әлвәттә (аﷲ тапшурған вәзипини ада қилдиңларму? Дәп) сораймиз [6]. (қиямәт күни уларниң әһвалини) уларға һәқиқий билиш асасида ейтип беримиз, биз улардин айрилмиған идуқ (йәни уларниң һәммә әһвалидин хәвәрдардурмиз) [7]бу күндә бәндиләрниң (яхши яман әмәллириниң) өлчинидиғанлиқи һәқтур. Яхши әмәллири еғир чиққанлар ниҗат тапқучилардур [8]. Яхши әмәллири йеник чиққанлар бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлиқлири түпәйлидин өзлиригә зиян салғучилардур [9]. Шүбһисизки, силәрни земинда йәрләштүрдуқ, земинда силәргә турмуш лаземәтликлирини пәйда қилдуқ, (силәргә пәрвәрдигариңларниң мушундақ немәтлири бар туруқлуқ униңға) наһайити аз шүкүр қилисиләр [10]. Шүбһисизки биз силәрни яраттуқ, андин силәрни шәкилгә киргүздуқ, андин пәриштиләргә: “силәр адәмгә (һөрмәт билдүрүш йүзисидин) сәҗдә қилиңлар›› дедуқ, иблистин башқиси сәҗдә қилди. У сәҗдә қилғучилардин болмиди [11]. Аﷲ (иблисқа) ‹‹сени сәҗдә қилишқа буйруған чеғимда немишқа сәҗдә қилмидиң?›› деди. Иблис: ‹‹мән униңдин артуқ. Мени оттин, уни лайдин яраттиң›› деди [12]. Аﷲ (иблисқа) ейтти: ‹‹сән буйәрдин (йәни җәннәттин) чүшүп кәт, бу йәрдин өзүңни чоң тутушуңға болмайду, йоқал, сән һәқиқәтән пәскәшләрдинсән›› [13]. Иблис: ‹‹маңа кишиләр қайта тирилдүрүлидиған күнгичә (йәни қиямәт күнигичә) мөһләт бәргин›› деди [14]. Аﷲ: ‹‹саңа мөһләт берилиду›› деди [15]. Иблис ейтти: ‹‹сениң мени аздурғанлиқиңдин улар (йәни адәм әләйһиссалам вә униң әвладиға вәсвәсә қилиш) үчүн чоқум сениң тоғра йолуң үстидә олтуримән [16]. Андин уларға чоқум алдидин, арқисидин, оңдин, солидин һуҗум қилимән, уларниң көпчиликиниң (немитиңгә) шүкүр қилғучилар әмәсликини көрисән›› [17]. Аﷲ ейтти: ‹‹җәннәттин әйибләнгән вә (рәһмитимдин) мәһрум қилинған һалда чиқ, уларниң ичидин саңа әгәшкәнләрни қошуп, һәммиңлар билән чоқум җәһәннәмни толдуримән›› [18]. ‹‹и адәм! сән аялиң билән иккиңлар биллә җәннәттә туруңлар, җәннәтниң мевилиридин халиғиниңларчә йәңлар, бу дәрәхкә йеқинлашмаңлар, (униңға йеқинлашсаңлар) залимлардин болуп қалисиләр›› [19]. Лекин шәйтан уларниң йепиқлиқ әврәтлирини ечиветиш үчүн, уларға вәсвәсә қилди, шәйтан ейтти: ‹‹пәрвәрдигариңларниң силәргә бу дәрәхниң мевисини йейишни мәни қилғанлиқи пәқәт силәрниң пәриштә болуп кәтмәсликиңлар яки (җәннәттә) мәңгү туруп қалмаслиқиңлар үчүндур›› [20]. Шуниңдәк уларға: ‹‹мән чоқум силәргә садиқмән›› дәп қәсәм ичип бәрди [21]. Алдамчилиқ усуллири арқилиқ уларни (юқири мәртивидин төвән мәртивигә) чүшүрди. Дәрәхниң мевисини йегәндин кейинла уларниң әврәтлири ечилип қалди, улар җәннәттики дәрәхләрниң япрақлири билән әврәтлирини йепишқа киришти, уларниң пәрвәрдигари (уларға кайип): ‹‹мән силәргә бу дәрәхни (йәни мевисини) йейишни мәни қилмиғанмидим? Шүбһисизки, шәйтан силәргә һәқиқәтән ашкара дүшмәндур, демигәнмидим?›› дәп нида қилди [22]. Улар: пәрвәрдигаримиз! биз өзимизгә өзимиз зулум қилдуқ, әгәр сән бизгә мәғпирәт қилмисаң, бизгә рәһим қилмисаң, биз чоқум зиян тартқучилардин болимиз›› деди [23]. Аﷲ ейтти: ‹‹силәр бир бириңларға (йәни шәйтан инсанға, инсан шәйтанға) дүшмән болған һалда чүшүңлар, әҗилиңлар пүткәнгә қәдәр йәр йүзидә турисиләр вә униңдин пайдилинисиләр›› [24]. Аﷲ ейтти: ‹‹йәр йүзидә яшайсиләр, йәр йүзидә өлүсиләр, (қиямәт күни) йәнә йәр астидин чиқирилисиләр›› [25]. И адәм балилири! силәргә биз һәқиқәтән әвритиңларни япидиған либасни вә зиннәтлинидиған либасни чүшүрдуқ, тәқвадарлиқ либаси әң яхшидур, әнә шулар (йәни инсан балилириға сәтри әврәт үчүн либас яратмақ) уларниң ибрәт елиши үчүн аﷲ ниң (бәндилиригә болған пәзли мәрһәмитини көрситидиған) аламәтлиридиндур [26]. И адәм балилири! шәйтан силәрниң ата анаңларни (аздуруп) җәннәттин чиқиривәткәндәк, силәрниму аздурмисун, шәйтан уларниң әврәтлирини өзлиригә көрситиш үчүн кийимлирини салғузувәткән иди (йәни уларниң ялиңач болуп қелишиға шәйтан сәвәбчи болған иди). Шәйтан вә униң қол астидикилири силәрни көрәләйду, силәр уларни көрәлмәйсиләр, шүбһисизки, биз шәйтанларни иман ейтмайдиғанларниң дости қилдуқ [27]. Улар (йәни мушриклар) бирәр яман ишни қилған чағлиририда: ‹‹ата бовилиримизниң мушундақ қилғанлиқини көргән идуқ, аﷲ бизниму шундақ қилишқа буйруған›› дәйду. (и муһәммәд! уларға) ейитқинки, ‹‹аﷲ (бәндилирини) һәқиқәтән яман ишқа буйрумайду, өзлириңлар билмәйдиған нәрсиләрни аﷲ намидин ялған ейтамсиләр?›› [28]. (и муһәммәд!) ейитқинки, «пәрвәрдигарим мени адил болушқа буйруди. Һәрбир сәҗдә қилғанда пүтүнләй аﷲ қа йүзлиниңлар, аﷲ қа ихлас билән ибадәт қилиңлар, силәр аﷲ дәсләптә пәйда қилған һалитиңларда (әслигә) қайтисиләр» [29]. Аﷲ (силәрдин) бир гуруһни һидайәт қилди; Йәнә бир гуруһқа гумраһлиқ тегишлик болди. Шүбһисизки, улар аﷲ ни қоюп, шәйтанларни дост тутқан туруқлуқ өзлирини тоғра йолда гуман қилиду [30]. И адәм балилири! һәр намаз вақтида (яки тавап вақтида әвритиңларни сәтри қилип туридиған) кийимиңларни кийиңлар, йәңлар, ичиңлар, исрап қилмаңлар, аﷲ исрап қилғучиларни һәқиқәтән яқтурмайду [31]. Ейитқинки, «аﷲ бәндилири үчүн яратқан либасларни, шерин, пак ризиқларни ким һарам қилди?» ейитқинки, ‹‹улар бу дуняда мөминләр үчүн яритилған (гәрчә уларға куффарлар шерик болсиму), ахирәттә болса мөминләргила хастур». (аﷲ ниң бир вә шерики йоқ икәнликини билидиған қәвм үчүн айәтләрни мушундақ тәпсили баян қилимиз [32]. (и муһәммәд! уларға) ейитқинки, «пәрвәрдигарим ашкара вә йошурун яман ишларниң һәммисини, гунаһларни, (кишиләргә) наһәқ чеқилишни, (аﷲ ниң шерики болушқа) аﷲ һечқандақ дәлил чүшүрмигән нәрсиләрни аﷲ қа шерик кәлтүрүшни, өзүңлар билмәйдиған нәрсиләрни аﷲ намидин қалаймиқан сөзләшни һарам қилди›› [33]. (пәйғәмбәрлирини инкар қилған) һәр бир үммәтниң (һалак болидиған) муәййән вақти болиду, (һалак болидиған) вақти йәткәндә, улар бирдәмму илгири кейин болмайду (йәни дәрһал һалак болиду) [34]. И адәм балилири! ичиңлардин мениң айәтлиримни силәргә баян беридиған пәйғәмбәрлирим кәлгәндә, тәқвадарлиқ қилған вә (әмәлини) түзәткәнләргә (кәлгүсидин) ғәм қилиш, (кәткәнгә) қайғуруш йоқтур [35]. Бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлар, униңға иман ейтишқа гәдәнкәшлик қилғанлар дозах әһлидур, улар һәмишә дозахта қалғусиду [36]. Аﷲ қа ялған чаплиған яки униң айәтлирини инкар қилғанлардинму залим киши барму? Улар ләвһулмәһпузда йезилған (ризиқтин вә әҗәлдин) өз несивисини көриду, һәтта бизниң пәриштилиримиз уларниң җанлирини елиш үчүн кәлгәндиму, уларға: ‹‹аﷲ ни қоюп ибадәт қилған мәбудлириңлар қәйәрдә?›› дәйду, улар: ‹‹улар биздин ғайиб болуп кәтти›› дәйду. Улар капир болғанлиқлириға өзлиринң зийиниға гуваһлиқ бериду (йәни капир болғанлиқлириға иқрар қилиду) [37]. Аﷲ (айәтлирини инкар қилғанларға) ейтиду: ‹‹силәрдин илгири өткән, җинлардин вә инсанлардин болған (капир) үммәтләр билән бирликтә дозахқа кириңлар››. Һәрқачан бир үммәт дозахқа киридикән, у өзидин илгирики үммәткә (униңға әгишип гумраһ болғанлиқи үчүн) ләнәт оқуйду. Уларниң һәммиси дозахқа кирип болуп җәмләшкәндә, уларниң ичидики кейин киргәнләр (йәни әгәшкүчиләр) илгири киргәнләргә (йәни башлиқлириға) қаритип: ‹‹и пәрвәрдигаримиз! булар бизни аздурған. Уларға икки һәссә дозах азаби бәргин›› дәйду аﷲ: ‹‹һәммигә икки һәссә азаб берилиду, лекин силәр (азабниң дәһшитини) билмәйсиләр›› дәйду [38]. Уларниң арисидики илгирикиләр кейинкиләргә: ‹‹силәрниң биздин һечқандақ артуқчилиқиңлар йоқ (йәни гумраһлиқта вәазабқа тегишлик болушта бир биримизгә охшашмиз), қилмишлириңлар түпәйлидин азабни тетиңлар›› дәйду [39]. Шүбһисизки, бизниң айәтлиримизни инкар қилған вә уларға иман ейтишқа гәдәнкәшлик қилғанларға асманниң дәрвазиси ечилмайду (йәни уларниң яхши әмәли вә дуаси қобул болмайду), таки төгә йиңниниң төшүкидин өткүчә улар җәннәткә кирмәйду (йәни улар һәргизму җәннәткә кирмәйду), гунаһкарларға мушундақ җаза беримиз [40]. Дозахта уларниң астиға салидиған көрписиму оттин, үстигә йепинидиған йотқиниму оттин болиду, залимларға мушундақ җаза беримиз [41]. Иман ейтқанлар вә яхши әмәлләрни қилғанлар кишини пәқәт күчи йетидиған ишқила тәклип қилимиз әнә шулар әһли җәннәттур, улар җәннәттә һәмишә қалиду [42]. Уларниң көңүллиридики өчмәнликлирини елип ташлидуқ (йәни җәннәткә киргәнләр арисида өзара ағриқ адавәт болмайду). Уларниң (сарайлири) астидин (җәннәтниң) өстәңлири еқип туриду, улар: «җими һәмдусана бизни бу (немәтләрни һасил қилишқа) йетәклигән аﷲ қа болсунки, аﷲ бизни йетәклимигән болса, тоғра йол тапмиған болаттуқ, пәрвәрдигаримизниң пәйғәмбәрлири бизгә һәқни елип кәлди›› дәйду, уларға: «қилған әмәлиңлар үчүн силәргә берилгән җәннәт мана мушу›› дәп нида қилиниду (йәни пәриштиләр шундақ дәп нида қилиду) [43]. Әһли дозахқа: ‹‹биз пәрвәрдигаримиз бизгә вәдә қилған нәрсини һәқ таптуқ, силәрму пәрвәрдигариңлар вәдә қилған нәрсини һәқ таптиңларму?›› дәп товлайду. Улар: ‹‹һәә›› дәйду, шуниң билән бир җакарчи уларниң арисида (мундақ дәп) җакарлайду: ‹‹залимларға аﷲ ниң ләнити болсун [44]. Залимлар кишиләрни аﷲ ниң дағдам йолидин тосиду, униң әгри болушини тиләйду һәмдә улар ахирәткә ишәнмәйду [45]. Уларниң арисида бир тосма болиду. Тосминиң үстидә (әрафта) әһли җәннәт вә әһли дозахни уларниң симасидин тонуйдиған адәмләр (йәни әһли әраф) болиду, улар әһли җәннәткә: «силәргә аманлиқ тиләймиз›› дәп товлайду. Улар җәннәткә кирмигән, (әмма) кириш үмидидә турғанлардур [46]. Уларниң көзлири әһли дозах тәрәпкә бурулғанда: ‹‹и пәрвәрдигаримиз!бизни залим қәвм билән биллә қилмиғин›› дәйду [47]. Әрафтикиләр (йәни яхшилиқлири билән яманлиқлири тәң болуп қалған, җәннәттиму әмәс, дозахтиму әмәс кишиләр) симасидин тонуйдиған (дозихи) адәмләргә: ‹‹топлиған пул маллириңлар вә тәкәббурлуқуңлар силәргә немигә әсқатти?›› дәп товлайду [48]. (әрафтикиләр дозихилар мөминләрниң пеқирлирини көрситип туруп) силәр аﷲ ниң рәһмитигә еришәлмәйду, дәп қәсәм қилған кишиләр мушуларму? (мана буларға) җәннәткә кириңлар, силәргә (кәлгүсидин) ғәм қилиш, (кәткәнгә) қайғуруш йоқтур (дейилди дәйду) [49]. Әһли дозах әһли җәннәткә: ‹‹судин яки аﷲ силәргә бәргән ичидиған нәрсиләрдин бизгә бир аз қуюп бәрсәңлар!›› дәп товлайду, әһли җәннәт уларға (җавабән): ‹‹аﷲ уларни капирларға һарам қилған›› дәйду [50]. Капирлар динлирини мәсхирә вә оюнчуқ қиливалди, уларни дуня тирикчилики алдиди, уларниң бүгүнки күнгә мулақат болушни унтуғанлиқлири вә бизниң айәтлиримизни инкар қилғанлиқлириға охшаш, биз бүгүн уларни унтуймиз (йәни уларн дозахта қалдуримиз) [51]. Уларға китаб (йәни қуран) бәрдуқ, уни (йәни қуранниң мәниллирини) билш асасида баян вә рәһмәт қилдуқ [52]. Улар (йәни куффарлар) пәқәт (өзлиригә вәдә қилинған азабниң) нәтиҗисинила күтиду, униң нәтиҗиси кәлгән күни (йәни қиямәт күни), лгири китабқа әмәл қилмиғанлар: ‹‹пәрвәрдигаримизниң әлчиллири һәқиқәтни елип кәлгән иди (биз уларға иман ейтмидуқ, бүгүн) бизгә шапаәт қилидиған шапаәтчиләр бармиду? Яки гунаһ қилиштин қол үзүп, яхши әмәлләрни қилиш үчүн дуняға қайтурулушимизға боламдиғанду›› дәйду. Улар өзлиригә зиян салди, уларниң аﷲ ниң шериклири дәп иптира қилған мәбудлири уларниң көзидин ғайиб болди [53]. Шүбһисизки, пәрвәрдигариңлар аﷲ асманларни вә земинни алтә күндә (йәни алтә дәврдә) яратти, андин (өзиниң улуғлуқиға лайиқ рәвиштә) әрш үстидә қарар алди, аﷲ кечә билән (кечиниң қараңғулуқи билән) күндүзни япиду, кечә билән күндүз бир бирини қоғлишиду (йәни давамлиқ орун алмишип туриду): аﷲ қуяш, ай вә юлтузларни аﷲ ниң әмригә бойсундурулғучи қилип яратти, яритиш вә әмр қилиш (йәни каинатни тәсәрруп қилиш) растинла аﷲ ниң илкидидур. Аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ ниң дәриҗиси каттидур [54]. Пәрвәрдигариңларға төвәнчилик билән йошурун дуа қилиңлар, (дуа қилғанда кәлсә кәлмәс сөзләп, товлап) һәддидин ашурвәткәнләрни аﷲ яқтурмайду [55]. Аﷲ (пәйғәмбәрләрни әвәтип) йәр йүзини түзигәндин кейин, йәр йүзидә бузуқчилиқ қилмаңлар (аﷲ ниң азабидин) қорққан вә (рәһмитини) умид қилған һалда дуа қилиңлар, шүбһисизки аﷲ ниң рәһмити яхшилиқ қилғучиларға йеқиндур [56]. Аﷲ ниң рәһмити (йәни ямғур) мәйданға келиш алдида, аﷲ бешарәтчи қилип шамалларни әвәтиду, шамаллар еғир булутларни көтүргән чағда, уларни өлүк (йәни қағҗирап кәткән гияһсиз) җайларға сүримиз, униңдин ямғур яғдуруп түрлүк түрлүк мевиләрни чиқиримиз, ибрәт елишиңлар үчүн (земиндин мевиләрни чиқарғандәк, қиямәттә) өлүкләрни қәбрилиридин чиқиримиз [57]. Мунбәт йәрниң гияһси аﷲ ниң изни билән толуқ үниду (бу вәз нәсиһәткә қулақ селип, униңдин пайдилинидиған мөминниң мисалидур), начар йәрниң гияһси аз өсиду (бу вәз нәсиһәттин пайдиланмайдиған капирниң мисалидур), шүкүр қилидиған қәвм үчүн айәтлиримизни мушундақ шәкилләрдә баян қилимиз [58]. Шәк шүбһисизки, нуһни өз қәвмигә пәйғәмбәр қилип әвәттуқ, у: ‹‹и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, мән һәқиқәтән силәрниң бүйүк күнниң (йәни қиямәт күниниң) азабиға қелишиңлардин қорқимән›› деди [59]. Қәвминиң чоңлири: ‹‹биз сени һәқиқәтән рошән гумраһлиқта көрүмиз›› деди [60]. Нуһ ейтти: ‹‹и қәвмим! мән қилчиму гумраһ әмәсмән, лекин мән аләмләрниң пәрвәрдигари тәрипидин әвәтилгән пәйғәмбәрмән [61]. Силәргә пәрвәрдигаримниң әлчиликини йәткүзимән, силәргә нәсиһәт қилимән, мән аﷲ ниң вәһйи қилиши билән силәр билмәйдиған нәрсиләрни билимән [62]. Силәрни агаһландуруш үчүн, (куфридин) сақлинишиңлар вә аﷲ ниң рәһмитигә еришишиңлар үчүн, силәргә араңлардики бир киши арқилиқ пәрвәрдигариңларниң вәһйиси келишидин әҗәбләнмәмсиләр?›› [63]. Улар нуһни инкар қилди, нуһни униң билән кемидә биллә болғанларни қутқуздуқ, айәтлиримизни инкар қилғанларни пүтүнләй (суға) ғәрқ қилдуқ. Шүбһисизки, улар (һәқни көрүштин диллири) кор қәвм иди [64]. Ад (қәвми) гә уларниң қериндиши һудни әвәттуқ, һуд: ‹‹и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. (униң азабидин) қорқмамсиләр?›› деди [65]. Униң қәвминиң иман ейтмиған чоңлири: ‹‹биз сени һәқиқәтән әхмәқ һесаблаймиз, биз сени, әлвәттә, (пәйғәмбәрлик дәвайиңда) ялғанчилардин дәп гуман қилимиз›› деди [66]. Һуд ейтти: ‹‹и қәвмим! мән әхмәқ әмәсмән, лекин мән аләмләрниң пәрвәрдигари тәрипидин әвәтилгән пәйғәмбәрмән [67]. Силәргә пәрвәрдигаримниң әлчиликини йәткүзимән, мән силәргә ишәнчилик нәсиһәтчимән [68]. Пәрвәрдигариңларниң вәһйиси силәрни агаһландуруш үчүн өз ичиңлардики бир киши арқилиқ кәлгәнликидин әҗәблинәмсиләр?›› өз вақтида нуһниң қәвми һалак болғандин кейин, аﷲ ниң силәрни уларниң орунбасарлири қилғанлиқини вуҗудуңларни, қамәтлик, бәстлик қилғанлиқини яд етиңлар, силәр бәхткә еришишиңлар үчүн аﷲ ниң немәтлирини яд етиңлар [69]. Улар: ‹‹(и һуд) ата бовиллиримиз ибадәт қилип келиватқан мәбудларни ташлап, ялғуз бир аﷲ қа ибадәт қилишимизға дәвәт қилғили кәлдиңму? Әгәр раст сөзлигүчиләрдин болсаң, бизгә вәдә қилған азабни кәлтүргин›› деди [70]. Һуд: ‹‹силәргә чоқум пәрвәрдигариңларниң азаби вә ғәзипи назил болиду, силәр өзүңлар вә ата боваңлар ат қоювалған, бу һәқтә (уларға ибадәт қилишқа) аﷲ һечқандақ дәлил назил қилмиған (бутлириңларниң) исимлири үстидә мән билән муназирилишәмсиләр? (аﷲ ниң азабини) күтүңлар, мәнму һәқиқәтән силәр билән бирликтә (силәргә назил болидиған азабни) күтимән›› деди [71]. Биз һудни вә униң билән биллә болғучиларни (йәни мөминләрни) рәһмитимиз билән қутқуздуқ, бизниң айәтлиримизни инкар қилғанларни тәлтөкүс һалак қилдуқ, улар иман ейтмиған иди [72]. Сәмудқа уларниң қериндиши салиһни (пәйғәмбәр қилип әвәттуқ). У: «и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. Силәргә һәқиқәтән пәрвәрдигариңлар тәрипидин (мениң пәйғәмбәрликимни испатлайдиған) рошән мөҗизә кәлди, мана бу аﷲ (биваситә) яратқан чеши төгиму силәргә мениң мөҗизәмдур, уни аﷲ ниң земиниға қоюветиңлар, ихтиярий отлисун, униңға зиян зәхмәт йәткүзмәңлар, болмиса, силәрни қаттиқ азаб һалак қилиду [73]. Яд етиңларки, өз вақтида аﷲ силәрни ад қәвмидин кейин уларниң орунбасарлири қилди, силәрни (һиҗр) земиниға орунлаштурди, униң түзләңлиригә имарәтләр салдиңлар, тағларни тешип өйләр ясидиңлар. Аﷲ ниң немәтлирини яд етиңлар, земинда бузғунчилиқ қилмаңлар» деди [74]. Униң қәвминиң тәкәббур чоңлири бозәк қилинғанларға йәни уларниң ичидики мөминләргә: «силәр салиһни униң пәрвәрдигари тәрипидин әвәтилгән пәйғәмбәр дәп биләмсиләр?» деди. Улар: «биз униң пәйғәмбәрликигә әлвәттә ишинимиз» деди [75]. Һелиқи тәкәббурлар: «силәр ишәнгәнгә биз һәргиз ишәнмәймиз» деди [76]. Улар чиши төгини боғузлиди, пәрвәрдигариниң әмрини тутуштин баш тартти вә и салиһ: «расттинла пәйғәмбәрләрдин болсаң, бизгә вәдә қилған азабни кәлтүрүп бақ» деди [77]. Уларға қаттиқ азаб йүзләнди дә, улар өйлиридә олтурған пети қетип қалди [78]. У (улар һалак болғандин кейин) уларға арқисини қилди вә: «и қәвмим! силәргә һәқиқәтән пәрвәрдигаримниң әлчиликини йәткүздүм, силәргә нәсиһәт қилдим, лекин силәр нәсиһәт қилғучиларни яқтурмидиңлар» деди [79]. Лутни (әһли сәдомға пәйғәмбәр қилип әвәттуқ), өз вақтида у өз қәвмигә (уларни әйибләш йүзисидин) мундақ дегән иди: «силәр шундақ қәбиһ ишни қиламсиләр? Мундақ қәбиһ ишни силәрдин илгири җаһан әһлидин һечқандақ адәм қилмиған иди [80]. Силәр һәқиқәтән аялларни ташлап қоюп, әрләр билән җинсий тәлипиңларни қандурисиләр, силәр һәқиқәтән һәддидин ашқучи қәвмсиләр» [81]. Лутниң қәвминиң бирдинбир җаваби: «лутни униң әгәшкүчилири билән қошуп шәһриңлардин чиқириветиңлар, чүнки улар пак кишиләрдур» дейиштин ибарәт болди [82]. Лутни униң хотунидин башқа, тәвә кишилири билән биллә (униң қәвмигә назил болған азабтин) қутқуздуқ, пәқәт хотунила (шәһәрдә) қилип һалак болғучилардин болди [83]. Уларға бир түрлүк ямғур (йәни таш) яғдурдуқ, гунаһларниң ақивитиниң қандақ болидиғанлиқиға қариғин [84]. Мәдйән (хәлқигә) уларниң қериндиши шуәйбни (пәйғәмбәр қилип әвәттуқ), у (өз қәвмигә) ейтти: « и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур. Силәргә пәрвәрдигариңлардин һәқиқәтән (мениң растлиқимни испатлайдиған) мөҗизә кәлди, өлчәмни вә таразини тоғрилаңлар, кишиләрниң нәрсилирини кәм бәрмәңлар. (аﷲ пәйғәмбәрләрни әвәтип) земинни түзигәндин кейин, земинда (гунаһлар қилип) бузғунчилиқ қилмаңлар, әгәр мөмин болсаңлар, әнә шу силәр үчүн яхшидур [85]. Силәр аﷲ қа иман ейтқанларни қорқутқан, аﷲ ниң йолидин тосқан вә у йолниң әгриликини тилигән һалда йолларда олтурмаңлар, әслидә силәр аз идиңлар, аﷲ ниң силәрниң саниңларни көпәйткәнликини яд етиңлар, бузуқчилиқ қилғучиларниң ақивитиниң қандақ болидиғанлиқиға қараңлар [86]. Әгәр силәрдин бир гуруһ адәм мениң пәйғәмбәрликимгә ишәнгән, йәнә бир гуруһ адәм ишәнмигән болса, аﷲ бизниң аримизда һөкүм чиқарғучә сәвр қилип туруңлар. Аﷲ һөкүм чиқарғучиларниң әң яхшисидур» [87]. Шуәйб қәвминиң (имандин баш тартқан) тәкәббур чоңлири: «и шуәйб! сени чоқум әгәшкүчилириң (йәни саңа иман ейтқанлар) билән қошуп шәһримиздин һәйдәп чиқиримиз, яки чоқум бизниң динимизға қайтишиңлар керәк» деди. Шуәйб: «биз (буниң һәр иккилисини яман көрүдиған турсақ (бизни йәнила шуниңға мәҗбур қиламсиләр?)» деди [88]. (шуәйб йәни ейтти) «аﷲ бизни силәрниң диниңлардин қутулдурғандин кейин униңға қайтсақ, әлвәттә, аﷲ қа ялған чаплиған болимиз. Пәрвәрдигаримиз аﷲ халисила, биз силәрниң диниңларға қайтмаймиз. Пәрвәрдигаримизниң илми һәммини өз ичигә алиду, аﷲ қа тәввәккүл қилдуқ (йәни һәммә ишимизни аﷲ қа тапшуримиз). Пәрвәрдигаримиз! биз билән қәвмимиз арисида һәқ һөкүм чиқарғин, сән һөкүм чиқарғучиларниң әң яхшисидурсән» [89]. Униң қәвминиң имансиз чоңлири: «әгәр силәр шуәйбкә әгәшсәңлар, шүбһисизки, чоқум зиян тартисиләр» деди [90]. Уларға қаттиқ зилзилә йүзләнди, улар өйлиридә олтурған пети қетип қалди [91]. Шуәйбни инкар қилғанлар (аﷲ ниң һалак қилиши билән) гоя бу йәрдә турмиғандәк (йәни яшимиғандәк) болуп қалди. Шуәйбни инкар қилғанлар зиян тартқучилардин болди [92]. Шуәйб уларға арқисини қилип: «и қәвмим! мән силәргә һәқиқәтән пәрвәдигаримниң әлчиликини йәткүздүм вә нәсиһәт қилдим, мән қандақму капир қәвмгә қайғурай!» деди [93]. Биз мәйли қайси шәһәргә болсун, бирәр пәйғәмбәр әвәткән болсақ (шәһәр әһли уни инкар қилған болса), уларниң аﷲ қа ялвурушлири (тәвбә қилишлири) үчүн, уларни намратлиққа, кесәлликкә гириптар қилдуқ [94]. Андин (уларниң бешиға кәлгән) күлпәтни немәткә айландурдуқ, шуниң билән улар көпәйди, улар: «бизниң ата бовилиримизниң бешиға һәқиқәтән күлпәтләр, немәтләр кәлгән иди (бу заманниң адити; Аﷲ тәрипидин кәлгән оқубәт әмәс)» деди. Улар хәвәрсиз турғанда, уларни уштумтут һалак қилдуқ [95]. (пәйғәмбәрлирини инкар қилғанлиқтин һалак қилинған) шәһәрләрниң аһалиси иман ейтқан вә (куфридин, гунаһлардин) сақланған болса иди, әлвәттә, уларни асман земинниң параванлиқлириға муйәссәр қилаттуқ, лекин улар (пәйғәмбәрләрни) инкар қилди, шу уларни өз қилмишлири түпәйлидин һалак қилдуқ [96]. (пәйғәмбәрләрни инкар қилидиған қилидиған) шәһәрләрниң аһалиси бизниң азабимизниң өзлиригә кечиси (ғәпләттә) ухлаватқанлирида келишидин қорқмамду [97]. Шәһәрләр аһалиси бизниң азабимизниң чүш вақтида улар ойнап турғанлирида келишидин қорқмамду [98]. Улар аﷲ ниң мәкридин (йәни улар туюқсиз турғанда аﷲ ниң азаб назил қилишидин) қорқмамду? Пәқәт зиян тартқучи қәвмла аﷲ ниң мәкридин қорқмайду [99]. Земинниң илгирики игилири (һалак болған) дин кейин (земинға) варис болғучиларни, халисақ, гунаһи түпәйлидин һалак қилидиғанлиқимиз, диллирини пичәтливетидиғанлиқимиз уларға (йәни земинға варислиқ қилғучиларға) аян болмидиму? Улар (һәқ сөзни) аңлимайду [100]. Ашу шәһәрләр (аһалиси) ниң бәзи хәвәрлирини (и муһәммәд!) саңа һекайә қилип беримиз, шәк шүбһисизки, уларниң пәйғәмбәрлири уларға мөҗизиләр елип кәлгән иди, улар илгири (һәқни) инкар қилғанлиқлири үчүн (у мөҗизиләргә) иман ейтмиди. Аﷲ капирларниң диллирини әнә шундақ печәтләйду [101]. Уларниң толисиниң (розимисақта) бәргән вәдисигә вапа қилидиғанлиқини байқимидуқ, уларниң толисиниң шәксиз пасиқлар (йәни аﷲ ниң әмр пәрманидин баш тартқучилар) икәнликини байқидуқ [102]. Мәзкуз пәйғәмбәрләрдин кейин, мусани мөҗизилиримиз билән, (мисирниң муса заманидики падишаһи) пирәвнгә вә униң қәвминиң чоңлириға (пәйғәмбәр қилип) әвәттуқ, улар бу мөҗизиләрни инкар қилди, бузғунчилиқ қилғучиларниң ақивитиниң қандақ болидиғанлиқиға қариғин [103]. Муса ейтти: «и пирәвн! мән һәқиқәтән аләмләрниң пәрвәрдигари әвәткән пәйғәмбәрмән [104]. Аﷲ намидин пәқәт һәқиқәттин башқини ейтмаслиққа лайиқмән, расттинла пәрвәрдигариңлар тәрипидин силәргә (мениң растлиқимни испатлайдиған) бир мөҗизә елип кәлдим, шуниң үчүн, исраил әвладини мән билән қоюп бәргин (мән билән биллә ата бовилириниң вәтини муқәддәс земинға барсун)» [105]. Пирәвн (мусаға): «әгәр сән пәрвәрдигариң тәрипидин) бир мөҗизә елип кәлгән болсаң, (бу дәвайиңда) растчиллардин болсаң, уни бизгә көрсәткин» деди [106]. Муса һасисини ташливеди, у нагаһан ашкара бир әҗдиһаға айланди [107]. Қолини (яқисидин) чиқиривиди, у нагаһан қариғучиларға (нур чақнитип туридиған) апақ болуп көрүнди [108]. Пирәвн қәвмниң чоңлири ейтти: «бу һәқиқәтән наһайити уста сеһиргәр икән [109]. У силәрни земиниңлар (йәни мисир земини) дин һәйдәп чиқиривәтмәкчи. Немә мәслиһәт берисиләр?» [110]. Улар ейтти: «(уларниң ишини өзүң бир пикиргә кәлгүчә) тәхир қилғин, шәһәрләргә (сеһиргәрләрни) йиғқучи кишиләрни әвәткин [111]. Улар барлиқ уста сеһиргәрләрни сениң һузуруңға елип кәлсун» [112]. (пирәвн сеһиргәрлирини йиғишқа адәмлирини әвәтти) сеһиргәрләр пирәвнниң қешиға кәлди, улар: «әгәр биз ғәлибә қилсақ, бизгә чоқум мукапат бериләмду?» деди [113]. Пирәвн: «һәә, (мукапат берилиду, униң үстигә) силәр чоқум мениң йеқин кишилирим болуп қалисиләр» деди [114]. Улар (йәни сеһиргәрләр): «и муса! (һасаңни) сән аввал ташламсән, яки биз (өзимизниңкини) аввал ташламдуқ?» деди [115]. Муса: «силәр ташлаңлар!» деди. Улар һаса, арғамчиларни ташлап кишиләрниң көзлирини бағлиди, уларни (йәни кишиләрни) қаттиқ чөчүтүвәтти, улар (кишиләрниң көзлиригә) чоң (көрүнидиған) сеһирни көрсәтти [116]. Мусаға: «һасаңни ташлиғин » дәп вәһий қилдуқ, (муса һасисини ташливиди, у әҗдиһаға айлинип) уларниң ойдурма нәрсилирини дәрһал ютувәтти [117]. Һәқиқәт ашкара болди, уларниң көрсәткән сеһирлири бәрбат болди [118]. Бу йәрдә улар (йәни пирәвн билән қәвми) мәғлуп болди, хар болған һалда (шәһәргә қайтти) [119]. Сеһиргәрләр сәҗдигә барди [120]. Улар деди: «аләмләрниң пәрвәрдигариға иман ейттуқ [121]. Муса вә һарунниң пәрвәрдигариға (иман ейттуқ)» [122]. Пирәвн ейтти: «силәр мән рухсәт қилмай туруп мусаға иман ейттиңлар, бу чоқум силәрниң шәһәр (йәни мисир) дики чеғиңларда аһалини шәһәрдин һәйдәп чиқириш үчүн (муса билән бирлишип) алдин пиланлиған һийләңлардур (силәрни қандақ җазалайдиғанлиқимни) узаққа қалмай билисиләр [123]. Силәрниң қолуңларни, путуңларни чоқум оң чәп қилип (оң қолуңлар билән сол путуңларни яки сол путуңлар билән оң қолуңларни) чоқум кесимән, андин һәммиңларни чоқум дарға есип өлтүримән» [124]. Сеһиргәрләр ейтти: «биз, әлвәттә, пәрвәрдигаримизниң дәргаһиға қайтқучилармиз [125]. Сән бизни пәқәт пәрвәрдигаримизниң бизгә назил қилған айәтлиригә иман ейтқанлиқимиз үчүнла әйибләватисән, пәрвәрдигаримиз! бизгә сәвр ата қилғин, бизни мусулман петимизчә қәбзи роһ қилғин» [126]. Пирәвн қәвминиң чоңлири (пирәвнгә): «муса билән униң қәвмини земнида питнә пасат туғдурушқа, сени вә сениң илаһлириңни ташлашқа қоюветәмсән?» деди. Пирәвн: «уларниң баллилирини өлтүримиз, аяллирини болса (хизмәткә селишқа) қалдуруп қойимиз, биз әлвәттә уларниң үстидин һөкүмранлиқ қилимиз» деди [127]. Муса өз қәвмигә: «аﷲ тин мәдәт тиләңлар, сәвр қилиңлар, йәр йүзи һәқиқәтән аﷲ ниң мүлкидур, (аﷲ) униңға бәндилиридин өзи халиған кишиләрни варис қилиду; Яхши ақивәт тәқвадарларға мәнсуп» деди [128]. Улар: «сән бизгә келиштин бурунму, кәлгәндин кейинму һаман харлинип кәлдуқ» деди. Муса: «пәрвардигариңларниң дүшминиңларни һалак қелиши, (мисир) земинида уларниң орниға силәрни дәсситиши, силәрниң қандақ иш қилидиғанлиқиңларға қаришиму һәқиқәқтур» деди [129]. Аﷲ қа қәсәмки, биз һәқиқәтән пирәвн вә униң тәвәлириниң ибрәт елишлири үчүн, уларни қәһәтчилик билән, мевилириниң һосулини кемәйтиветиш билән синидуқ [130]. Улар әгәр (параванлиқ молчилиқтәк) бирәр яхшилиққа еришсә, биз буниңға һәқлиқмиз, дәйду. Әгәр уларға бирәр яманлиқ кәлсә, улар: бу муса вә униң билән биллә болған мөминләрниң шумлуқидин кәлди, дәйду. Уларға йәткән яхшилиқ билән яманлиқ (мусаниң шумлуқидин әмәс) аﷲ ниң тәқдиридур, лекин уларниң толиси буни (йәни уларға кәлгән бала қазаниң өз гунаһлири түпәйли аﷲ тәрипидин кәлгәнликини уқмайду [131]. Улар (йәни пирәвн қәвми): «көзимизни бағлаш үчүн һәрқандақ мөҗизә кәлтүрсәңму биз саңа һәргиз ишәнмәймиз» деди [132]. Уларға су апити, чекәткә, пит, пақа, қан (балалирини) рошән мөҗизиләр қилип әвәттуқ, (аﷲ қа иман ейтишқа) уларниң гәдәнкәшлики йол қоймиди, улар гунаһкар қәвм болди [133]. Уларға бала назил болғанда, улар: «и муса! пәрвәрдигариңға өзиниң саңа ата қилған әһди билән (йәни саңа бәргән пәйғәмнбәрликниң һәқиқий һөрмити билән биздин балани көтүрүветишкә) дуа қилсаң, аﷲ қа қәсәмки, әгәр биздин балани көтүрүвәтсәң, саңа чоқум иман ейтимиз, исраил әвладини чоқум сән билән биллә қоюп беримиз» дегән иди [134]. Улардин балани вақитлиқ көтүрүвәткән чеғимизда, улар тосаттин әһдилирини бузди [135]. Айәтлиримизни инкар қилғанлиқлири вә айәтлиримиздин ғапил болғанлиқлири үчүн, уларни деңизға ғәрқ қилип җазалидуқ [136]. Бозәк қилинған қәвмни (йәни бәни исраилни) биз бәрикәтлик қилған (шам) земинниң шәрқ тәрәплиригә вә ғәрб тәрәплиригә (йәни һәммә тәрәпкә) варис қилдуқ. Исраил әвлади сәвр қилғанлиқлири үчүн, пәрвәрдигариңниң уларға қилған чирайлиқ вәдиси толуқ ишқа ашти; Пирәвн вә униң қәвминиң салғанлири (йәни имарәтлири) ни вә ясиғанлири (йәни бағлири вә екинзарлиқлири) ни вәйран қилдуқ [137]. Исраил әвладини биз (қулзум) деңизидин өткүзүвәттуқ, улар бутлириға чоқунуватқан бир қәвмниң йенидин өткәндә: «и муса! бизгиму уларниң бутлириға охшаш бут орнитип бәргин» деди. Муса: «силәр һәқиқәтән надан қәвм икәнсиләр» деди [138]. Шүбһисизки, ашу кишиләрниң батил динлири гумран болғусидур, уларниң қилған әмәллири бикардур [139]. Муса: «аﷲ силәрни (заманиңлардики) җаһан әһлидин артуқ қилған турса, силәргә униңдин башқа илаһ издәмдим?» деди [140]. Өз вақтида силәрни пирәвнниң қәвмидин қутқуздуқ, улар силәргә қаттиқ азабни тетитатти, оғуллириңларни өлтүрәтти, аяллириңларни (хорлап ишлитишкә) елип қалатти, буниңда пәрвәрдигариңлардин силәргә зор синақ бар иди [141]. Муса (бизгә мунаҗат қилишқа) оттуз кечини вәдә қилдуқ. Униңға йәнә он кечини қоштуқ, шуниң билән, пәрвәрдигариңниң вәдә қилған вақти 40 кечә болди. Муса қериндиши һарунға: «(мән қайтип кәлгәнгә қәдәр) қәвмимгә мениң орунбасарим болуп турғин, (уларниң ишини) түзигин, бузуқчилиқ қилғучиларниң йолида маңмиғин» деди [142]. Муса биз вәдә қилған вақитта кәлгән вә пәрвәрдигари униңға (биваситә) сө қилған чағда: «пәрвәрдигарим! маңа өзүңни көрсәткин, сени бир көрүп алай» деди. Аﷲ: «мени (бу дуняда) һәргиз көрәлмәйсән (чүнки инсанниң бу аҗиз тени буниңға тақәт қилалмайду). Лекин тағқа қариғин, әгәр тағ орнида мәһкәм туралиса, мени көрәләйсән» деди. Пәрвәрдигари тағқа тәҗәлли қилиш билән, тағни түптүз қиливәтти, муса биһош болуп йиқилди. У һошиға келип: « (пәрвәригарим!) сән пактурсән, саңа тәвбә қилдим, мән (сениң улуғлуқуңға) ишәнгүчиләрниң әввилимән» деди [143]. Аﷲ ейтти: «и муса! мән һәқиқәтән сени (заманиңдики) кишиләр арисидин пәйғәмбәрликкә вә мән билән (биваситә) сөзлишишкә таллидим, саңа мән ата қилғн пәйғәмбәрликни қобул қилғин вә шүкүр қилғучилардин болғин» [144]. Биз униң үчүн (тәврат) тахтилириға (исраил әвлади динида моһтаҗ болған) вәз нәсиһәт, (диний) әһкамларниң һәммисини тәпсилий яздуқ. (и муса) уни (йәни тәвратни) мәһкәм тутқин һәмдә қәвмиңни униңдики әң гүзәл әһкамларға әмәл қилишқа буйруғин, силәргә пасиқлар (йәни пирәвн вә униң қәвми) ниң диярини көрситимән [145]. Йәр йүзидә наһәқ тәкәббурлуқ қилидиғанларға мениң айәтлиримни пәһим қилдурмаймән, улар барлиқ мөҗизиләрни көгәндиму униңға ишәнмәйду, улар әгәр тоғра йолни көрсә, униңда маңмайду, гумраһлиқ йолини көрсә униңда маңиду, бу шуниң үчүнки, улар бизниң айәтлиримизни инкар қилди вә униңдин ғапил болди [146]. Бизниң айәтлиримизни вә ахирәттә аﷲ қа мулақат болушни инкар қилғанларниң қилған (яхши) әмәллири (имани болмиғанлиқи үчүн) бикар болуп кетиду, уларға пәқәт қилған әмәллиригә яриша җаза берилиду [147]. Мусаниң қәвми мусадин кейин (йәни муса пәрвәрдигариға мунаҗат қилиш үчүн тур теғиға кәткәндин кейин), зиннәт буюмлридин мозайдәк аваз чиқиридиған бир җансиз мозай ясиди. Улар мозайниң өзлиригә сөзлийәлмәйдиғанлиқини, йол көрситәлмәйдиғанлиқини көрмидиму? Улар уни мәбуд қиливалди, улар (өзлиригә) зулум қилғучи болди [148]. Улар (мозайға чоқунғанлиқлириға) пушайман қилған вә раст азғанлиқлирини чүшәнгән чағда: «әгәр пәрвәрдигаримиз бизгә рәһим қилмиса вә мәғпирәт қилмиса, биз әлвәттә зиян тартқучилардин болимиз» деди [149]. Муса ғәзәпләнгән, ғәмкин һалда қайтип келип, қәвмигә: «мән йоқ чағда (мозайға чоқунуп) нәқәдәр яман иш қилдиңлар һә! (күтүп турмай) пәрвәрдигариңлар ниң әмригә алдирап кәттиңларму?» деди вә (ғәзәпләнгәнликтин тәврат) тахтилирини (йәргә) ташлиди, қериндишиниң чечидин тутуп өз тәрипигә тартти. (һарун) ейтти: «и қериндишим! (бу) қәвм мени бозәк тапти, мени өлтүрүвәткили тас қалди. Мени дүшмәнләргә тәпәрруҗ қилип бәрмигин? Мени залим қәвм (йәни мозайға чоқунғанлар) қатарида санимиғин» [150]. Муса ейтти: «пәрвәрдигарим! маңа вә мениң қериндишимға мәғпирәт қилғин, бизни рәһмитиң даирисигә киргүзгин, сән әң рәһим қилғучи заттурсән» [151]. Шүбһисизки мозайни мәбуд қиливалғанлар пәрвәрдигариниң ғәзипигә учрайду, бу дуняда харлиққа қалиду, (аﷲ қа) боһтан қилғучиларға биз мушундақ җаза беримиз [152]. Яман ишларни қилип қоюп, кейин тәвбә қилған вә иманида сәмимий болғанларни тәвбисидин кейин пәрвәрдигариң әлвәттә мәғпирәт қилиду, (уларға) рәһим қилиду [153]. Муса ғәзипи бесилғандин кейин (йәрдә ятқан тәврат) тахтилирини алди. Униңда пәрвәрдигаридин қорққучиларға һидайәт қилиниду вә рәһмәт қилиниду дәп йезилған иди [154]. Муса, биз бәлгиләп бәргән вақитта елип келиш үчүн, өз қәвмидин 70 кишини таллиди; Уларға зилзилә йүзләнгәндә, муса: «пәрвәрдигарим! халиған болсаң уларни вә мени бурунла һалак қилған болаттиң. Аримиздики әхмәқләрниң қилмиши түпәйлидин бизни һалак қиламсән? Бу пәқәт сениң синиқиңдур, шу арқилиқ халиған бәндәңни аздурисән, халиған бәндәңни һидайәт қилисән, сән бизниң игимизсән, бизгә мәғпирәт қилғин, рәһим қилғин. Сән әң яхши мәғпирәт қилғучисән [155]. Бизгә бу дуняда вә ахирәттә тегишлик яхшилиқ қилғин, биз һәқиқәтән саңа тәвбә қилдуқ» деди. Аﷲ ейтти: «азабим билән (бәндилиримдин) халиған кишини азаблаймән, мениң рәһмитим мәхлуқатниң һәммисигә ортақтур. Рәһмитимни (куфридин вә гунаһтин) сақланғучиларға, (маллириниң) закитини беридиғанларға вә бизниң айәтлиримизгә иман ейтидиғанларға тегишлик қилимән» [156]. Улар әлчигә үмми пәйғәмбәргә (йәни муһәммәд әләйһиссаламға) әгишиду, улар өз илкидики тәврат, инҗилларда униң (сүпитиниң) йезилғанлиқини көриду. У уларни яхши иш қилишқа буйруйду, яман иш қилиштин тосиду, уларға пак нәрсиләрни һалал қилиду, напак нәрсиләрни һарам қилиду, уларниң еғир йүкини йениклитиду, уларни селинған тақақ, койза кишәнләрдин бошитиду (йәни уларға йүкләнгән еғир вәзипиләрни елип ташлайду), униңға иман ейтқанлар, уни һөрмәтлигәнләр, униңға ярдәм бәргәнләр, униңға назил қилинған нур (йәни қуран) ға әгәшкүчиләр бәхткә еришкүчиләрдур [157]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «и инсанлар! мән һәқиқәтән силәрниң һәммиңларға аﷲ тәрипидин әвәтилгән әлчимән, асманларниң вә земинниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, униңдин башқа һеч илаһ йоқтур, аﷲ тирилдүриду вә өлтүриду, аﷲ қа вә аﷲ ниң сөзлиригә иман кәлтүридиған әлчиси үмми пәйғәмбәргә иман кәлтүрүңлар, һидайәт тепишиңлар үчүн униңға әгишиңлар» [158]. Мусаниң қәвминиң (йәни бәни исраилниң) ичидә (кишиләрни) һәқ билән тоғра йолға башлайдиған, һәқ билән тоғра һөкүм қилидиған бир җамаә бар [159]. Улар (йәни исраил) ни 12 тармаққа (йәни қәбилигә) җамаәләр қилип бөлүвәттуқ. Мусаниң қәвми (баяванда) униңдин су тәләп қилғанда, мусаға: «һасаң билән ташни урғин» дәп вәһий қилдуқ. (муса һасиси билән ташни урувиди) униңдин (қәбилиләрниң сани бойичә) 12 булақ етилип чиқти, һәр қәбилә өзиниң су ичидиған орнини билди. Уларға булутни сайивән қилип бәрдуқ, уларға тәрәнҗибин билән бөдүнини чүшүрүп бәрдуқ. (уларға ейттуқки): «силәр биз ризиқландурған ләззәтлик нәрсиләрдин йәңлар». (улар бу улуғ немәтләргә нанкорлуқ қилиш билән) бизгә зиян салғини йоқ, (өзлирини аﷲ ниң азабиға дучар қилишлири билән) өзлиригә өзлири зулум салди [160]. Өз вақтида (биз уларға) (йәни бәни исраилниң ата бовилириға): «силәр бу шәһәр (йәни бәйтулмуқәддәс) дә туруңлар, у йәрдики йемәкликләрдин халиғиниңларчә йәңлар, шәһәр дәрвазисидин сәҗдә қилған һалда кириңлар, (кириватқан чеғиңларда) и аﷲ! гунаһлиримизни кәчүргин, дәңлар, җими гунаһлириңларни мәғпирәт қилимиз, яхшилиқ қилғучиларға (савабини) зиядә беримиз» дедуқ [161]. Уларниң ичидики залимлар уларға ейтилған сөз (аﷲ ниң әмрини) башқа сөзләргә өзгәртивәтти, улар зулум қилғанлиқлири үчүн, уларға асмандин азаб әвәттуқ [162]. Улар (йәни йәһудийлар) дин деңиз (йәни қулзум деңизи) бойидики (әйлә) шәһриниң әһвалини сориғин. (униң аһалиси белиқ тутуш чәкләнгән күн) шәнбидә аﷲ ниң чәклимисидин чиқатти. Чүнки шәнбә күни белиқлар су үстидин уларниң алдиға келәтти, шәнбидин ғәйрий күнләрдә уларниң алдиға кәлмәйтти, пасиқ болғанлиқлири үчүн. Уларни мушундақ синаймиз [163]. Өз вақтида уларниң ичидики бир җамаә адәмләр: аﷲ һалак қилидиған яки қаттиқ азаблайдиған қәвмгә немә үчүн вәз нәсиһәт қилисиләр?» деди. Улар (йәни вәз нәсиһәт қилғучилар): «пәрвәрдигариңларниң алдида (гунаһқа сүкүт қилип турдуқ дәп) өзрә ейтмаслиқимиз вә уларниң аﷲ тин қорқуп (гунаһтин чәклинишлирини үмид қилғанлиқимиз үчүн шундақ қилдуқ)» деди [164]. Улар өзлиригә қилинған вәз нәсиһәтни қобул қилмиған чағда, яман иштин мәни қилғучиларни қутқуздуқ, аﷲ ниң әмридин чиққанлиқлири үчүн, залимларни қаттиқ азабқа дучар қилдуқ [165]. Улар нәһйи қилинған нәрсини тәрк етиштин баш тартқанлиқлири үчүн, уларға: «хар маймун болуп кетиңлар» дедуқ [166]. (и муһәммәд!) өз вақтида, пәрвәрдигариң уларға (йәни йәһудийларға) қиямәткичә чоқум қаттиқ азаблайдиған кишиләрни әвәтип туридиғанлиқини хәвәр қилди. Шүбһисизки, пәрвәрдигариң (асийлиқ қилғучиларни) әлвәттә тез җазалиғучидур, (итаәт қилғучиларға) әлвәттә мәғпирәт қилғучидур, мәрһәмәт қилғучидур [167]. Уларни (йәни йәһудийларни) йәр йүзидә түрлүк пирқиләргә бөлүвәттуқ, уларниң ичидә яхшилириму бар, яхшилиридин төвәнлириму бар, уларниң (куфридин вә гунаһтин) қайтишлири үчүн, уларни қаттиқчилиқ вә кәңчилик билән синидуқ [168]. Улардин кейин, (яман) әвладлар тәвратқа варислиқ қилди, улар бу дуняниң әрзимәс пул мелини (һалал билән һарамни айримай, қариқоюқ) алиду, вә бизни аﷲ әпу қилиду, дәйду. Шундақ пул мал уларниң қолиға кәлсә, улар йәнә алиду. Китабта (йәни тәвратта) аﷲ қа (ялған чаплимай) пәқәт һәқнила ейтишлири тоғрулуқ улардин чиң вәдә елинмидиму? Һалбуки, улар тәвраттики нәрсиләрни оқуған иди. Һарамни тәрк етип, аﷲ тин қорқидиғанларға ахирәт яхшидур, буни чүшәнмәмсиләр? [169]. Китабни мәһкәм тутидиғанлар, намаз оқуйдиғанлар (савабқа еришиду), биз яхши иш қилғучиларниң әҗрини һәқиқәтән зая қиливәтмәймиз [170]. Өз вақтида (тур) тағни қомуруп уларниң үстигә сайивәндәк тиклидуқ, улар тағни үстилиригә чүшүп кетиду дәп ойлиди. (уларға ейттуқки) «тәқвадарлар қатарида болушуңлар үчүн өзүңларға берилгән китабни (йәни тәвратни) мәһкәм тутуңлар, униңдики әһкамларға әмәл қилиңлар» [171]. Өз вақтида пәрвәрдигариң адәм баллирини (йәни нәслини) уларниң (атилириниң) пуштидин чиқарди вә уларни өзлиригә гуваһ қилип: «мән силәрниң пәрвәдигариңлар әмәсму?» деди (йәни аﷲ өзиниң уларниң пәрвәрдигари икәнликигә вә бирликигә адәм балилирини иқрар қилдурди, улар иқрар қилип буни өз үстигә алди). Улар: «һәә, сән бизниң пәрвәрдигаримиздурсән, гуваһлиқ бәрдуқ» деди. (уларни гуваһлиқ бәргүзгәнликимиз) қиямәт күни уларниң: «биз буниңдин ғәпләттә қалған икәнмиз» демәсликлири, яки «ата бовилиримиз илгири (саңа бутларни) шерик кәлтүргән иди, бизниң пәқәт уларниң әвлади болуп қалған йеримиз бар (йәни бизниң өзримиз бар) гумраһларниң қилмишлири түпәйлидин бизни һалак қиламсән?» демәсликлири үчүндур [172173]. Уларниң (гумраһлиқтин, ата бовилириға әгишиштин) қайтишлири үчүн, айәтлиримизни мушундақ тәпсилий баян қилимиз [174]. (и муһәммәд!) улар (йәни йәһудийлар) ға шундақ бир адәмниң қиссисини оқуп бәргинки, униңға айәтлиримизни бәрдуқ (йәни китабуллаһниң бәзи илимлирини өгәттуқ). У айәтлиримиздин өзини тартти, униңға шәйтан апиридә болуши биләнла гумраһлардин болуп кәтти [175]. Әгәр биз халисақ, уни (тәқвадар өлималар дәриҗисигә) көтүрәттуқ, лекин у дуняға берилип кәтти, нәпси хаһишиға бойсунди, у гоя бир итқа охшайдуки, уни қоғливәтсәңму тилини чиқирип һәсирәйду, қоғливәтсәңму тилини чиқирип һәсирәйду, бу бизниң айәтлиримизни инкар қилған әнә шу қәвмниң мисалидур, ойлап беқишлири үчүн, бу қиссини (қәвмиңгә) сөзләп бәргин [176]. Бизниң айәтлиримизни инкар қилип өзлиригә зиян салған қәвмниң мисали немидегән яман! [177]. Аﷲ һидайәт қилған адәм һидайәт тапқучидур, аﷲ гумран қилған адәм зиян тартқучидур [178]. Шәк шүбһисизки, җин вә инсанлардин нурғунлирини дозахқа (йеқилғу болуш үчүн) яраттуқ, улар диллири болғини биләнму, у арқилиқ һәқни чүшәнмәйду. Улар көзлири болған биләнму, у арқилиқ (аﷲ ниң қудритиниң дәлиллирини) көрмәйду. Улар қулақлири болғини биләнму, у арқилиқ (аﷲ ниң айәтлирини ибрәт илип) тиңшимайду. Улар гоя һайванға охшайду, һайвандинму бәттәр гумраһтур, әнә шулар ғапилдур [179]. Аﷲ ниң гүзәл исимлири бар, аﷲ ни шу (гүзәл исимлири) билән атаңлар, аﷲ ниң исимлирини кәлсә кәлмәс қоллинидиғанларни тәрк етиңлар, улар (ахирәттә) қилмишлириниң җазасини тартиду [180]. Биз яратқан үммәтләр ичидә һәқ йолға дәвәт қилидиған вә һәқтә чиң туридиған бир үммәт бар [181]. Бизниң инкар қилғанларни туйдурмастин, аста аста һалакәткә йеқинлаштуримиз [182]. Уларға мөһләт беримән мениң азабим һәқиқәтән қаттиқтур [183]. Улар өзиниң һәмраһи (йәни муһәммәд әләйһиссалам) ниң мәҗнун әмәсликини ойлимамду? У пәқәт ашкара агаһландурғучидур [184]. Улар асманларниң вә земинниң сәлтәнити үстидә, аﷲ ниң яратқан мәхлуқатлири, өзлириниң әҗили йеқинлишидиғанлиқиниң мумкинлики үстидә пикир йүргүзмәмду? Улар (каламуллаһ икәнлики шунчә рошән болған) қурандин башқа йәнә қайси сөзгә ишиниду? [185]. Аﷲ аздурған кишини һидайәт қилғучи болмайду, аﷲ уларни гумраһлиқлирида қоюп беридуки, улар теңирқап йүриду [186]. (и муһәммәд!) улар сәндин қиямәтниң қачан болидиғанлиқини сорайду, ейтқинки, «униң қачан болидиғанлиқини пәқәт пәрвәрдигарим (аﷲ) билиду, уни пәқәт өзи бәлгилигән вақитта мәйданға чиқириду, қиямәт вә земинниң (әһлигә) еғир (вәқәдур). У силәргә туюқсиз келиду». Гоя сән қиямәт билән наһайити тонуштәк, уни сәндин соришиду. Ейтқинки, «униң вақтини пәқәт аﷲ билиду, лекин кишиләрниң толиси униң вақтиниң мәхпий болушидики сәвәбни) билмәйду [187]. Аﷲ халимиған икән, өзүмгә пайда йәткүзүш, зиянни өзүмдин дәпи қилиш қолумдин кәлмәйду, (қиямәтниң қачан болушини қандақму биләй?) әгәр мән ғәйбни билидиған болсам (дуня мәнпәәтлиридин) нурғун мәнпәәт һасил қилған болаттим, зиян зәхмәткиму учримиған болаттим (лекин мән ғәйбни билмәймән, шуңа маңа тәқдир қилинған яхши яманлиқ йетип туриду). Мән пәқәт иман ейтидиған қәвм үчүн агаһландурғучи вә хуш хәвәр бәргүчи қилип әвәтилгән пәйғәмбәрмән» [188]. У силәрни бир җандин (йәни адәм әләйһиссаламдин) яратти, (адәм әләйһиссаламниң) унси үлпәт елиши үчүн, хотунини (йәни һәввани) униң өз җинсидин яратти, хотуни билән йеқинчилиқ қилғандин кейин, хотуни йениккинә қорсақ көтүрүп еғир бой йүрди, у (балиниң қорсақта өсүп чоңийиши билән) еғирлашқандин кейин, (әр хотун) иккийлән пәрвәрдигари аﷲ қа: «әгәр бизгә (әзалири) беҗирим пәрзәнт ата қилсаң, немитиңгә әлвәттә шүкүр қилғучилардин болимиз» дәп дуа қилди [189]. Аﷲ уларға беҗирим оғул пәрзәнт ата қилған иди, уларниң әвлади аﷲ қа шерик кәлтүрүп (бутларға чоқунди), аﷲ уларниң шерик кәлтүргән мәбудлиридин пактур [190]. Өзлири яритилған, һеч нәрсини яритилмайдиған нәрсиләрни (йәни бутларни) аﷲ қа шерик кәлтүрәмду! [191]. У нәрсиләр чоқунғучилириға ярдәм берәлмәйду, өзлиригиму ярдәм берәлмәйду [192]. Уларни тоғра йолға чақирсаңлар, улар силәргә әгәшмәйду. Мәйли уларни дәвәт қилиңлар, яки җим туруңлар, бу улар үчүн бәрибир охшаш (йәни силәр қайси һаләттә болмаңлар, улар силәрниң дәвитиңларға җаваб қайтурушқа қадир әмәстур) [193]. Силәр аﷲ ни қоюп ибадәт қилған бутлар силәргә охшаш мәхлуқлардур, (уларни илаһ дегән дәвайиңларда) растчил болсаңлар, уларға дуа қилип беқиңлар, дуайиңларни иҗабәт қилип бақсун [194]. Улар (йәни бутлар) ниң маңидиған путлири барму? Яки тутидиған қоллири барму? Яки көридиған көзлири барму вә аңлайдиған қулақлири барму? (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «шериклириңларни (йәни бутлириңларни маңа қарши) чақириңлар, андин (қолуңлардин келишичә) маңа зиянкәшлик қилиңлар, азрақму мөһләт бәрмәңлар (мән аﷲ қа йөләнгәнликим үчүн силәргә пәрва қилмаймән) [195]. Һәқиқәтән китабни (йәни қуранни) назил қилған аﷲ мениң игәмдур, у яхшиларға игидарчилиқ қилиду [196]. Силәрниң аﷲ ни қоюп ибадәт қилидиған бутлириңлар силәргә ярдәм берәлмәйду, өзлиригиму ярдәм берәлмәйду [197]. Әгәр уларни һидайәткә дәвәт қилсаңлар, улар (һидайәт тапмақ түгүл дәвитиңни) аңлимайду, улар саңа қарап турғандәк көрүнсиму, лекин улар көрмәйду [198]. Әпуни дост тутқин, яхшилиққа (йәни яхши сөз қилишқа, яхши иш қилишқа) буйруғин, наданлар билән тәң болмиғин (йәни наданларниң қилғинини қилмай, уларға мулайим болғин) [199]. Әгәр шәйтан саңа вәсвәсә қилса, (шәйтанниң вәсвәсисидин) аﷲ қа сеғинип панаһ тилигин. Аﷲ һәқиқәтән (сөзүңни) аңлап турғучидур (ишиңни билип турғучиду [200]. Тәқвадар кишиләр шәйтанниң вәсвәсисигә учриса, аﷲ ни әсләйду дә, һәқиқәтни көрүвелип, (шәйтанниң вәсвәсисидин) халас тапиду [201]. Шәйтанлар (куффар) бурадәрлирини болушичә аздуриду, уларни аздуруштин бошишип қалмайду [202], (улар тәләп) қилған мөҗизиләрдин) бирәр мөҗизини кәлтүрмисәң, уни немишқа (өзүң) иҗад қилмидиң? Дейишиду, (и муһәммәд!) уларға ейтқинки, «(иш мениң илкимдә әмәс) мән пәқәт пәрвәрдигарим тәрипидин маңа вәһйи қилинғанғила әмәл қилимән (өзликимдин мөҗизә яриталмаймән), бу (қуранда силәргә) пәрвәрдигариңлар тәрипидин кәлтүрүлгән дәлилләрдур (қуран башқа мөҗизиләргә еһтияҗ қалдурмайду), иман ейтқан қәвм үчүн һидайәттур вә рәһмәттур» [203]. Аﷲ ниң рәһмитигә еришишиңлар үчүн, қуран оқулған чағда, уни диққәт билән аңлаңлар вә җим туруңлар (йәни сөз қилмаңлар) [204]. Пәрвәрдигариңни йелинған вә униңдин қорққан һалда ичиңдә яд әткин, әтигәндә ахшамда уни пәс авазда зикри қилғин, ғапиллардин болмиғин [205]. Пәрвәрдигариңниң дәргаһидикиләр (йәни пәриштиләр) аﷲ қа ибадәт қилиштин баш тартмайду, аﷲ қа тәсбиһ ейтиду вә униңға сәҗдә қилиду [206]

8 сүрә әнфал мәдинидә назил болған, 75 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

(и муһәммәд! саһабилириң) ғәниймәтләр (ни қандақ тәқсим қилишиң) тоғрулуқ сәндин соришиду, (уларға) ейтқинки, «ғәниймәтләр (тоғрисида һөкүм чиқириш) аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә хастур, аﷲ тин қорқуңлар, (ихтилап қилишмай иттипақ болуп) араңларни түзәңлар, әгәр силәр мөмин болсаңлар, аﷲ қа вә аﷲ ниң пәйғәмбиригә итаәт қилиңлар» [1]. Пәқәт аﷲ яд етилсә диллирида қорқунч пәйда болидиған, аﷲ ниң айәтлири тилавәт қилинса имани күчийидиған, пәрвәрдигариға тәвәккүл қилидиған кишиләрла (камил) мөминләрдур [2]. Улар (мукәммәл рәвиштә) намаз оқуйду, биз уларға ризиқ қилип бәргән пул малдин (худа йолида) сәрп қилиду [3]. Әнә шулар һәқиқий мөминләрдур, улар пәрвәрдигариниң дәргаһида юқири мәртивиләргә, мәғпирәткә вә есил ризиққа (йәни җәннәтниң түгимәс немәтлиригә) еришиду [4]. (ғәниймәт тәқсимати тоғрисидики һөкүмниң аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә хас қилинғанлиқини уларниң яқтурмиғанлиқи) пәрвәрдигариңниң сени һәқлиқ рәвиштә өйүңдин (йәни өйүң җайлашқан мәдинидин урушқа) чиқарғанлиқини (уларниң яқтурмиғанлиқиға) охшайду. Мөминләрдин бир гуруһ адәм (дүшмәнгә қарши урушқа чиқишни) әлвәттә яман көриду [5]. Улар гоя (аламәтлири) көрүнүп туруватқан өлүмгә һәйдиливатқандәк, һәқиқәт айдиңлашқандин кейин, һәқиқәт (йәни урушқа чиқиш мәсилиси) үстидә сән билән муназирилишиду [6]. Өз вақтида аﷲ икки гуруһ (бири мушриклар карвини , йәни бири мушриклар қошуни) дин бириниң қолуңларға кәлтүрүлүшини вәдә қилди, силәр қоралсиз гуруһниң (йәни карванниң) қолуңларға кәлтүрүлүшини яқтурдуңлар. Аﷲ өз сөзлири арқилиқ һәқни һәқ қилишни (йәни ислам динини үстүн қилишни), капирларниң йилтизини қурутушни халайду [7]. Аﷲ гунаһкар адәмләрниң яқтурмиғиниға қаримай, һәқни һәқ (йәни исламни ашкара) қилиду, батил (йәни куфри) ни бәрбат қилиду [8]. Өз вақтида (дуа қилип) пәрвәрдигариңлардин ярдәм тилидиңлар, аﷲ :«силәргә ақиму арқа (чүшидиған) миң пәриштә билән ярдәм беримән» дәп дуайиңларни иҗабәт қилди [9]. Аﷲ силәргә пәқәт (ғәлибә қилидиғанлиқиңларға) бешарәт бериш вә көңлүңларни арам тапқузуш үчүнла ярдәм бәрди. Ярдәм пәқәт аﷲ тәрипидинла келиду. Аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [10]. Өз вақтида аﷲ тинчландуруш йүзисидин силәргә уйқу беғишлиди; (таһарәт елип, ғусли қилип) паң болушуңлар үчүн, силәрдин шәйтанниң вәсвәсисини кәткүзүш үчүн, (аﷲ ниң ярдимигә ишәнч қилип) көңлүңларниң тоқ туруши үчүн, қәдимиңларниң (қумға петип кәтмәй) мәзмут туруши үчүн, аﷲ силәргә булуттин ямғур яғдуруп бәрди [11]. Өз вақтида пәрвәрдигариң пәриштиләргә: «мән силәр билән биллә, мөминләрни (уруш мәйданида) сабатлиқ қилиңлар, капирларниң диллириға қорқунч салимән» дәп вәһйи қилди. (қилич билән капирларниң) гәдәнлиригә чепиңлар (йәни башлирини кесиңлар), уларниң бармақлириға (һәммә әзасиға чепиңлар [12]. Бу шуниң үчүнки, улар аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә қаршилиқ қилди. Кимки аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә қаршилиқ қилидикән, аﷲ уни қаттиқ җазалайду [13]. (и капирлар җамаәси! бу дуняда) мушундақ җазани тетиңлар. Капирлар (ахирәттә) дозах азабиға дучар болиду [14]. И мөминләр! капирларниң һуҗумиға дуч кәлгән чеғиңларда, уларға арқаңларни қилмаңлар (йәни қачмаңлар) [15]. Кимки қайта урушуш яки (ярдәм тиләш) үчүн мусулманлар җамаәсигә қошулуш мәқситидә бир тәрәпкә йөткилиш қилмастин, бәлки дүшмәнгә арқисини қилидикән (йәни қачидикән), у һәқиқәтән аﷲ ниң ғәзипигә учрайду, униң җайи дозах болиду. Дозах немидегән яман җай! [16]. (и мусулманлар! бәдридә) уларни (йәни мушрикларни) силәр (өз күчүңлар билән) өлтүргиниңлар йоқ, бәлки әмәлдә уларни (силәргә ярдәм берип, уларниң диллирида қорқунч пәйда қилиш билән) аﷲ өлтүрди, (и муһәммәд бир сиқим топини мушрикларға) атқиниңда сән атмидиң, бәлки әмәлдә уни (мушрикларниң көзлиригә) аﷲ атти. (аﷲ ниң мундақ қилиши) мөминләргә (саваб, ғәлибә, ғәниймәтләрдин ибарәт) чирайлиқ инамларни ата қилиш үчүн иди. Аﷲ һәқиқәтән (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (нийәтлирини, әһваллирини) билип турғучидур [17]. Бу (аﷲ ниң мөминләргә бәргән инамидур). Аﷲ капирларниң һийлисини чоқум мәғлуп қилғучидур [18]. (и куффарлар җамаәси!) әгәр силәр ғәлибини тилисәңлар, ғәлибә аллиқачан силәргә кәлди (йәни у силәрниң зийиниңларға кәлди). Әгәр (пәйғәмбәр билән дүшмәнлишиштин) янсаңлар, бу силәр үчүн яхшидур, әгәр униң билән йәнә урушсаңлар, биз униңға йәнә ярдәм беримиз, қошунуңлар көп болған тәқдирдиму, у силәрдин һеч нәрсини дәпи қилип берәлмәйду, аﷲ һәқиқәтән мөминләр билән биллидур [19]. И мөминләр! аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә итаәт қилиңлар, силәр (қуранни) аңлап туруп униңдин йүз өрүмәңлар [20]. Аңлимай туруп аңлидуқ дегән кишиләрни (йәни капирларни) доримаңлар [21]. Шүбһисизки, аﷲ ниң нәзиридә һайванларниң әң ямини (һәқни аңлимай) гас болувалған, (һәқни сөзлимәй) гача болувалған, (яхши яманни пәрқ әтмәй) әқлини йоқатқан кишиләрдур [22]. Әгәр аﷲ уларда бирәр яхшилиқ бар дәп билсә иди, әлвәттә уларға (һәқни) аңлитатти; Уларға аңлатқан тәқдирдиму, улар һәқтин әлвәттә йүз өрүгән һалда баш тартатти [23]. И мөминләр! аﷲ вә униң пәйғәмбири силәрни тирилдүридиған (йәни әбәдий һаятқа ериштүридиған) иманға дәвәт қилса, уни қобул қилиңлар. Билиңларки, аﷲ киши билән униң қәлби арисида тосалғу болалайду (йәни кишиниң дилини игисиниң хаһиши бойичә әмәс, бәлки өз хаһиши бойичә тәсәрруп қилиду). (қиямәт күни) силәр аﷲ ниң дәргаһиға йиғилисиләр [24]. Силәрниң араңлардики зулум қилғанларниң бешиға келиш биләнла чәклинип қалмайдиған бала қазадин сақлиниңлар, билиңларки, аﷲ ниң азаби қаттиқтур [25]. Яд ейтиңларки, өз вақтида силәр (мәккә) земинида аз санлиқ болуп, бозәк қилинған идиңлар, кишиләр (йәни мушриклар) ниң талан тараҗ қилишидин қорқаттиңлар , шүкүр қилишиңлар үчүн аﷲ силәрни (мәдинидә) йәрләштүрди, (бәдри урушида) өз ярдими билән силәрни күчләндүрди. Силәргә һалал нәрсиләр (йәни ғәниймәтләр) ни ризиқ қилип бәрди [26]. И мөминләр! аﷲ қа, пәйғәмбәргә хиянәт қилмаңлар, силәргә қоюлған аманәтләргә билип туруп хиянәт қилмаңлар [27]. Билиңларки, силәрниң маллириңлар, балилириңлар силәр үчүн бир түрлүк синақтур, аﷲ ниң дәргаһида чоң саваб бар [28]. И мөминләр! әгәр аﷲ тин қорқсаңлар, аﷲ силәргә һәқ билән батилни айрийдиған һидайәт ата қилиду, гунаһиңларни кәчүриду, силәргә мәғпирәт қилиду. Аﷲ катта пәзл игисидур [29]. (и муһәммәд!) өз вақтида капирлар сени қамаққа елиш, яки өлтүрүш вә яки (мәккидин) һәйдәп чиқириш үчүн микир ишләтти, улар микир ишлитиду, аﷲ уларниң микрини бәрбат қилиду, аﷲ ниң тәдбири уларниң микридин үнүмлүктур [30]. Уларға бизниң айәтлиримиз тилавәт қилинса, улар: «биз (бу сөзләрни) аллиқачан аңлиған идуқ, әгәр халисақ униңға охшаш сөзләрни бизму әлвәттә қилалайттуқ , бу пәқәт бурунқилардин қалған әпсанилардур» деди [31]. Өз вақтида улар: «әгәр бу (йәни қуран) сениң тәрипиңдин назил болған һәқиқәт болидиған болса, асмандин үстимизгә таш яғдурғин , яки бизни қаттиқ азаб билән җазалиғин!» деди [32]. Сән уларниң ичидә турған чеғиңда (сени һөрмәтләш йүзисидин) аﷲ уларға азаб қилмайду, улар истиғпар ейтип турған чағда аﷲ уларға азаб қилмайду [33]. Улар (башқиларниң) мәсҗиди һәрәмға киришини тосуватса, аﷲ уларға немишқа азаб қилмисун? Улар мәсҗиди һәрәмниң игилири әмәс, мәсҗиди һәрәмниң игилири тәқвадарлардин башқилар әмәстур, лекин (буни) уларниң толиси билмәйду [34]. Уларниң мәсҗиди һәрәмниң йенидики ибадити пәқәт исқиртмақ, чавак чалмақтинла ибарәт болди. (и капирлар!) капир болғанлиқиңлар түпәйлидин (дуня вә ахирәтниң) азабини тетиңлар [35]. Шүбһисизки, капирлар мал мүлүклирини (башқиларни) аﷲ ниң йолидин тосуш үчүн сәрп қилиду, сәрп қилинғандин кейин уларниң мал мүлүклири уларға һәсрәт елип келиду, ахир улар йеңилиду. Капирлар җәһәннәмгила һәйдәп киргүзүлиду [36]. Аﷲ ниң (уларни дуняда мәғлуп қилиши, ахирәттә җәһәннәмгә һәйдиши) капирни мөминдин пәрқләндүрүш үчүндур, аﷲ һәммә капирларни үсти үстигә дөвиләп топлиғандин кейин, дозахқа ташлайду, әнә шулар зиян тартқучилардур [37]. (и муһәммәд!) капирларға ейтқинки, әгәр улар (куфридин, пәйғәмбәр билән дүшмәнлишиштин) янса, уларниң өткәнки пәйғәмбәрлиримни инкар қилғанларни һалак қилиш мениң тутқан йолум болуп кәлди (уларниму шундақ қилимән) [38]. Питнә түгигән, дин пүтүнләй аﷲ үчүн болғанға қәдәр улар билән урушуңлар; Әгәр улар (куфридин) янса, аﷲ уларниң қилмишлирини көриду [39]. Әгәр улар (имандин) йүз өрүсә, (и мөминләр!) билиңларки, аﷲ силәрниң мәдәткариңлардур, аﷲ немидегән яхши мәдәткар, немидегән яхши ярдәмчи! [40]. (и мөминләр!) билиңларки, силәр алған ғәниймәтниң бәштин бири аﷲ қа, пәйғәмбәргә, пәйғәмбәрниң хиш әқрибалириға, йетимләргә, мискинләргә, ибн сәбилләргә хастур. Әгәр силәр аﷲ қа, икки гуруһ (йәни мусулманлар билән капирлар) учришип һәқ билән наһәқ айрилған күндә (йәни бәдри уруши болған күндә) бәндимизгә (йәни муһәммәд әләйһиссаламға) биз назил қилған нәрсиләр (йәни айәтләр вә пәриштиләр) гә ишәнсәңлар (аﷲ ниң ғәниймәт тоғрисидики һөкминиң әнә шу икәнликини билиңлар). Аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [41]. Өз вақтида силәр вадиниң (мәдинигә) йеқин тәрипидә идиңлар, улар вадиниң (мәдинигә) йирақ тәрипидә иди. (қурәйшниң) сода карвини болса силәрниң төвиниңларда иди. (мушриклар билән учришишни) вәдиләшкән болсаңлар, силәр (өзүңларниң азлиқини, мушрикларниң көплүкини көрүп) әлвәттә буниңға хилаплиқ қилған болаттиңлар, лекин аﷲ болушқа тегишлик ишни (йәни мусулманларни әзиз, мушрикларни хар қилишни) әмәлгә ашуруш үчүн (силәрни бәдридә мушриклар билән вәдисиз учраштурди). Аﷲ ниң мундақ қилиши һалак болидиғанларниң рошән дәлилни көрүп андин һалак болуши, яшайдиғанларниң рошән дәлилни көрүп андин яшиши үчүн иди. Аﷲ (бәндилириниң сөзлирини), әлвәттә, аңлап турғучидур, (нийәтлирини) билип турғучидур [42]. (и муһәммәд!) өз вақтида, аﷲ чүшүңдә саңа уларни (йәни дүшмәнлириңни) аз көрсәтти, әгәр саңа уларни көп көрсәткән болса, силәргә чоқум қорқунч чүшәтти вә җәң ишида чоқум дәталаш қилаттиңлар, лекин аﷲ (силәрни мундақ қилиштин) сақлиди. Аﷲ диллардикини әлвәттә билип турғучидур [43]. Аﷲ болушқа тегишлик ишни ишқа ашуруш үчүн, дүшмән билән учрашқан чеғиңларда, (дүшмәнләргә қарши турушқа җүрәт қилсун дәп) уларни силәрниң көзүңларға аз көрсәтти вә силәрни уларниң көзлиригә (силәргә қарши тәййарлиқта болмисун дәп) аз көрсәтти һәммә иш аﷲ қа қайтурулиду (аﷲ өзи халиғанчә һөкүм қилиду) [44]. И мөминләр! (мушриклардин) бир җамаәгә (йәни дүшмән қошуниға) учрашқан чеғиңларда сабатлиқ көрситиңлар, мувәппәқийәт қазинишиңлар үчүн аﷲ ни көп яд етиңлар [45]. (пүтүн сөз һәрикәтлириңларда) аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә итаәт қилиңлар, ихтилап қилишмаңлар, болмиса, (дүшмән билән учришиштин) қорқуп қалисиләр, күч қуввитиңлар кетип қалиду; Сәвр қилиңлар, аﷲ һәқиқәтән сәвр қилғучилар билән биллидур [46]. Юртлиридин чоңчилиқ вә рия билән чиққан кишиләр (йәни қурәйш мушриклири) гә охшаш болмаңлар, улар (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин тосиду, аﷲ уларниң һәммә ишлирини билгүчидур [47]. Өз вақтида шәйтан уларға (қәбиһ) әмәллирини чирайлиқ көрситип: «һечқандақ киши силәрни йеңәлмәйду, мән һәқиқәтән силәргә мәдәткар» дегән иди. Икки қошун учрашқан чағда шәйтан арқисиға чекинди вә: «мән силәрдин ада җудамән , силәр көрмәйватқанни һәқиқәтән көрүп туруватимән, мән растла аﷲ тин қорқимән, аﷲ ниң азаби қаттиқтур» деди [48]. Өз вақтида мунапиқлар вә диллирида кесили (йәни шәк) барлар: «буларни (йәни мусулманларни) уларниң дини алдиди (йәни мусулманлар өз диниға мәғрур болуп, өзлирини йеңилмәс дәп гуман қилип, аз санлиқ туруқлуқ көп санлиқлар билән урушушқа чиқти)» деди. Кимки аﷲ қа йөлинидикән (аﷲ униңға әлвәттә ярдәм бериду). Чүнки аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [49]. Пәриштиләр (бәдри урушида) капирларниң җанлирини еливатқанда, уларниң йүзлиригә вә арқилириға уруватқанлиқини көрсәң идиң (әлвәттә қорқунчлуқ һални көргән болаттиң). (пәриштиләр уларға) «дозахниң көйдүргүчи азабини тетиңлар!» (дәйтти) [50]. Бу (азаб) силәрниң қилмиш җинайитиңлар түпәйлидиндур, аﷲ бәндилиригә зулум қилғучи әмәстур [51]. (бу капирларниң гунаһ қилиш адити) пирәвн җамаәси вә улардин бурунқиларниң адитигә охшайду, улар аﷲ ниң айәтлирини инкар қилди, гунаһлири түпәйлидин, аﷲ уларни һалак қилди. Аﷲ һәқиқәтән күчлүктур, аﷲ ниң азаби қаттиқтур [52]. Бу (йәни уларға назил болған азаб) шуниң үчүнки, бирәр қәвм өзлириниң һалитини (куфри вә гунаһ билән) өзгәртмигүчә аﷲ уларға бәргән немитини өзгәртивәтмәйду, аﷲ (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (қилмишлирини) билип турғучидур [53]. (уларниң адити) пирәвн җамаәсиниң вә улардин бурунқиларниң адитигә охшайдуки, улар пәрвәрдигариниң айәтлирини инкар қилған иди. Гунаһлири түпәйлидин уларни һалак қилдуқ, пирәвн җамаәсини (деңизға) ғәрқ қилдуқ, уларниң һәммиси (куфрилиқ вә гунаһ қилип, өзлирини азабқа дучар қилиш билән) өзлиригә зулум қилғучи (қәвм) болди [54]. Аﷲ ниң нәзиридә һайванларниң әң ямини куфрида чиң турғанлардурки, улар һәқиқәтән иман ейтмайду [55]. (и муһәммәд!) сән уларниң арисидики мәлум кишиләр билән (мушрикларға ярдәм бәрмәсликлири үстидә) муаһидә түздүң, улар болса һәр қетимда муаһидисини бузиду, улар аﷲ тин қорқмайду [56]. Әгәр урушта улар үстидин ғәлибә қилсаң, арқидикилириниң қечиши вә ибрәт елиши үчүн уларни қаттиқ җазалиғин (йәни уларни башқиларға ибрәт қилғинки, уларниң сән билән уруш қилишқа дәрмани қалмисун) [57]. Әгәр сән (муаһидә түзгән) қәвмдин хиянәт (аламәтлирини) сәзсәң, муаһидисини уларға очуқ йоруқлуқ билән ташлап бәргин (йәни сән билән муаһидә түзүшкән қәвмдин хиянәт шәписи көрүлсә, уларға туюқсиз һуҗум қилмастин, муаһидиниң әмәлдин қалғанлиқини алди билән уларға уқтуруп қойғин). Аﷲ һәқиқәтән хаинларни дост тутмайду [58]. (бәдри урушида өлтүрүлмәй қалған) капирлар қутулдуқ дәп ойлимисун, улар (пәрвәрдигариниң җазасидин) һәқиқәтән қечип қутулалмайду [59]. Дүшмәнлириңлар (билән уруш қилиш) үчүн, қолуңлардин келишичә қорал күчи, җәң ети тәййарлаңлар, буниң билән, аﷲ ниң дүшминини, өзүңларниң дүшминиңларни вә улардин башқа дүшмәнләрни қорқутисиләр , уларни силәр тонумайсиләр, аﷲ тонуйду, силәрниң аﷲ йолида сәрп қилғиниңлар мәйли немә болса болсун, силәргә униң саваби толуқ берилиду, силәргә зулум қилинмайду (йәни бу савабтин һеч нәрсә кемәйтилмәйду) [60]. Әгәр улар тинчлиққа майил болса, сәнму тинчлиққа майил болғин, аﷲ қа тәвәккүл қилғин. Аﷲ (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (нийәтлирини) билип турғучидур [61]. Әгәр улар (тәййарлиқ қиливелиш үчүн сүлһи билән) сени алдимақчи болса, аﷲ (уларниң шәрридин) шәксиз саңа купайә қилғучидур. Аﷲ сени өзниң ярдими билән вә мөминләр билән күчләндүриду [62]. Аﷲ мөминләрниң диллирини бирләштүрди. Сән йәр йүзидики пүтүн байлиқни сәрп қилипму уларниң диллирини бирләштүрәлмәйтиң; Лекин аﷲ (өзиниң қудрәт камиләси билән) уларни инақ қилди. Шүбһисизки, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [63]. И пәйғәмбәр! (ялғуз) аﷲ саңа вә саңа әгәшкән мөминләргә купайә қилғучидур [64]. И пәйғәмбәр! мөминләрни (мушриклар билән) уруш қилишқа риғбәтләндүргин, әгәр силәрдә чидамлиқ йигирмә адәм болидиған болса, (дүшмәндин) 200 ни йеңәләйду; Әгәр силәрдә (чидамлиқ) 100 адәм болидиған болса, капирлардин 1000 ни йеңәләйду; Чүнки улар (җаһил) қәвм болуп, (аﷲ ниң һекмитини) чүшәнмәйду [65]. Аﷲ әмди силәрниң (йүкүңларни) йиникләтти, силәрниң аҗизлиқиңларни билди, әгәр силәрдә чидамлиқ 100 адәм болидиған болса, 200 (дүшмән) ни йеңәләйду, әгәр силәрдә (чидамлиқ) 1000 адәм болидиған болса, аﷲ ниң изни билән 2000 (дүшмән) ни йеңәләйду. Аﷲ чидамлиқлар билән биллидур [66]. Пәйғәмбәргә земинда дүшмәнни көпрәк өлтүрмәй туруп (йәни мушрикликниң һәйвисини йоқитип, исламға қуввәт бәрмәй туруп), әсирләрдин фидийә елиш лайиқ әмәс иди. (и мөминләр! силәр фидийә елиш билән) дуня мәнпәитини көзләйсиләр, аﷲ силәргә ахирәтни (йәни ахирәтниң савабини) тиләйду. Аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [67]. Аﷲ ниң (очуқ чәкләнмигән ишни қилғанларни җазалимаслиқ дегән) һөкми әзилиси болмиса иди, (әсирләрдин) фидийә алғанлиқиңлар үчүн әлвәттә зор азабқа дучар болаттиңлар [68]. (и җиһад қилғучилар җамаәси!) ғәниймәт алған нәрсәңларни һалал вә пак билип йәңлар, аﷲ (ниң әмригә мухалипәтчилик қилиш) дин қорқуңлар. Аﷲ һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, (бәндилиригә) меһрибандур [69]. И пәйғәмбәр! қолуңлардики әсирләргә ейтқинки, әгәр аﷲ дилиңларда иман барлиқини билсә (йәни дилиңларда иман болса, аﷲ уни билиду), силәргә өзүңлардин елинған фидийидин яхширақ нәрсини бериду, (илгирики гунаһлириңларни) мәғпирәт қилиду. Аﷲ (тәвбә қилғучиларни) мәғпирәт қилғучидур, (бәндилиригә) меһрибандур [70]. (и муһәммәд!) әгәр улар (йәни мушу әсәрләр иманни дәва қилиш арқилиқ) саңа хиянәт қилмақчи болған болса, ундақта илгири улар (куфри билән, әһдини бузуш билән) аﷲ қа хиянәт қилған иди, аﷲ сени уларниң үстидин ғалиб қилди. Аﷲ (болғуси һәммә ишни) билгүчи, өз һекмити бойичә иш қилғучидур [71]. Иман ейтқанлар, (аﷲ ни вә аﷲ ниң пәйғәмбирини сөйүш йүзисидин юртини ташлап) һиҗрәт қилған, пул маллири вә җанлири билән аﷲ йолида җиһад қилғанлар (йәни муһаҗирлар), (юртида муһаҗирларға) җай бәргәнләр вә ярдәм көрсәткәнләр (йәни әнсарлар) әнә шулар әлвәттә бир биригә игидур (йәни бир биригә ярдәмчидур, бир биригә мирасхордур). Иман ейтқан әмма (мәдинигә) һиҗрәт қилмиғанлар билән силәрниң оттураңларда таки улар һиҗрәт қилғанға қәдәр өзара игә болуш (йәни ярдәмлишиш, мирасхор болуш) болмайду; Әгәр дин ишида улар силәрдин ярдәм тәләп қилса, уларниң дүшмини билән силәрниң араңларда келишим болмисила, уларға ярдәм беришиңлар керәк, аﷲ силәрниң қиливатқан ишиңларни көрүп турғучидур [72]. Капирлар (ярдәмдә вә мираста) бир биригә игидур, әгәр бу һөкүмгә әмәл қилмисаңлар, йәр йүзидә питнә вә чоң қалаймиқанчилиқ туғулиду [73]. Иман ейтқанлар, (мәдинигә) һиҗрәт қилғанлар, аﷲ ниң йолида җиһад қилғанлар, (юртида муһаҗирларға) җай бәргәнләр вә ярдәм көрсәткәнләр (йәни әнсарлар) әнә шулар һәқиқий мөминләрдур, улар (ниң гунаһи) мәғпирәт қилиниду, улар (җәннәттә) есил ризиққа игә болиду [74]. Кейин иман ейтип (мәдинигә) һиҗрәт қилғанлар вә силәр билән биллә җиһад қилғанлар силәрдин санилиду. Аﷲ ниң һөкмидә, уруқ туғқанлар бир биригә мирасхор болушқа (ятлардин) әң һәқлиқтур, шүбһисизки, аﷲ һәр шәйини билип турғучидур [75].

9 сүрә тәвбә мәдинидә назил болған, 129 айәт.

(бу) аﷲ вә униң пәйғәмбириниң силәр билән муаһидә түзүшкән мушрикларға қаратқан ада җуда болуш (йәни муаһидини бикар қилиш) еланидур [1]. (и мушриклар!) йәр йүзидә (халиғиниңларчә) төт ай йүрүңлар, билиңларки, силәр аﷲ (ниң азаби) дин қечип қутулалмайсиләр, (билиңларки) аﷲ капирларни хар қилғучидур [2]. (бу) чоң һәҗ күнидә аﷲ вә униң пәйғәмбири тәрипидин кишиләргә чиқирилған еландурки, аﷲ вә униң пәйғәмбири мушриклардин ада җудадур. Әгәр (куфридин) тәвбә қилсаңлар, бу силәргә (гумраһлиқта кетивериштин) яхшидур, әгәр (исламдин) йүз өрүсәңлар, билиңларки, аﷲ (ниң азаби) дин қечип қутулалмайсиләр. Капирларға қаттиқ азаб билән бешарәт бәргин [3]. Әмма мушриклар ичидики силәр билән муаһидә түзгән, муаһидигә һечқандақ хилаплиқ қилмиған, силәргә қарши һечқандақ адәмгә ярдәм бәрмигәнләргә кәлсәк, улар билән түзгән бу муаһидигә униң вақти тошқанға қәдәр риайә қилиңлар, шүбһисизки,, аﷲ тәқвадарларни дост тутиду [4]. (уруш қилиш) һарам қилинған айлар өтүп кәткәндә, мушрикларни қәйәрдә учратсаңлар, шу йәрдә өлтүрүңлар, әсиргә елиңлар, қоршаңлар, уларниң өтидиған йоллирини көзитип туруңлар, әгәр улар тәвбә қилса, намаз оқуса, закат бәрсә, уларни қоюп бериңлар, шүбһисизки, аﷲ (тәвбә қилғучиларға) мәғпирәт қилғучидур, рәһим қилғучидур [5]. Әгәр мушриклардин бирәр киши сәндин аманлиқ тилисә, таки у аﷲ ниң каламини (йәни қуранни) аңлиғанға (йәни пикир қилип, униң һәқиқитигә йәткәнгә) қәдәр, униңға аманлиқ бәргин, андин (у иман ейтмиса), уни (җени, мели) аман тапидиған җайға йәткүзүп қойғин, бу шуниң үчүнки, улар (ислам дининиң һәқиқитини) уқмайдиған қәвмдур [6]. Аﷲ ниң вә униң пәйғәмбириниң қаришичә, (әһдисигә вапа қилмайдиған) мушрикларда қандақму муаһидә дегән нәрсә болсун? Әмма мәсҗиди һәрәм қешида силәр билән әһдә түзүшкән мушриклар әгәр әһдисигә вапа қилидикән, силәрму вапа қилиңлар, шүбһисизки, аﷲ тәқвадарларни (йәни пәрвәрдигардин қорққан, әһдисигә вапа қилған, хиянәт қилмиғанларни) дост тутиду [7]. Мушриклар әһдисигә қандақму вапа қилсун? Әгәр улар силәрниң үстүңлардин ғәлибә қилса, силәрниң тоғраңларда нә туғқанчилиққа, нә әһдигә риайә қилмайду. Силәрни еғизлирида хуш қилиду, диллирида (вәдисидә турушни) халимайду (йәни ағзида чирайлиқ сөзлигини билән, көңүллири адавәт, нифақ билән толған). Уларниң толиси пасиқлардур [8]. Улар аﷲ ниң айәтлирини (дуняниң мал мүлүклиридин) әрзимәс нәрсиләргә тегишти, (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин тости. Һәқиқәтән уларниң қилмишлири немидегән яман! [9]. Улар мөминләр һәққидә нә туғқанчилиққа, нә әһдигә риайә қилмайду. Әнә шулар (силәргә зулум қилишта) һәддидин ашқучилардур [10]. Әгәр улар (куфридин) тәвбә қилса, намаз өтисә, закат бәрсә, диний җәһәттә силәрниң қериндишиңлар болиду (йәни һоқуқ вә мәҗбурийәттә улар силәр билән охшаштур). Уқидиған қәвм үчүн, айәтләрни тәпсилий баян қилимиз [11]. Әгәр улар әһдә бәргәндин кейин, қәсәмлирини бузса вә диниңларни әйиблисә, уларниң (буниңдин) чәклинишлири үчүн, куфриниң каттибашлириға уруш ечиңлар. Уларниң қәсиминиң һәқиқәтән етибари йоқ [12]. (и мөминләр җамаәси! әһдә бәргәндә) ичкән қәсимини бузған, пәйғәмбәрни (мәккә) дин һәйдәп чиқиришни қәстлигән вә силәргә алди билән һуҗум қилған қәвмгә уруш ачмайсиләр? Улардин қорқамсиләр? Әгәр мөмин болсаңлар, қорқушуңларға аﷲ әң лайиқтур [13]. Уларға уруш ечиңлар, аﷲ уларни силәрниң қолуңлар билән җазалайду. Аﷲ уларни хар қилиду, аﷲ силәрни улар үстидин ғалиб қилиду. (ислам динини үстүн қилип, капирларни җазалап) мөмин қәвмниң көңлигә шипалиқ (йәни тәсәлли) бериду [14]. Һәм уларни диллиридики аччиқтин халас қилиду. Аﷲ халиған адәмни тәвбигә мувәппәқ қилиду. Аﷲ һәммини билип турғучидур, һекмәт билән иш қилғучидур [15]. Аﷲ силәрниң араңлардики җиһад қилғанларни, аﷲ тин, аﷲ ниң пәйғәмбиридин вә мөминләрдин башқини сирдаш қиливалмиғанларни билмәй (йәни оттуриға чиқармай) туруп силәр өз һалимизға қоюп берилимиз, (йәни синалмаймиз) дәп ойламсиләр? Аﷲ силәрниң қилмишиңлардин хәвәрдардур [16]. Мушриклар өзлириниң куфрини иқрар қилип туруқлуқ (йәни капирлиқ билән аﷲ ниң мәсҗидлирини ават қилиш бир бири билән сиғишалмайду), (уларниң) аﷲ ниң мәсҗидлирини ават қилиши тоғра әмәс, уларниң қилған (яхши) әмәллириниң нәтиҗиси болмайду, улар дозахта қалиду [17]. Аﷲ ниң мәсҗидлирини пәқәт аﷲ қа, ахирәт күнигә иман ейтқан, намаз өтигән, закат бәргән, аﷲ тин башқидин қорқмиған кишиләрла ават қилиду (йәни мәсҗидни ремонт қилиш, сәрәмҗанлаштуруш, тазилаш, мәсҗидтә давамлиқ намаз өтәш, қуран тилавәт қилиш қатарлиқ ишларни қилиду), әнә шуларниң һидайәт тапқучилардин болуши көздә тутулиду [18]. Силәр һаҗиларни су билән тәминләшни, мәсҗиди һәрәмни ават қилишни аﷲ қа, ахирәт күнигә иман ейтқан вә аﷲ ниң йолида җиһад қилғанларниң (иманиға) охшаш һесабламсиләр? Аﷲ ниң нәзиридә улар охшаш әмәс. Аﷲ залим қәвмни һидайәт қилмайду [19]. Иман ейтқанларниң, һиҗрәт қилғанларниң вә маллири һәм җанлири билән аﷲ ниң йолида җиһад қилғанларниң дәриҗиси аﷲ ниң дәргаһида әң каттидур; Әнә шулар (саваб тепиш билән) мәқситигә еришкүчиләрдур [20]. Пәрвәрдигари уларға өзиниң рәһмити, разилиқи вә җәннәтлири билән хуш хәвәр бериду, улар җәннәтләрдә мәңгүлүк немәткә еришиду [21]. Улар җәннәтләрдә мәңгү қалиду. Шүбһисизки, аﷲ ниң дәргаһида (уларға) катта саваб бар [22]. И мөминләр! әгәр атилириңлар, қериндишиңлар имандин куфрини артуқ көрсә (куфрида мәһкәм турса), уларни дост тутмаңлар. Ичиңлардин кимләрки, уларни дост тутидикән, улар залимлардур (йәни уларға охшаш мушриктур, чүнки мушрикликкә рази болған адәмму мушрик һесаблиниду) [23]. Ейтқинки, «әгәр силәрниң атаңлар, оғуллириңлар, қериндишиңлар, хотунлириңлар , уруқ туғқанлириңлар (һәмдә улардин башқилар), тапқан пул маллириңлар, ақмай қелишидин қорққан тиҗаритиңлар, яхши көрүдиған өйлириңлар силәр үчүн аﷲ тин, аﷲ ниң пәйғәмбиридин вә аﷲ ниң йолида җиһад қилиштинму сөйүмлүк болса (йәни шулар билән болуп кетип, аﷲ ниң пәйғәмбиригә ярдәм бәрмисәңлар), у һалда силәр таки аﷲ ниң әмр (йәни мәккини пәтһи қилиш изни) кәлгүчә күтүңлар, аﷲ пасиқ қәвмни (йәни аﷲ ниң дининиң чәк чегрисидин чиқип кәткүчиләрни) һидайәт қилмайду» [24]. Аﷲ силәргә нурғун җәң мәйданлирида вә һүнәйн күнидә (йәни җеңидә) һәқиқәтән ярдәм бәрди. Әйни вақитта саниңларниң көплүкидин хушаллинип кәттиңлар (йәни бүгүн бизниң санимиз көп, мәғлуп болмаймиз дедиңлар, бу чағда силәрниң саниңлар 12 миң, дүшминиңларниң сани 4000 иди), саниңларниң көплүки силәргә қилчә әсқатмиди. (қаттиқ қорққиниңлардин) кәң земин силәргә тар туюлди. Андин (мәғлуп болуп, рәсулуллаһни азғина мөминләр билән ташлап) арқаңларға қарап қачтиңлар [25]. Андин пәйғәмбиригә вә мөминләргә (мәрһәмәт қилип) хатирҗәмлик беғишлиди, силәргә қошунларни (йәни силәргә ярдәмгә пәриштиләрни) чүшүрди, уларни силәр көрмидиңлар (шуниң билән силәр ғәлибә қилдиңлар), аﷲ капирларни (өлтүрүш вә әсир елиниш билән) азаблиди, капирларниң җазаси әнә шу [26]. Шуниңдин кейин, аﷲ халиған адәмгә тәвбини несип қилиду (йәни ислам диниға киришкә мувәппәқ қилиду). Аﷲ наһайити мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [27]. И мөминләр! мушриклар (аﷲ ни инкар қилғанлиқлири үчүн) пәқәт ниҗистур, мушу йилдин (йәни һиҗрийиниң 9 йилидин) кейин улар мәсҗиди һәрәмға (һәрәмгә) йеқинлашмисун (йәни һәҗ қилмисун, өмрә қилмисун). Әгәр силәр (и мөминләр! мушрикларниң һәрәмгә кириштин мәни қилиниши билән) пеқирлиқтин қорқсаңлар, аﷲ халиса өз пәзли билән силәрни бай қилиду, шүбһисизки, аﷲ (силәргә пайдилиқ ишларни) билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [28]. Силәр әһли китабтин аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишәнмәйдиғанлар (йәһудийлар узәйрини аﷲ ниң оғли, насаралар исани аﷲ ниң оғли дәп етиқад қилғанлиқлири үчүн, улар аﷲ қа вә ахирәт күнигә етиқад қилимиз дегән биләнму етиқад қилмиғанниң орнидидур) билән, аﷲ (өзиниң китабида) вә униң пәйғәмбири (сүннитидә) һарам қилған нәрсиләрни һарам билмәйдиғанлар вә һәқ дин (йәни ислам дини) ға етиқад қилмайдиғанлар билән, таки улар силәргә бойсунуп хар һалда җизийә төлигәнгә қәдәр, уруш қилиңлар [29]. Йәһудийлар: «үзәйр аﷲ ниң оғлидур» деди, насаралар: «мәсиһ (йәни иса) аﷲ ниң оғлидур» деди, бу, уларниң ағзидики (дәлилсиз) сөзидур, (уларниң сөзлири) илгирики капирларниң (йәни мушрикларниң: «пәриштиләр аﷲ ниң қизлиридур» дегән) сөзлиригә охшайду. Аﷲ уларға ләнәт қилсунки, (аﷲ ниң балиси йоқлуқиға рошән дәлил турса, һәқиқәттин батилға бурулуп) улар қандақму (аﷲ ниң балиси бар дәп) аﷲ қа ялған чаплайду [30]. Улар өзлириниң һибрилирини , раһиблирини (йәһудийлар билән насараларниң диний башлиқлирини, өлималирини) вә мәрйәм оғли мәсиһни мәбуд қиливалди. (һалбуки) улар (пәйғәмбәрләр арқилиқ) пәқәт бир илаһқа ибадәт қилишқа буйрулған иди, униңдин башқа (йәни аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ тин башқа) һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, аﷲ уларниң шерик кәлтүргәнликлиридин пактур [31]. Улар (йәни мушриклар, йәһудийлар вә насаралар) аﷲ ниң нурини (йәни ислам динини) еғизлири (йәни ялған явидақ боһтанлири) билән өчүрмәкчи болиду, аﷲ өз нурини үстүн қилмай қалмайду, капирлар (буни) яман көргән тәқдирдиму [32]. Аﷲ һәқ дин (ислам) ни барлиқ динлардин үстүн қилиш үчүн, өзиниң пәйғәмбирини (йәни муһәммәд әләйһиссаламни толуқ) һидайәт вә һәқ дин билән әвәтти, мушриклар униң (үстүн болушини) яман көргән тәқдирдиму [33]. И мөминләр! һибриләр вә раһибләрдин (йәһудий вә насара өлималиридин) нурғунлири кишиләрниң пул маллирини һәқиқәтән һарам йәйду, (кишиләрни) аﷲ ниң диниға кириштин тосиду, алтун күмүш йиғип, уни аﷲ ниң йолида сәрп қилмайдиғанларға (дозахта болидиған) қаттиқ азаб билән бешарәт бәргин [34]. У күндә (йәни қиямәт күнидә) у алтун күмүшләр җәһәннәмниң отида қизитилип, униң билән уларниң пешанилири , янлири вә дүмбилири дағлиниду. Уларға: «бу силәрниң өзүңлар үчүн йиғқан алтун күмүшүңлар (силәр бу дуняйиңлардики аﷲ ниң һәққини ада қилмидиңлар). Йиғқан алтун күмүшүңларниң вабалини тетиңлар» дейилиду [35]. Шүбһисизки, асман вә земин яритилғандин тартип (қәмәри) айларниң сани аﷲ ниң дәргаһида (йәни ләвһулмәһпузда) 12 дур, улардин төти (йәни зулқәдә, зулһәҗҗә, муһәррәм, рәҗәп) уруш қилиш һарам қилинған айлардур, бу тоғра диндур (йәни мәзкур төт айда урушниң һарам қилиниши аﷲ ниң тоғра динидур), бу айларда (уларниң һөрмитини сақлимаслиқ билән, аﷲ чәклигән гунаһ ишларни қилиш билән) өзүңларға зиян салмаңлар, мушриклар силәргә бирликтә һуҗум қилғандәк, силәрму уларға қарши бирликтә уруш қилиңлар. Билиңларки, аﷲ тәқвадарлар билән биллидур (йәни аﷲ ниң әмрини бәҗа кәлтүрүш, мәни қилған ишлиридин чәклиниш билән аﷲ тин қорққучиларға аﷲ ниң ярдәм беридиғанлиқиға ишәнчидә болуңлар) [36] айни арқиға сүрүш (йәни уруш һарам қилинған айни башқа бир айға өзгәртип, йилниң 12 ейини 13 айға көпәйтиш) куфрини зиядә қилиштур, буниң билән капирлар аздурулиду; Улар аﷲ һарам қилған айларниң саниға мувапиқлишиш үчүн, уни бир йил һалал қилса, иккинчи йил һарам қилиду, шуниң билән улар аﷲ һарам қилған айни һалал қилиду, уларға өзлириниң яман әмәллири чирайлиқ көрситилди. Аﷲ капир қәвмни һидайәт қилмайду [37]. И мөминләр! силәргә аﷲ ниң йолида җиһад қилишқа чиқиңлар дейилсә, немишқа юртуңлардин айрилғиңлар кәлмәйду? Дуня һаятини ахирәттики (бәхт) билән тегишишкә рази болдуңларму? Дуня һаятидин бәһримән болуш ахирәтниң немәтлири билән селиштурғанда, әрзимәс нәрсидур [38]. Әгәр силәр җиһадқа чиқмисаңлар, аﷲ силәргә қаттиқ азаб қилиду. (силәрни һалак қилип) орнуңларға силәрдин башқа қәвмни кәлтүриду, силәр аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйсиләр, аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [39]. Әгәр силәр аﷲ ниң пәйғәмбиригә ярдәм қилмисаңлар (аﷲ ярдәм қилиду), аﷲ һәқиқәтән униңға ярдәм қилған иди. Өз вақтида капирлар уни (мәккидин) һәйдәп чиқарған иди. Униңға пәқәт бир киши (йәни әбубәкри сиддиқ) һәмраһ иди. Әйни заманда у иккиси ғарда иди. (рәсулуллаһ) һәмраһиға: «зәм қилмиғин, аﷲ һәқиқәтән биз билән биллә» дәйтти, аﷲ униңға (йәни пәйғәмбиригә) хатирҗәмлик беғишлиди, униңға (пәриштиләрдин болған) қошунлар билән мәдәт бәрди, уларни силәр көрмидиңлар, капирларниң сөзини (йәни шерик кәлимисини) пәс қилди, аﷲ ниң сөзи (йәни кәлимә тәвһид) үстүндур, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [40]. (и мөминләр җамаәси!) силәр йиник болған яки еғир болған һаләттә (йәни мәйли яш қери, пиядә, улағлиқ болуңлар , оңушлуқ вә қийин шараитта болуңлар , ихтиярий вә ихтиярсиз болуңлар , һәммә әһвалда) җиһадқа чиқиңлар, аﷲ ниң йолида мелиңлар билән, җениңлар билән җиһад қилиңлар, әгәр билсәңлар мундақ қилиш силәр үчүн яхшидур [41]. Әгәр (уларниң дәвәт қилинғини) асан қолға келидиған ғәниймәт вә (йирақ әмәс) оттураһал сәпәр болидиған болса, улар чоқум саңа әгишип (ғәниймәт елиш мәқситидә) чиқатти. Лекин, бу арилиқ уларға йирақ билинди. Улар билән қәсәм ичип: «әгәр чиқишқа қадир болалиған болсақ, әлвәттә силәр билән биллә чиқаттуқ» дәйду, улар (ялған қәсәмлири түпәйлидин) өзлирини өзлири һалак қилиду, аﷲ билидуки, улар шәк шүбһисиз ялғанчилардур [42]. (и муһәммәд!) аﷲ сени кәчүрди, (өзрисидә) растчиллар билән ялғанчилар (саңа ениқ болмиғучә немишқа уларға чиқмаслиққа) рухсәт бәрдиң [43]. (и муһәммәд!) аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишинидиғанлар сәндин маллири билән вә җанлири билән җиһад қилишқа рухсәт соримайду. Аﷲ тәқвадарларни обдан билиду [44]. (и муһәммәд) сәндин пәқәт аﷲ қа вә ахирәт күнигә ишәнмәйдиғанлар, диллирида (аﷲ ниң бирликигә вә сениң пәйғәмбәрликиңгә) гумани барлар рухсәт сорайду, улар өз гуманида теңирқап йүриду [45]. Әгәр уларниң җиһадқа чиқиш нийити болса, әлвәттә униңға тәййарлиқ қилатти, лекин аﷲ уларниң чиқишини яқтурмиди, (уларниң диллириға һурунлуқни селип) уларниң ирадисини сундурди. (уларға) «өйлиридә қелип қалғучилар (йәни аяллар, кичик балилар, аҗизлар) билән қелиңлар» дейилди [46]. Әгәр улар силәр билән бирликтә чиққан болса, араңларда пәқәт питнә пасатни көпәйтәтти, араңларға бөлгүнчилик селиш үчүн чоқум сухәнчилик билән шуғуллинатти ,. Араңларда улар үчүн тиң тиңлайдиғанлар бар, аﷲ залимларни (йәни мунапиқларниң ичи тешини) обдан билгүчидур [47]. Илгири улар таки аﷲ ниң ярдими кәлгәнгә, аﷲ ниң дини үстүнлүк қазанғанға қәдәр, һәқиқәтән, бөлгүнчилик селишқа орунған , саңа һийлә микирләрни ишләткән иди, һалбуки, улар бундақ болушини (йәни динниң үстүнлүк қазинишини) яман көргүчиләрдур [48]. Уларниң арисида: «маңа (йәни мениң қелишимға) рухсәт қилғин, мени балаға гириптар қилмиғин (йәни румниң аяллири билән гунаһ қилип селишимға сәвәбчи болмиғин)» дегүчиләрму бар. Әмәлдә улар (мунапиқлиқтин ибарәт чоң) балаға гириптар болди. Шүбһисизки, җәһәннәм капирларни орап турғучидур [49]. Әгәр сән бирәр яхшилиққа еришсәң, уларниң көңли йерим болиду; Әгәр саңа бирәр мусибәт кәлсә: «ишниң алдини алған икәнмиз» дейишип хушал қайтишиду [50]. Ейтқинки, «бизгә пәқәт аﷲ ниң тәқдир қилған нәрсиси йетиду, у бизниң мәдәткаримиздур. Мөминләр аﷲ қа тәвәккүл қилсун (йәни мөминләр һәммә ишни аﷲ қа тапшурсун, ундин башқа һеч әһәдигә йөләнмисун)» [51]. Ейтқинки, «силәр пәқәт бизниң (ғәлибә қилиш яки шеһит болуштин ибарәт) икки хил яхши ақивәтниң биригә еришишимизни күтүватисиләр, бизму аﷲ ниң силәргә өз дәргаһидин азаб чүшүрүшни яки бизниң қолимиз арқилиқ силәрни җазалишини күтүватимиз, силәрму (өзүңларға кәлгәнни) күтүңлар, бизму әлвәттә (өзимизгә кәлгәнни) күтәйли» [52]. Ейтқинки, «(и мунапиқлар җамаәси!) силәр ихтиярий яки мәҗбурий йосунда (қанчилик пул мал сәрп қилсаңларму) һәргиз қобул қилинмайду, чүнки силәр аﷲ ниң итаитидин чиққан қәвм болдуңлар» [53]. Уларниң бәргән нәпиқилири шуниң үчүн қобул болмайдуки, улар аﷲ ни вә аﷲ ниң пәйғәмбирини инкар қилиду, намазни хуш яқмаслиқ билән оқуйду, (пул мелини) разилиқ билән бәрмәйду [54]. Уларниң мал мүлки вә әвлади сени әҗәбләндүрмисун, аﷲ уларни бу дуняда шу нәрсиләр билән азаблашни вә уларниң капир пети җан үзүшни ирадә қилиду [55]. Улар: «биз чоқум силәр (йәни силәргә охшаш мусулманлар) дин» дәп, аﷲ билән қәсәм ичиду. Улар силәрдин әмәс, лекин улар (зиян зәхмәткә учраштин қорқуп, ағзида мусулман болған) қорқунчақ қәвмдур [56]. Әгәр улар бирәр қорған яки ғар вә яки гәмини тапса иди, улар шу тәрәпкә қарап әлвәттә йүгүрүшкән болатти [57]. (и муһәммәд!) уларниң бәзиси сениң сәдиқә (вә ғәниймәт) ләрни тәқсим қилишиңни әйибләйду, уларға униңдин берилсә хуш болиду, берилмисә хапа болушиду [58]. Әгәр улар аﷲ ниң вә аﷲ ниң пәйғәмбириниң уларға бәргинигә рази болса вә: «аﷲ бизгә .Көриду қилиду, аﷲ вә униң пәйғәмбири бизгә өз пәзлидин ата қилиду, биз һәқиқәтән аﷲ тин (аﷲ ниң пәзлини, еһсанини) өтүнүп сориғучилармиз» десә, әлвәттә, улар үчүн яхши болатти [59]. Закат пәқәт пеқирларға, мискинләргә, закат хадимлириға, диллирини исламға майил қилиш көздә тутулғанларға, қулларни азад қилишқа, қәрздарларға, аﷲ ниң йолиға, ибн сәбилләргә берилиду, бу аﷲ ниң бәлгилимисидур, аﷲ (бәндилириниң мәнпәәтни) обдан билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [60]. Уларниң бәзилири пәйғәмбәргә (сөзи вә һәрикити арқилиқ) әзийәт йәткүзиду вә (пәйғәмбәрни) «аңлиған нәрсисиниң һәммисигә ишиниду» дәйду. Ейтқинки, «(дурус, у) силәргә пайдилиқ сөзләрни аңлап ишиниду, аﷲ ниң сөзлиригә ишиниду, мөминләрниң сөзигә (уларниң ихласини билгәнликтин) ишиниду, у силәрдин иман ейтқанлар үчүн рәһмәттур» аﷲ ниң пәйғәмбиригә әзийәт йәткүзидиғанлар қаттиқ азабқа дучар болиду [61]. Улар силәрни рази қилиш үчүн (пәйғәмбәргә тегидиған гәпни қилмидуқ дәп) аﷲ билән қәсәм қилиду, әгәр улар растла мөмин болидиған болса, аﷲ ни вә униң пәйғәмбирини рази қилишлири керәк иди [62]. (бу мунапиқлар) аﷲ қа вә уни пәйғәмбиригә кимки қаршилиқ көрситидикән, униң дозахқа киридиғанлиқини, дозахта мәңгү қалидиғанлиқини билмәмду? Әнә шу чоң рәсвалиқтур [63]. Мунапиқлар өзлири тоғрисида бирәр сүрә назил болуп, уларниң диллиридикини (йәни нифақни) мөминләргә хәвәр бериштин қорқиду. Ейтқинки, «силәр (аﷲ ниң динини халиғиниңларчә) мәсхирә қилиңлар, силәр (паш болуштин) қорқидиған нәрсини (йәни мунапиқлиқни) аﷲ чоқум ашкара қилиду» [64]. (и муһәммәд!) әгәр сән уларниң (мәсхирә қилғанлиқини) сорисаң, улар: «биз (раст әмәс), пәқәт ич пушуқи қилип ойнишип дәп қойдуқ» дәйду. (бу мунапиқларға) «силәр аﷲ ниң динини, аﷲ ниң айәтлирини (йәни китабини) вә аﷲ ниң пәйғәмбирини мәсхирә қилдиңларму?» дегин [65]. Силәр (ялған қәсәм ичип) өзрә ейтмаңлар, силәр иман ейтқиниңлардин кейин, (пәйғәмбәрни мәсхирә қилиш билән) капир болдуңлар, силәрдин бир гуруһни (раст тәвбә қилғанлиқлири үчүн) әпу қилсақ, йәнә бир гуруһни гунаһкар болғанлиқлири (йәни мунапиқлиқ билән гунаһни давамлаштурғанлиқлири) үчүн җазалаймиз [66]. Мунапиқ әрләр билән мунапиқ аяллар (мунапиқлиқта вә имандин йирақ болушта) бир биригә охшайду, улар яманлиққа буйруйду, яхшилиқтин тосиду, улар қоллирини юмувалиду (йәни бехиллиқ қилип сәдиқә бәрмәйду). Улар аﷲ ни унтуди (йәни аﷲ ниң таитини тәрк әтти), аﷲ му уларни унтуди (йәни аﷲ уларни өзиниң пәзлидин вә рәһмитидин мәһрум қилди). Шүбһисизки, мунапиқлар пасиқлардур [67]. Аﷲ мунапиқ әрләргә, мунапиқ аяллар вә куффарларға дозахни вәдә қилди, улар дозахта мәңгү қалиду. Дозах уларни (азаблашқа) йетәрликтур, аﷲ уларға ләнәт қилди, улар мәңгүлүк азабқа дучар болиду [68]. (и мунапиқлар, силәрниң һалиңлар) силәрдин бурун өткән (һалак болған үммәтләрниң һалиға) охшайду, улар күч қуввәттә силәрдин күчлүк, мал мүлки вә әвлади силәрниңкигә қариғанда көп иди. Силәрдин бурун өткәнләр (дуняниң ләззәтлири җәһәттики) несивисидин бәһримән болғандәк, силәрму (дуняниң ләззәтлири җәһәттики) несивәңлардин бәһримән болдуңлар; Улар батилға чөмгәндәк, силәрму батилға чөмдүңлар; Әнә шуларниң яхши әмәллири дуня вә ахирәттә етибарсиздур, әнә шулар зиян тартқучилардур [69]. Уларға улардин бурун өткәнләрниң, нуһ , ад вә сәмуд қәвмлириниң, ибраһим қәвминиң, мәдйән аһалисиниң, көмтүрүветилгән қишлақларниң (йәни лут әләйһиссалам қәвми қишлақлириниң) хәвәрлири кәлмидиму? Уларға пәйғәмбәрлири мөҗизиләр елип кәлди (бу мөҗизиләрни улар инкар қилди). Аﷲ уларға зулум қилғини йоқ, лекин улар (капир болуш вә гунаһ қилиш билән) өзлиригә өзлири зулум қилди [70]. Мөмин әрләр, мөмин аяллар бир бири билән досттур, улар (кишиләрни) яхши ишларни қилишқа буйруйду, яман ишлардин тосиду, намазни (толуқ) ада қилиду, закат бериду, аﷲ қа вә аﷲ ниң пәйғәмбиригә итаәт қилиду, әнә шуларға аﷲ рәһим қилиду, аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [71]. Аﷲ мөмин әрләр вә мөмин аялларға астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрни вәдә қилди. Улар җәннәтләрдә мәңгү қалиду, һәмишә туридиған җәннәтләрдә гүзәл җайларни вәдә қилди. (улар еришидиған) аﷲ ниң разилиқи (җәннәт немәтлириниң һәммисидин) каттидур, бу чоң бәхттур [72]. И пәйғәмбәр! капирларға вә мунапиқларға қарши җиһад қилғин, уларға (қарши ғазат қилиш вә қорқунч селиш билән) қаттиқ муамилә қилғин, уларниң җайи җәһәннәмдур, у немидегән яман җай! [73]. Улар (йәни мунапиқлар) һечнемә демигәнлики тоғрисида аﷲ билән қәсәм қилиду, улар һәқиқәтән куфри сөзини ейтти, ислам диниға киргәнликини ипадилигәндин кейин капир болди, улар ишқа ашмайдиған ишни ишқа ашурушқа орунди (йәни пәйғәмбәр әләйһиссаламни өлтүрүшни қәстлиди), уларниң (пәйғәмбәр әләйһиссаламни) яман көрүшни пәқәт аﷲ ниң вә униң пәйғәмбириниң уларни өз пәзлидин бай қилғанлиқи үчүндур, әгәр улар (мунапиқлиқтин) тәвбә қилса, өзлиригә яхшидур, әгәр улар (имандин давамлиқ) йүз өрүсә, аﷲ уларни дуня вә ахирәттә қаттиқ азаб билән җазалайду, йәр йүзидә уларға (уларни азабтин қутулдуридиған) бирәр дост вә бирәр мәдәткар тепилмайду [74]. Уларниң ичидики бәзиләр: «әгәр аﷲ бизгә өз пәзлидин ата қилса (йәни ризқимизни кәң қилса) әлвәттә сәдиқә берәттуқ, әлвәттә яхшилардин болаттуқ» дәп аﷲ қа әһдә қилди [75]. Аﷲ уларға өз пәзлидин ата қилған (йәни бай қилған) чағда, бехллиқ қилишти (йәни әһдини бузуп, аﷲ қа вә аﷲ ниң пәйғәмбиригә итаәт қилиштин йүз өрүшти) [76]. Улар (сәдиқә қилимиз, яхшилардин болимиз дәп) аﷲ қа бәргән әһдисигә хилаплиқ қилғанлиқлири, (иманини, еһсанини, дәва қилиштики) ялғанчилиқлири үчүн, аﷲ қа мулақат болидиған күн (йәни қиямәт күни) гә қәдәр мунапиқлиқниң диллирида (йилтиз тартип) турушини аﷲ уларниң (ишиниң) ақивити қилди [77]. Аﷲ ниң уларниң ички сирлирини, (өзара қилишқан) йошурун сөзлирини билип туридиғанлиқини, пүтүн ғәйбләрни чоңқур билидиғанлиқини улар уқмамду? [78]. (мунапиқлар) мөминләрниң ичидики мәрдлик билән (көп) сәдиқә қилғучиларни, тақитиниң йетишичә (йәни кәмбәғәл болғанлиқтин аз) сәдиқә қилғучиларни әйибләйду, уларни мәсхирә қилиду, аﷲ уларни мәсхирә қилғанлиқлири үчүн җазалайду, улар қаттиқ азабқа дучар болиду [79]. (и муһәммәд!) улар (йәни мунапиқлар) үчүн мәйли мәғпирәт тәләп қил, мәйли мәғпирәт тәләп қилма (бәрибир охшаш), улар үчүн 70 қетим мәғпирәт қилмайду. Чүнки улар аﷲ ни вә аﷲ ниң пәйғәмбирини инкар қилди, аﷲ пасиқ қәвмни һидайәт қилмайду [80]. Рәсулуллаһқа хилаплиқ қилип (тәбүк ғазитиға чиқмай) қелип қалғанлар (йәни мунапиқлар) өйлиридә бәхираман олтурғанлиқлири билән хушал болушти, улар аﷲ ниң йолида маллири билән, җанлири билән җиһад қилишни яқтурмиди, улар (бир биригә): «иссиқта чиқмаңлар» дейишти. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «җәһәннәмниң оти техиму қизиқтур. Әгәр улар чүшинидиған болса, (әлвәттә иссиқта рәсулуллаһ билән биргә чиқатти)» [81]. Улар қилмиш (гунаһ) лириниң җазаси үчүн, аз күлсун, көп йиғлисун [82]. Әгәр аﷲ сени (тәбүк ғазитидин) қайтуруп (өзрисиз қелип қалған мунапиқлардин) бир түркүмниң йениға елип барса, улар (иккинчи бир ғазатқа) чиқишқа сәндин изни сориса, (уларға) ейтқинки, «силәр мән билән биллә мәңгү (ғазатқа) чиқмаңлар, һәргиз мән билән биллә чиқип уруш қилмаңлар, шүбһисизки, силәр дәсләпки қетимда (чиқмай, өйүңларда бәхираман) олтурушқа рази болдуңлар, әмди (ғазатқа чиқмай) қелип қалғучилар (йәни аяллар, кичик балилар) билән олтуруңлар» [83]. (и муһәммәд!) сән уларниң арисидин өлгән һечбир адәмниң намизини чүшүрмигин, (дәпнә қилиш, зиярәт яки дуа үчүн) униң қәбриси үстидиму турмиғин, чүнки улар аﷲ ни вә аﷲ ниң пәйғәмбирини инкар қилди. Улар пасиқ һалити билән өлди [84]. Уларниң маллири вә әвладлири сени әҗәбләндүрмисун. Аﷲ дуняда булар арқилиқ уларни җазалашни, уларниң капир пети җан үзүшни ирадә қилиду [85]. Бирәр сүрә назил қилинип: «аﷲ қа иман ейтиңлар вә аﷲ ниң пәйғәмбири билән биллә җиһад қилиңлар» дейилсә, уларниң арисидики малдарлар сәндин (ғазаттин қелип қелишқа) рухсәт сорайду, улар: «бизни қой, (ғазатқа чиқмай, өйлиридә бәхираман) олтурғучилар билән биллә болайли» дәйду [86]. Улар өйлиридә қалғучилар (йәни аяллар, кесәлләр вә аҗизлар) билән биллә болушқа рази болди, уларниң диллири печәтләнди. Шуниң үчүн, улар (җиһадтики пәйғәмбәргә итаәт қилиштин келидиған бәхтни) чүшәнмәйду [87]. Лекин, пәйғәмбәр вә пәйғәмбәр билән биллә иман ейтқанлар маллири билән, җанлири билән җиһад қилди, әнә шулар (иккила дуняниң) яхшилиқлириға наил болиду, әнә шулар мәқсәткә йәткүчиләрдур [88]. Аﷲ уларға астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрни тәййарлиди. Улар униңда мәңгү қалиду, бу чоң бәхттур [89]. Әрабилардин өзрә баян қилғучилар (җиһадқа чиқмаслиққа) рухсәт сорап кәлди. (иманни дәва қилип) аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә ялғанчилиқ қилғанлар җиһадқа чиқмиди (йәни әрабилардин йәнә бир түркүми җиһадқиму чиқмиди, өзрә баян қилипму кәлмиди). Улардин капир болғанлар қаттиқ азабқа дучар болиду [90]. Аҗизлар (йәни яшанған бовайлар), кесәлләр, (җиһадқа чиқишқа) хираҗәт тапалмиғанлар аﷲ қа вә аﷲ ниң пәйғәмбиригә садиқ болсила, җиһадқд чиқмиса гунаһ болмайду, яхши иш қилғучиларни әйибләшкә йол йоқтур, аﷲ мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [91]. Йәнә мундақ кишиләрниму әйибләшкә йол йоқтурки, улар (җиһадқа чиқиш үчүн) сәндин улағ сорап кәлгәндә, (уларға сән) «мениң силәрни тәминләйдиған улағлирим йоқ» дедиң? Улар (җиһадқа чиқишқа) сәрп қилидиған нәрсә тапалмиғанлиқлири үчүн ғәмкин, көзлиридин яш төккән һалда қайтишти [92]. Өзлири бай туруп, (җиһадқа чиқмаслиққа) рухсәт сориғанлар әйиблиниши керәк, улар (җиһадқа чиқмиған аяллар, кесәлләр, аҗизлар) билән биллә болушқа рази болди, аﷲ уларниң диллирини печәтливәтти, (шуниң үчүн) улар (аﷲ ниң әмрини) билмәйду [93]. Уларниң йениға (йәни мәдинигә тәбүк ғазитидин) қайтип кәлгән чеғиңларда, улар силәргә (ғазаттин қелип қалғанлиқлири тоғрисида) өзрә баян қилиду, (и муһәммәд!) уларға: «өзрә баян қилмаңлар, силәрниң (сөзүңларға) ишәнмәймиз, аﷲ силәрниң әһвалиңларни (вә дилиңлардики мунапиқлиқни) бизгә хәвәр қилди, аﷲ вә униң пәйғәмбири силәрниң (буниңдин кейинки) әмәлиңларни көрүп туриду (мунапиқлиқтин тәвбә қиламсиләр? Яки униңда чиң турамсиләр?), андин кейин (йәни өлгиниңлардин кейин), йошурун вә ашкара ишларни билгүчи (аﷲ) ниң дәргаһиға қайтурулисиләр, аﷲ силәргә пүтүн қилмишиңларни ейтип бериду» дегин [94]. Улар (йәни мунапиқлар) ниң йениға қайтип барғиниңларда, улар силәрниң уларни әйиблимәсликиңлар үчүн (ялған өзриләр баян қилип), аﷲ билән қәсәм қилиду, улардин йүз өрүңлар (йәни улар билән сөзләшмәңлар вә саламлашмаңлар), улар һәқиқәтән ниҗистур, қилмишлириниң җазаси үчүн уларниң баридиған җайи җәһәннәмдур [95]. Силәрниң разилиқиңларға еришиш үчүн, улар силәргә қәсәм ичип бериду, силәр улардин рази болсаңлар (бу уларға пайда бәрмәйду), чүнки аﷲ пасиқ қәвмдин рази болмайду [96]. Әрабиларниң куфри вә мунапиқлиқи техиму зиядидур, аﷲ пәйғәмбиригә назил қилған шәриәт әһкамлирини билмәсликкә улар әң лайиқтур, аﷲ (мәхлуқатниң әһвалини) билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [97]. Әрабилардин бәзилири (аﷲ йолида) бәргән нәрсилирини җәриманә һесаблайду, силәрниң һадисигә учришиңларни күтиду, уларниң өзлири һалакәткә учрисун, аﷲ (уларниң сөзлирини) аңлап турғучи, (ишлирини) билип турғучидур [98]. Әрабиларниң бәзилири аﷲ қа вә ахирәт күнигә иман ейтиду, (аﷲ йолида) бәргән нәрсилирини аﷲ қа йеқин болушниң вә пәйғәмбәрниң дуасиға еришишниң васитиси қилиду, улар бу арқилиқ растла аﷲ қа болған йеқинчилиққа еришиду, аﷲ қа уларни өзниң рәһмити даирисигә киргүзиду, аﷲ һәқиқәтән (мөмин бәндилиригә) наһайити мәғпирәт қилғучидур, (уларға) толиму меһрибандур [99]. Һәммидин илгири иман ейтқан муһаҗирлар вә әнсарлардин, яхшилиқ қилиш билән уларға әгәшкәнләр (йәни табиинлар вә қиямәткичә уларниң йолида маңғанлар) дин аﷲ рази болди, уларму аﷲ тин мәмнун болди. Аﷲ уларға астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләрни тәййарлиди, улар җәннәттә мәңгү қалиду, бу чоң бәхттур [100]. Әтрапиңларда әрабилардин мунапиқлар бар, мәдинә аһалисидинму мунапиқлиқта чиң турғанлар бар, уларни сән билмәйсән, биз билимиз, уларни икки қетим (йәни дуняда қәтл қилиш вә әсир елиш билән, өлгәндә гөр азаби билән) җазалаймиз. Андин улар (ахирәттә) чоң азабқа (йәни дозах азабиға) қайтурулиду [101]. Йәнә бир қисим кишиләр гунаһлирини етирап қилди (йәни башқиларға охшаш җиһадқа чиқмиғанлиқиға ялған өзрә ейтмиди). Улар яхши ишқа яман ишни арилаштуруп қойди, аﷲ ниң уларниң тәвбисини қобул қилиши үмидликтур, аﷲ һәқиқәтән (тәвбә қилғучиларни) мәғпирәт қилғучидур, наһайити меһрибандур [102]. (и муһәммәд!) уларниң маллириниң бир қисимини сәдиқә һесабида алғинки, униң билән уларни гунаһлиридин паклиғайсән вә (яхшилиқлирини) көпәйткәйсән, уларға дуа қилғин, шүбһисизки, сениң дуайиң уларға хатирҗәмлик елип келиду, аﷲ уларниң (сөзини) аңлап турғучи, (нийәтлирини) билип турғучидур [103]. Улар (йәни тәвбә қилғучилар) аﷲ ниң өз бәндилириниң тәвбисини қобул қилидиғанлиқини, (халис нийәтлик кишиләрниң) сәдиқисини қобул қилидиғанлиқини вә аﷲ ниң тәвбини бәкму қобул қилидиғанлиқини, наһайити меһрибан икәнликини билмәмду? [104]. (уларға) ейтқинки, «(халиған) әмәлләрни қилиңлар, қилған әмәлиңларни аﷲ , аﷲ ниң пәйғәмбири вә мөминләр көрүп туриду, йошурун вә ашкара (нәрсиләрни) билгүчи (аﷲ) ниң дәргаһиға қайтурулисиләр, аﷲ қилмишиңларни силәргә хәвәр қилиду» [105]. Йәнә бир қисим (җиһадқа чиқмиған) кишиләр (ниң иши) аﷲ ниң әмригә қалдурулди, аﷲ я уларни (тәвбә қилмиса) җазалайду, я уларни тәвбигә мувәппәқ қилиду (вә мәғпирәт қилиду). Аﷲ уларни (йәни уларниң әһвалини) билип турғучидур, һекмәт билән иш қилғучидур [106]. Бәзи кишиләр мөминләргә зиян йәткүзүш, куфрини күчәйтиш, мөминләрниң арисини парчилаш, аﷲ қа вә униң пәйғәмбиригә қарши турған адәм (йәни әбуамр раһиб) ниң келишини күтүш мәқситидә мәсҗид бина қилди. Улар: «биз пәқәт яхшилиқнила ирадә қилдуқ» дәп чоқум қәсәм қилиду, аﷲ гуваһлиқ беридуки, улар шәк шүбһисиз ялғанчилардур [107]. У мәсҗидтә мәңгү намаз оқумиғин, биринчи күнидин тартипла тәқва асасиға қурулған мәсҗид һәқиқәтән сениң намаз оқушуңға әң лайиқтур , униңда (гунаһлардин) пак болушни сөйидиған кишиләр бар, аﷲ (ички вә ташқи җәһәттин) пак болғучиларни дост тутиду [108]. (динниң) бинасини аﷲ ниң тәқвадарлиқи вә разилиқи асасиға қурған адәм яхшиму яки йиқилай дәп қалған ярниң гирвикигә қуруп, өзиму униң билән биллә дозах отиға өрүлүп чүшкән адәм яхшиму? Аﷲ залим қәвмни һидайәт қилмайду [109]. Таки уларниң йүрәклири парә парә болуп өлмигичә, уларниң салған мәсҗиди (йәни мәсҗиди зирар) диллиридики гуман (мунапиқлиқ) ниң йилтизи болуп қиливериду, аﷲ (мунапиқларниң әһвалини) билип турғучидур, (уларниң яман нийитигә асасән, уларни җазалашта) һекмәт билән иш қилғучидур [110]. Шүбһисизки, аﷲ мөминләрдин уларниң җанлирини, маллирини уларға җәннәтни берип сетивалди. Улар аﷲ ниң йолида уруш қилип (дүшмәнләрни) өлтүриду вә өлтүрүлиду (йәни дүшмәнләр билән җиһад қилип шеһит болиду), (җиһад қилғучиларға җәннәтни вәдә қилиш) тәвратта, инҗилда вә қуранда зикри қилинған (аﷲ ниң) раст вәдисидур, вәдисигә аﷲ тинму бәк вапа қилғучи ким бар? (йәни аﷲ тинму вападар әһәди йоқ) қилған бу содаңлардин хушал болуңлар , бу зор мувәппәқийәттур [111]. (гунаһлиридин) тәвбә қилғучилар, (ихлас билән) ибадәт қилғучилар, (аﷲ қа) һәмдусана ейтқучилар, роза тутқучилар, руку қилғучилар, сәҗдә қилғучилар, яхши ишларға дәвәт қилип, яман ишлардин тосқучилар, аﷲ ниң бәлгилимилиригә риайә қилғучилар (йәни аﷲ ниң бекиткән пәрзлирини ада қилип, нәһйи қилған ишлиридин янғучилар һәм әһли җәннәттур); Мөминләргә (җәннәт билән) хуш хәвәр бәргин [112]. Пәйғәмбәргә вә мөминләргә мушрикларниң әһли дозах икәнлики ениқ мәлум болғандин кейин, мушриклар уларниң туғқини болған тәқдирдиму, уларға мәғпирәт тәләп қилиши дурус әмәс [113]. Ибраһимниң атисиға мәғпирәт тәләп қилиши униңға илгири қилған вәдисини орунлаш үчүн иди. Униңға атисиниң аﷲ ниң дүшмини икәнлики ениқ мәлум болғандин кейин, у атиси билән ада җуда болди. Ибраһим болса һәқиқәтән көп аһ чәккүчи (йәни көңли юмшақ), (йәткән әзийәтләргә) чидамлиқ иди [114]. Аﷲ бир қәвмни һидайәт қилғандин кейин, улар сақлинишқа тегишлик ишларни баян қилмай туруп, уларни гумраһ қилмайду (йәни гумраһлиққа һөкүм қилмайду), аﷲ һәқиқәтән һәр нәрсини билип турғучидур [115]. Шүбһисизки, асманниң вә земинниң падишаһлиқи аﷲ қа хастур, аﷲ (өлүкни) тирилдүриду, (тирикни) өлтүриду, силәргә аﷲ тин башқа һеч дост вә мәдәткар йоқ [116]. Аﷲ һәқиқәтән пәйғәмбәрниң вә униңға қийинчилиқ пәйтидә әгәшкән муһаҗирлар вә әнсарларниң тәвбисини қобул қилди. (әйни заманда) уларниң арисидики бир түркүм кишиләрниң диллири һәқтин бурулуп кетишигә тас қалғандин кейин, аﷲ уларниң тәвбисини қобул қилди. Аﷲ уларға толиму мәрһәмәтлик, наһайити меһрибандур [117]. Җиһадқа чиқмиған үч кишиниң тәвбисиниму аﷲ қобул қилди. Шунчә кәң земин уларға тар туюлған, уларниң җанлири сиқилған, улар аﷲ қа тәвбә қилмай туруп аﷲ ниң ғәзипидин қутулуш мумкин әмәсликигә ишәнгән иди. Андин уларниң тәвбә қилғучилардин болуши үчүн, аﷲ уларни тәвбигә мувәппәқ қилди. Аﷲ тәвбини бәкму қобул қилғучидур, (бәндилиригә) наһайити меһрибандур [118]. И мөминләр! аﷲ тин қорқуңлар, растчиллар билән биллә булуңлар [119]. Мәдинә аһалиси вә уларниң әтрапидики әрабиларниң рәсулулла билән җиһадқа биллә чиқмай қелип қелиши, өзлириниң арами биләнла болуп, җапада рәсулуллаһ билән биллә болмаслиқи тоғра әмәс иди. Бу (йәни уларни җиһадқа чиқмай қелип қелиштин мәни қилиш) шуниң үчүнки, улар аﷲ ниң йолида учриған уссузлуқ, тартқан җапа мушәққәт вә ачлиқ, уларниң капирларни хапилиққа салидиған һәр бир қәдими, дүшмәнләр үстидин еришкән (уларни өлтүрүш, әсир елиш, мәғлуп қилиш қатарлиқ) һәр бир нәрсиси үчүн (аﷲ ниң дәргаһида) уларға яхшилиқ (йәни саваб) йезилиду, аﷲ әлвәттә яхши иш қилғучиларниң әҗрини бикар қиливәтмәйду [120]. Уларниң (аﷲ ниң йолида) мәйли кичик болсун яки чоң болсун, сәрп қилған нәрсиси вә җиһад үчүн басқан һәр бир мусаписи уларниң қилған әмәллиригә әң яхши мукапат бериш йүзисидин уларға йезилиду [121]. Мөминләрниң һәммисиниң җиһадқа чиқиши лайиқ әмәс (уларниң бир түркүми җиһадқа чиқти), уларниң ичидики һәр бир җамаәдин йәнә бир түркүми диний алим болуп, улар қәвминиң қешиға қайтқандин кейин, қәвминиң аﷲ тин қорқуши үчүн, уларни агаһландуруш мәқситидә немишқа (илим тәләп қилишқа) чиқмиди? [122]. И мөминләр! силәр өзүңларға йеқин җайдики капирлар билән уруш қилиңлар (йәни силәргә хәтәр болмаслиқ үчүн, алди билән әтрапиңлардики куффарларни уҗуқтуруңлар), силәрни улар һес қилсун (йәни уруш үстидә уларға қаттиқ қол булуңлар , уларға ичиңлар ағримисун), билиңларки, аﷲ тәқвадарлар билән биллидур (йәни аﷲ тәқвадарларға мәдәткардур) [123]. (қурандин) бирәр сүрә назил қилинса, улар (йәни мунапиқлар) ниң арисида (мәсхирә қилиш йүзисидин): «бу (йәни сүрә) қайсиңларниң иманини күчәйтти» дәйдиғанлар бар, мөминләргә келидиған болсақ, (һәр сүридә йеңи дәлил испатлар болғанлиқи үчүн) бу (йәни сүрә) уларниң иманини күчәйтти, улар (сүриниң назил болушидин) хушал болиду [124]. Диллирида кесәл барлар (йәни мунапиқлар) ға келидиған болсақ, бу (сүрә) уларниң куфриға куфри қошти (йәни улар мунапиқлиқта техиму әзвәйлиди, техиму гумраһлашти), улар капир пети өлди [125]. Улар өзлириниң һәр йили бир қетим яки икки қетим синилидиғанлиқини (йәни улар тоғрисида вәһйи назил болуп, сирлириниң паш қилинидиғанлиқини) билмәмду? Андин улар тәвбә қилмайду (йәни нифақтин қайтмайду). Ибрәтму алмайду [126]. (улар пәйғәмбәр әләйһиссаламниң һузуридики чағда, уларниң әйибини ачидиған қурандин) бирәр сүрә назил қилинса, улар бир биригә қаришип: «силәрни бирәрси көрүп қаларму» дейишип тикиветиду, улар (һәқиқәтни) чүшәнмәс қәвм болғанлиқи үчүн, аﷲ қа уларниң диллирини өзгәртивәтти [127]. (и инсанлар!) шүбһисизки, силәргә өзара араңлардин пәйғәмбәр кәлди. Силәрниң күлпәт чекишиңлар униңға еғир туюлиду; У силәрниң (һидайәт тепишиңларға) һеристур, мөминләргә амрақтур, наһайити көйүмчандур [128]. (и пәйғәмбәр!) әгәр улар (саңа иман ейтиштин) йүз өрүсә, сән: «аﷲ маңа .Көриду қилиду, униңдин башқа һеч илаһ йоқтур, униңға тәвәккүл қилдим (йәни аﷲ қа йөләндим, аﷲ тин башқа һеч әһәдидин үмид күтмәймән вә һеч әһәдидинму қорқмаймән), у бүйүк әршниң пәрвәрдигаридур» дегин [129].

10 сүрә юнус мәккидә назил болған 109 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, ра. Бу, һекмәтлик китаб (йәни қуран) айәтлиридур [1]. Инсанларниң биригә (йәни муһәммәд әләйһиссаламға): инсанлар (йәни капирлар) ни (аﷲ ниң азабидин) агаһландурғин, мөминләргә пәрвәрдигариниң дәргаһида (қилған яхши әмәллири үчүн) юқири орунға еришидиғанлиқи билән хуш хәвәр бәргин, дәп вәһйи қилғанлиқимиздин улар әҗәблинәмду? Капирлар: «бу һәқиқәтән ашкара сеһиргәрдур» деди [2]. Шүбһисизки, силәрниң пәрвәрдигариңлар аﷲ дур, у инсанларни, земинни алтә күндә яратти. Андин әрш үстидә өзигә лайиқ рәвиштә қарар алди. Аﷲ халайиқниң ишлирини (өз һекмитигә мувапиқ) идарә қилип туриду, (қиямәт күни) һәр қандақ шапаәт қилғучи алди билән аﷲ ниң изнини алиду, әнә шу аﷲ силәрниң пәрвәрдигариңлардур, униңға ибадәт қилиңлар, вәз нәсиһәт алмамсиләр? [3]. (қиямәт күни) һәммиңлар аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр, аﷲ ниң вәдиси һәқтур, шүбһисизки, мәхлуқатни дәсләптә аﷲ яратқан, (уларни һалак қилғандин кейин, қиямәт күни) иман ейтқанларни вә яхши әмәл қилғанларни адиллиқ билән мукапатлаш үчүн қайта тирилдүриду, капирларниң болса, өзлириниң куфри түпәйлидин, (дозахтики) ичимлики қаттиқ қайниған су болиду һәмдә улар қаттиқ азабқа дучар болиду [4]. Аﷲ қуяшни нур чачқучи вә айни нурлуқ қилип яратти, йилларниң санини вә (вақитларниң) һесабини билишиңлар үчүн, айға мәнзилләрни (йәни буруҗларни) тәйин қилди. Аﷲ уларни бикар яратқини йоқ (бәлки бүйүк һекмәт вә зор пайдилиқ үчүн яратти), аﷲ айәтлирини (қудрити илаһийини) билидиған (вә униң һекмитини пикир қилидиған) қәвм үчүн тәпсилий баян қилиду [5]. Кечә билән күндүзниң нөвәтлишип турушида, аﷲ асманда вә земинда яратқан шәйиләрдә (аﷲ тин) қорқидиған қәвм үчүн, һәқиқәтән, (аﷲ ниң барлиқини вә бирликини көрситидиған) нурғун аламәтләр бар [6]. Шүбһисизки, биз билән мулақат болушни үмид қилмайдиғанлар (йәни аﷲ қа мулақат болушни көзлимәйдиғанлар), дуня тирикчиликидин бәһримән болуш биләнла рази болғанлар вә униң билән арам тапқанлар, бизниң айәтлиримиздин ғапил болғанлар [7], әнә шуларниң җайи, қилмишлири түпәйлидин, дозах болиду [8]. Шүбһисизки, иман ейтқанлар вә яхши әмәлләрни қилғанларни пәрвәрдигари, уларниң имани сәвәбидин, астидин өстәңлар еқип туридиған назунемәтлик җәннәтләргә йетәкләйду [9]. Уларниң җәннәттики дуаси: «и рәббимиз, биз сени пак дәп етиқад қилимиз» дейиштин ибарәт, уларниң җәннәттә (бир биригә) беридиған салами: «(әһли дозах чекиватқан азабтин) аман болғайсән (йәни әссаламуәләйкум)» дейиштин ибарәттур, уларниң дуасиниң ахири: «җими һәмдусана аләмләрниң пәрвәрдигари аﷲ қа хастур!» дейиштин ибарәттур [10]. Әгәр аﷲ кишиләр тәләп қилған яманлиқни ишқа ашурушқа улар тәләп қилған яхшилиқини ишқа ашурушқа алдириғандәк алдириса иди, уларниң әҗили чоқум йәткән болатти (йәни һалак болатти). Биз билән мулақат болушни үмид қилмайдиғанларни гумраһлиқта теңирқап йүрүшкә қоюп беримиз [11]. Инсанға бирәр зиян зәхмәт йәтсә, ятсиду, олтурсиду, турсиду, (уни дәпи қилишимизни тиләп) бизгә дуа қилиду; Уларға йәткән зиян зәхмәтни көтүрүвәтсәк, гоя уни көтүрүветишимизни тиләп бизгә дуа қилмиғандәк, яман ишни йәнә давамлаштуриду, һәддидин ашқучиларниң қилмишлири уларға мушундақ чирайлиқ көрситилди [12]. Силәрдин илгирики үммәтләр зулум қилғанда (йәни капир болғанда, гумраһлиқта мөҗизиләрни елип кәлгән иди. Улар (пәйғәмбәрләр елип кәлгән мөҗизиләргә) иман кәлтүрмиди. Гунаһкар қәвмни (йәни мәккә мушриклирини) шуниңға охшаш җазалаймиз [13]. Силәрниң қандақ қилидиғанлиқиңларни көрүш үчүн, уларни (йәни өткән үммәтләрни) (һалак қилған) дин кейин, уларниң орниға силәрни орунбасар қилдуқ [14]. Уларға бизниң рошән айәтлиримиз тилавәт қилинса, бизгә мулақат болушни үмид қилмайдиғанлар (йәни қиямәткә ишәнмәйдиғанлар): «буниңдин башқа бир қуранни кәлтүргин яки уни өзгәрткин (йәни азабқа даир айәтни рәһмәт айитигә өзгәрт, илаһлиримизни сөккәнниң орниға мәдһийлә, һарамни һалал қил)» дәйду. «мән уни өзүмчә өзгәртәлмәймән, мән пәқәт маңа қилинған вәһйигила әмәл қилимән; Әгәр мән пәрвәрдигаримға асийлиқ қилсам, әлвәттә, бүйүк күнниң (йәни қиямәт күниниң) азабидин қорқимән» дегин [15]. «әгәр аﷲ ирадә қилса, силәргә уни (йәни қуранни) тилавәт қилмас идим, аﷲ му уни (мән арқилиқ) силәргә билдүрмәс иди. Араңларда униңдин (йәни қуран назил болуштин) илгири узун заман турдум, (мөҗизә болған бу қуранниң пәқәт аﷲ тәрипидин назил болғанлиқини билишкә) әқлиңларни ишләтмәмсиләр?» дегин [16]. Аﷲ қа ялғанни чаплиған яки аﷲ ниң айәтлирини инкар қилған адәмдинму залим адәм барму? Гунаһкарлар һәргиз бәхткә еришәлмәйду [17]. Улар аﷲ ни қоюп, өзлиригә пайда зиян йәткүзәлмәйдиған нәрсиләргә чоқуниду, «булар (йәни бутлар) аﷲ ниң дәргаһида бизгә шапаәт қилғучилар» дейишиду, әҗәба, асманларда вә земинда бундақ нәрсә (йәни аﷲ ниң шерики яки шапаәт қилғучи) болуп, уни аﷲ билмәй қелип, силәр аﷲ қа уни ейтип берәмсиләр? Аﷲ уларниң шерик кәлтүргән нәрсилиридин пактур вә йүксәктур [18]. Инсанлар (әслидә) бир дин (йәни ислам дини) да иди. Кейин улар ихтилап қилишти (йәни динлар көпәйди, бутларға чоқунушти). Пәрвәрдигариңниң алдинала ейтқан сөзи (йәни җазалашни қиямәткә қалдуруштин ибарәт тәқдири) болмиса иди, уларниң ихтилап қилишқан нәрсилири үстидә уларниң арисида әлвәттә һөкүм чиқирилатти (йәни динда ихтилап қилишқанлири үчүн, уларға бу дунядила җаза бериләтти) [19]. Улар (йәни әһли мәккә): «немишқа униңға (йәни муһәммәд әләйһиссаламға) пәрвәрдигари тәрипидин (биз тәләп қилған мөҗизиләрдин) бир мөҗизә чүшүрүлмиди» дәйду. Ейтқинки, «ғәйбни билиш пәқәт аﷲ қа хас (мөҗизиләрни аﷲ кәлтүриду, мән пәқәт тәблиғ қилғучимән), силәр (аﷲ ниң аримизда һөкүм чиқиришни) күтүңлар, шүбһисизки, мәнму силәр билән (шуни) күткүчиләрдинмән» [20]. Кишиләрниң бешиға кәлгән зиян зәхмәтни көтүрүвәткәндин кейин, уларға рәһмитимизни тетитсақ, улар бизниң айәтлиримиз үстидә микир ишлитишкә (йәни инкар қилишқа) алдирайду. Ейтқинки, «аﷲ уларни қилған микри үчүн әң тез җазалайду». Шүбһисизки, бизниң пәриштилиримиз микриңларни йезип туриду [21]. Аﷲ силәрни қуруқлуқта (йәни улағлар үстидә), деңизда (йәни кемиләр үстидә) сәпәр қилдуриду, силәр олтурған кемә (кишиләрни елип) мәйин шамалда меңиватқан вә (бу) шамалдин улар хушаллиниватқан чағда, бирдинла боран чиқип (кемә өрүлиду), улар тәрәп тәрәптин көтүрүлүватқан деңиз долқунлири ичидә қалиду, кемидикиләр қоршивелинғанлиқиға (йәни һалак болидиғанлиқиға) җәзм қилиду, (чоқунуватқан бутлирини ташлап қоюп) «и худа! әгәр сән бизни буниңдин (йәни баладин) қутулдурсаң, биз чоқум шүкүр қилғучилардин болимиз» дәп чин көңли билән дуа қилиду [22]. Аﷲ уларни (у баладин) қутқузғандин кейин, улар йәр йүзидә йолсизлиқ билән бузуқчилиқ қилиду. И инсанлар! бузуқчилиқиңларниң гунаһи өзүңларға болиду, (силәр) бу дуня (ниң бақаси йоқ шәһвәтлири) дин бәһримән болисиләр (буниң һәсрити ахирәткә қалиду), андин силәр бизниң дәргаһимизға қайтисиләр, силәргә қилмишиңларни хәвәр қилимиз [23]. Һаятий дуняниң мисали (тез өзгүрүшидә, немәтлириниң бақасизлиқида, кишиләрниң униң билән мәғрур болушида) биз асмандин чүшүргән (ямғур) сүйигә охшайдуки, униң билән земинниң инсанлар, һайванлар йәйдиған түрлүк өсүмлүклири (үнүп чиқип) бир бири билән гирәлишип кәткән, һәтта земин гүзәл түскә киргән, чирайлиқ ясанған, земин игилири униңдин мол һосул елишқа җәзм қилип турған чағда, нагаһан кечиси яки күндүзи униңға қазайимиз йәтти дә, (зираәтләрни) түнүгүн (йәни илгири) йоқтәк, (пүтүнләй) уруп ташланғандәк қиливәттуқ (йәни набут қилип, йоқ қилдуқ), пикир йүргүзидиған қәвм үчүн айәтләрни мушундақ тәпсилий баян қилимиз [24]. Аﷲ (кишиләрни) аман җайға (йәни җәннәткә) дәвәт қилиду вә халиған адәмни тоғра йолға башлайду [25]. Яхши иш қилғанлар җәннәткә вә аﷲ ниң җамалини көрүшкә наил болиду, уларниң йүзлирини қарилиқ вә харлиқ қаплимайду (йәни уларға ғәм қайғу вә пәришанлиқ йүзләнмәйду). Әнә шулар әһли җәннәт болуп, җәннәттә мәңгү қалғучилардур [26]. (дуняда) яман ишларни қилғучилар (бир яманлиқни қилса, қилған яманлиқиға) охшаш (йәни шуниңға лайиқ) җазаға учрайду, улар харлиққа дучар болиду, уларни аﷲ ниң азабидин қутулдурғучи зади болмайду, уларниң йүзлири гоя қараңғу кечиниң парчиси билән оралғандәк қарийип кетиду, улар әһли дозах болуп, дозахта мәңгү қалғучилардур [27]. Шу күн (йәни қиямәт күни) дә (мөминләрни, капирларни) һәммисини йиғимиз, андин мушрикларға: «силәр (аﷲ қа шерик кәлтүргән) бутлириңлар билән биллә, орнуңларда мидирлимай туруңлар» дәймиз, уларниң арисини айриймиз, уларниң шерик кәлтүргән бутлири ейтиду: «силәр бизгә ибадәт қилмиған идиңлар (бәлки нәпси хаһишиңларға ибадәт қилған идиңлар) [28]. Силәр билән бизниң аримизда гуваһ болушқа аﷲ купайики, силәрниң бизгә чоқунушуңлардин биз ғапил идуқ (йәни биз көрмәйдиған, аңлимайдиған, һес қилмайдиған җансиз идуқ)» [29]. Бу чағда һәр адәм илгири қилған әмәллири үстидә синилиду (йәни яхшиму яманму, униң нәтиҗисини .Көриду), улар һәқиқий игиси аﷲ ниң дәргаһиға қайтурулиду, уларниң шапаәт қилиду дәп дәва қилған бутлири улардин өзлирини чәткә алиду [30]. (и муһәммәд! мушрикларға) ейтқинки, «силәргә асмандин (ямғур яғдуруп) земиндин (гияһ үндүрүп) ким ризиқ бериду? Силәрниң аңлаш вә көрүш қабилийитиңларни ким башқуриду? Тирик шәйиләрдин ким пәйда қилиду? (халайиқниң) ишлирини ким идарә қилиду?» улар (буларға җавабән): «аﷲ» дәйду. Ейтқинки, «аﷲ тин ғәйрийгә чоқунуш билән аﷲ ниң азабидин) қорқмамсиләр? [31]. (юқириқидәк чоң ишларни қилғучи) силәрниң һәқиқий пәрвәрдигариңлар, әнә шу аﷲ дур. Һәқиқәттин қалса, гумраһлиқтин ғәйрий нәрсә мәвҗут әмәс, немишқа (имандин йүз өрүп гумраһлиққа) бурулуп кетисиләр?» [32]. Пәрвәрдигариңниң аﷲ қа итаәт қилиштин баш тартқанлар тоғрисидики һөкми һәқлиқ болди. Улар (аﷲ ниң бирликигә, рәсулулланиң пәйғәмбәрликигә) иман ейтмайду [33]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «силәрниң бутлириңларниң ичидә мәвҗудатни йоқлуқтин бар қилип (андин йоқ қилип), андин уни әслигә кәлтүрәләйдиғанлар барму?» ейтқинки, «аﷲ мәвҗудатни йоқлуқтин бар қилип (андин йоқ қилип), андин уни әслигә кәлтүрәләйду. Немишқа (һәқтин батил тәрәпкә) бурулуп кетисиләр?» [34]. Ейтқинки, «силәрниң бутлириңларниң арисида (гумраһни) һәқ йолға йетәклийәләйдиғанлар барму?» ейтқинки, «аﷲ гумраһни һәқ йолға йетәклийәләйдиған затқа бойсунушқа тегишликму? Яки (гумраһни) һәқ йолға йетәклийәлмәйдиған, пәқәт өзи башқиларниң йетәклишигә моһтаҗ болған (бутлаға) бойсунушқа тегишликму? Силәргә немә болди? Немишқа мундақ (батил) һөкүм чиқирисиләр?» [35]. Уларниң толиси (бутларға етиқад қилишта) пәқәт пәрәзгила тайиниду, пәрәз дегән һәқиқәтни испатлашта һәқиқәтән һеч нәрсигә яримайду. Шүбһисизки, аﷲ уларниң қилмишлирини обдан билгүчидур [36]. Бу қуранни биравниң аﷲ қа иптира қилиши әқлиғә сиғмайду (чүнки қуранни һеч инсан иҗад қилалмайду), лекин қуран илгири кәлгән (тәврат, инҗил қатарлиқ самави) китабларни тәстиқ қилғучидур, аﷲ бәлгилигән әһкамларни баян қилғучидур, униңда һеч шәк йоқтур, (у) аләмләрниң пәрвәрдигари тәрипидин назил қилинғандур [37]. Улар: «қуранни муһәммәд өзи тоқуп чиққан» дейишәмду? Ейтқинки, «әгәр (бу сөзүңларда) растчил болсаңлар, аﷲ тин башқа (ярдәмгә) чақиралайдиғанлики кишиңларни чақирип, қуранға охшаш бирәр сүрини кәлтүрүп беқиңлар» [38]. Ундақ әмәс, улар қуранниң мәнисини толуқ чүшәнмәй вә һәқиқитигә техи әқли йәтмәй туруп уни инкар қилишти. Улардин бурун өткән үммәтләрму (өзлириниң пәйғәмбәрлирини) мушуларға охшаш ялғанға чиқарған иди. Залимларниң ақивитиниң қандақ болғанлиқиға қарап баққин [39]. Уларниң ичидә қуранға ишинидиғанлар бар, ишәнмәйдиғанларму бар, пәрвәрдигариң бузғунчиларни һәммидин обдан билиду [40]. Әгәр улар сени ялғанчи қилишта чиң турса: «мениң әмәлим өзүм үчүндур, силәрниң әмәлиңларму өзүңлар үчүндур, мениң әмәлимдин силәр ада җудасиләр, силәрниң қилмишиңлардин мәнму ада җудамән (йәни бирав йәнә биравниң қилған гунаһиға җавабкар әмәс)» дегин [41]. Уларниң ичидә (қуран оқуғиниңда) саңа қулақ салидиғанлар бар, сән гасларға (йәни аﷲ аңлаш иқтидарини елип ташлиғанларға) улар һеч нәрсини чүшәнмисиму аңлиталамсән? [42]. Уларниң ичидә саңа қарайдиғанлар бар (йәни пәйғәмбәрликиңниң ениқ аламәтлирини байқайдиғанлар бар, лекин улар байқиғанлиридин пайдиланмиғанлиқлири үчүн көрдур). (һәқиқәтни) көрәлмисиму корларни һидайәт қилаламсән? [43]. Шүбһисизки, аﷲ инсанларға қилчә зулум қилмайду, лекин инсанлар (куфри вә гунаһ арқилиқ) өзлиригә өзлири зулум қилиду [44]. Қиямәт күни аﷲ уларни (һесаб елиш үчүн) йиғиду, (уларға дуняда турған муддити) күндүздә азғина вақит турғандәк қисқа билиниду, улар өзара тонушиду, өзлириниң аﷲ қа мулақат болушини (йәни өлгәндин кейин тирилишини) инкар қилғанлар чоқум зиян тартиду, улар тоғра йол тапмиди [45]. Уларға биз вәдә қилған азабниң бир қисмини саңа көрситимиз (йәни бу дунядила, сән һаят вақиттила көрситимиз), яки униңдин илгири сени қәбзи роһ қилимиз, улар бизниң дәргаһимизға қайтиду (мәйли балдур болсун, мәйли кейин болсун, уларни чоқум җазалаймиз), андин аﷲ уларниң қилмишлириға гуваһ болиду [46]. (өткән үммәтләрниң) һәр биригә пәйғәмбәр әвәтилгән. (қиямәт күни) уларниң пәйғәмбири кәлгәндә, уларниң арисида адиллиқ билән һөкүм чиқирилиду, уларға зулум қилинмайду [47]. Улар: «әгәр силәр растчил болсаңлар (бизгә ейтип бериңларки) бу вәдә қачан ишқа ашурулиду?» дәйду [48]. Ейтқинки: «аﷲ халимисила, мән өзүмдин зиянни дәпи қилишқа, пайда қазинишқа қадир әмәсмән, һәр үммәтниң (һалак болидиған) мәлум вақти болиду, шу вақит йетип кәлгәндә, улар бирдәмму кечиктүрүлмәйду, бирдәмму илгири сүрүлмәйду» [49]. Ейтқинки: «ейтиңларчу! әгәр аﷲ ниң азаби силәргә кечиси яки күндүзи кәлсә (буниңдин силәргә немә пайда?) гунаһкарлар (йәни мушриклар) азабтин қайси нәрсигә алдирайду? [50]. (аﷲ ниң) азаби йүз бәргәндә андин униңға ишәндиңларму? Әмди (ейтқан иманиңлар пайдисиздур, униңдин илгири мәсхирә қилиш билән) азабниң тезрәк чүшүшини тәләп қилаттиңлар» [51]. Андин кейин (өзлиригә) зулум қилғанларға: «мәңгүлүк азабни тетиңлар, силәргә пәқәт қилмишиңларниң җазаси берилиду» дейилиду [52]. Улар сәндин: «у (йәни вәдә қилинған азаб, өлгәндин кейин тирилиш) растму?» дәп сорайду, сән: «һәә, пәрвәрдигарим билән қәсәмки, у әлвәттә расттур, силәр қечип қутулалмайсиләр» дегин [53]. Әгәр һәр бир зулум қилған адәм (йәни капир) йәр йүзидики һәммә нәрсигә малик болидиған болса (аﷲ ниң азабидин қутулуш үчүн), әлвәттә (униң һәммисини) фидийә қилип бириветәтти, улар азабни көргән чағда надамитини йошурун тутиду (йәни дунядики қилмишлириға ичидә пушайман қилиду). Уларниң (йәни халайиқниң) арисида адиллиқ билән һөкүм чиқирилиду, уларға зулум қилинмайду [54]. Растла асманлардики вә земиндики барлиқ нәрсиләр аﷲ ниң мүлкидур, растла аﷲ ниң вәдиси һәқтур, лекин улар (йәни инсанлар) ниң толиси (буни) билмәйду [55]. Аﷲ (өлүкни) тирилдүриду, (тирикни) өлтүриду, силәр аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр [56]. И инсанлар! силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин нәсиһәт болған, диллардики дәрдкә (йәни шәк вә наданлиққа) шипа болған, мөминләргә һидайәт вә рәһмәт болған (қуран) кәлди [57]. Ейтқинки, «улар аﷲ ниң пәзли вә рәһмитидин хушал болсун, бу уларниң йиғқан (дуня маллиридин) яхшидур» [58]. Ейтқинки, «ейтип беқиңларчу! силәргә аﷲ чүшүргән ризиқтин бәзисини һарам, бәзисини һалал қилдиңлар, аﷲ силәргә мундақ қилишқа изни бәрдиму? Яки аﷲ қа ялғанни чапламсиләр?» [59]. Аﷲ қа ялғанни чаплайдиғанлар қиямәт күни қандақ ойлайду? (йәни җазаға тартилмаймиз, дәп ойламду?) шүбһисизки, аﷲ инсанларға мәрһәмәтликтур (чүнки уларға болидиған азабни кечиктүрди), лекин кишиләрниң толиси (аﷲ ниң немәтлиригә) шүкүр қилмайду [60]. Сән қайси һаләттә болмиғин, қурандин қайси нәрсини оқумиғин, силәр қайсибир ишни қилмаңлар, униң билән болуватқан вақтиңларда һаман биз силәрни көзитип туримиз, асман земиндики зәррә чағлиқ нәрсә вә униңдин кичик яки чоң нәрсә болсун, һечқайсиси аﷲ ниң билишидин чәттә қалмайду, уларниң һәммиси ләвһулмәһпузда хатириләнгәндур [61]. Растла аﷲ ниң достлириға (ахирәттә аﷲ ниң азабидин) қорқуш, (дуняда қолдин кәткүзүп қойғанға) қайғуруш йоқтур [62]. Улар иман ейтқан вә тәқвадарлиқ қилғанлардур [63]. Уларға дуня вә ахирәттә хуш хәвәр берилиду (йәни дуняда җан үзүш вақтида, аﷲ ниң разилиқи вә рәһмитигә еришидиғанлиқи билән, ахирәттә назунемәтлик җәннәткә киридиғанлиқи билән хуш хәвәр берилиду), аﷲ вәдисигә хилаплиқ қилмайду, әнә шу катта бәхттур [64]. (и муһәммәд! уларниң (саңа сән пәйғәмбәр әмәссән дегән) сөзи сени қайғуға салмисун, пүтүн күч қуввәт аﷲ қа мәнсүп (аﷲ саңа мәдәткардур). Аﷲ (уларниң сөзлирини) аңлап турғучидур, (әмәллирини) билип турғучидур [65]. Растла асманлардики вә земиндики һәммә нәрсә аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, бәндисидур, мәхлуқатидур). Аﷲ ни қоюп, бутларға чоқунидиғанлар пәқәт йоқилаң пәрәзгила тайиниду, улар пәқәт җөйлүйду [66]. И инсанлар! арам елишиңлар үчүн аﷲ силәргә кечини яратти, нәрсиләрни көрүшүңлар үчүн күндүзни яратти, (ибрәт қулиқи билән) аңлайдиған қәвм үчүн буниңда нурғун аламәтләр бар [67]. Улар (йәни капирлар): «аﷲ ниң балиси бар» дейишти, аﷲ (буниңдин) пактур, биһаҗәттур (йәни бала қиливелиш еһтияҗ үчүн болиду, аﷲ болса һеч нәрсигә моһтаҗ әмәстур), асманлардики, земиндики һәммә нәрсә аﷲ ниң мүлкидур, (аﷲ ниң балиси бар дегән) бу сөзүңларға һечқандақ пакитиңлар йоқ, силәр билмәйдиған ишларни ялғандин аﷲ қа чапламсиләр? [68]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «аﷲ қа ялғанни чаплайдиғанлар һәқиқәтән (дозах азабидин) қутулалмайду» [69]. Улар бу дунядин (азғина вақитла) бәһримән болиду, андин улар (һесаб бериш үчүн) бизниң дәргаһимизға қайтиду, андин капир болғанлиқлири сәвәбидин уларға қаттиқ азабни тетитимиз [70]. Уларға нуһниң қиссисини оқуп бәргин, өз вақтида нуһ қәвмигә: «и қәвмим! әгәр силәргә мениң ичиңларда турушум вә силәрни аﷲ ниң айәтлири билән қорқутушум еғир кәлгән болса, мән аﷲ қа тәвәккүл қилдим (йәни аﷲ қа йөләндим, силәргә пәрва қилмаймән). Силәр бутлириңлар билән бирликтә (мени қәстләйдиған) ишиңларни қарар қиливериңлар, ишиңлар силәргә тутуқ болуп қалмисун (йәни мени қәстләйдиған ишиңлар ашкара болсун), андин мени бирдәмму кечиктүрмәй, мениң һәққимдә (халиғиниңларни) иҗра қиливериңлар [71]. Әгәр силәр (мениң нәсиһитимдин) йүз өрүсәңлар, силәрдин (йүз өрүшүңларға сәвәбчи болидиған) һәқ сориғиним йоқ, мән әҗримни пәқәт аﷲ тин сораймән, мән (аﷲ қа) бойсунғучилардин болушқа буйрулдум» деди [72]. Лекин улар нуһни ялғанчи қилди. Уни вә униң билән кемидә биллә болғучи (мөмин) ләрни қутқуздуқ, уларни (йәни биз қутқузған кишиләрни) (ғәрқ болғанларниң) орунбасарлири қилдуқ, бизниң мөҗизилиримизни инкар қилғанларни (топан баласи билән) ғәрқ қилдуқ, (и муһәммәд!) агаһландурулғучилар (йәни пәйғәмбәрлирини ялғанчи қилғанлар) ниң ақивитиниң қандақ болғанлиқиға қариғин [73]. Нуһтин кейин нурғун пәйғәмбәрләрни өзлириниң қәвмигә әвәттуқ, (қәвмигә) улар рошән мөҗизиләр билән кәлди, улар (йәни пәйғәмбәрләр келиштин) илгири инкар қилишқан нәрсигә иман ейтишмиди. (куфрида) һәддидин ашқучиларниң диллирини әшундақ печәтләймиз [74]. Улардин кейин муса билән һарунни пирәвнгә вә униң қәвминиң чоңлириға нурғун мөҗизиләр билән әвәттуқ. Улар (иман ейтиштин) боюнтавлиқ қилди. Улар гунаһкар қәвм иди [75]. Уларға биз тәрәптин һәқиқәт назил болған чағда улар: «бу һәқиқәтән рошән сеһирдур» деди [76]. Муса: «силәргә һәқиқәт кәлсә уни сеһир дәмсиләр? Әҗәба бу сеһирму? Сеһиргәрләр мувәппәқийәт қазиналмайду» деди [77]. Улар: «сән бизгә ата бовилиримизниң динидин бизни ваз кәчтүрүш вә земин (йәни мисир земини) ниң сәлтәнитини иккиңларниң қиливелиш үчүн кәлдиңму? Биз иккиңларға ишәнмәймиз» деди [78]. Пирәвн: «мениң алдимға барлиқ уста сеһиргәрләрни елип келиңлар» деди [79]. Сеһиргәрләр йетип кәлгәндә, муса уларға: «(арғамча вә һасилириңлардин) ташлимақчи болғиниңларни ташлаңлар» деди [80]. Улар ташлиғанда, муса: «силәрниң көрсәткиниңлар сеһирдур, аﷲ чоқум уни бәрбат қилиду, аﷲ бузғунчиларниң ишини әлвәттә түзимәйду» деди [81]. Гунаһкарлар яқтурмиған тәқдирдиму, аﷲ пакитлири арқилиқ һәқиқәтни испатлайду [82]. Мусаға пәқәт өз қәвмидин (йәни бәни исраилниң әвладидин) азғиниси пирәвн вә униң қәвминиң чоңлириниң зиянкәшлик қилишидин қорққан һалда иман ейтти. Пирәвн земинда (йәни мисир земинида) шәк шүбһисиз мутәкәббирдур, у әлвәттә һәддидин ашқучилардиндур [83]. Муса: «и қәвмим! әгәр аﷲ қа иман ейтқан болсаңлар, аﷲ қа бойсунған болсаңлар, униңға тәвәккүл қилиңлар (йәни һәммә ишиңларни аﷲ қа тапшуруңлар, һәрқандақ әһвалда аﷲ қа йөлиниңлар)» деди [84]. Улар ейтти: «аﷲ қа тәвәккүл қилдуқ, пәрвәрдигаримиз, залим қәвмни бизгә зиянкәшлик қилиш имканийитигә игә қилмиғин [85]. Бизни рәһмитиниң билән залим қәвмдин қутулдурғин» [86]. Биз муса билән униң қериндишиға: «қәвмиңлар үчүн мисирда өйләр ясаңлар, өйлириңларни намаз оқуйдиған җай қилиңлар, намаз оқуңлар, мөминләргә (дүшмәнлири үстидин ғәлибә қилидиғанлиқи билән) хуш хәвәр бериңлар» дәп вәһий қилдуқ [87]. Муса ейтти: «и пәрвәрдигаримиз! кишиләрни йолуңдин аздуруши үчүн и пәрвәрдигаримиз! пирәвнгә вә униң қәвминиң чоңлириға һаятий дуняда зиннәт буюмлирини, түрлүк мал мүлүкләрни бәрдиң, пәрвәрдигаримиз! уларниң мал мүлүклирини йоқ қилғин, уларниң диллирини қаттиқ қилғин, шуниң билән улар иман ейтмай қаттиқ азабни көрсун» [88]. Аﷲ ейтти: «иккиңларниң дуаси иҗабәт қилинди, дәвитиңларни давамлаштуруңлар, наданларниң йолиға әгәшмәңлар» [89]. Биз исраил әвладини деңиздин өткүзүвәттуқ, уларни пирәвн вә униң әскәрлири зулум вә зораванлиқ қилиш йүзисидин қоғлиди. Пирәвн ғәрқ болидиған вақитта «иман ейттимки, исраил әвлади иман ейтқан илаһтин ғәйрий илаһ йоқтур, мән мусулманлардинмән» деди [90]. (униңға дейилдики) «(һаяттин үмид үзгиниңдә) әмди (иман ейтамсән?) илгири аﷲ қа асийлиқ қилған вә бузғунчилардин болған идиң [91]. Сәндин кейинкиләргә ибрәт болушуң үчүн, бүгүн сениң җәситиңни қутқузимиз (йәни сениң җәситиңни деңиздин чиқирип қойимиз)». Нурғун кишиләр, шәк шүбһисизки, бизниң айәтлиримиздин ғапилдур [92]. Шүбһисизки, биз исраил әвладини (уларниң дүшмәнлирини һалак қилғандин кейин) яхши җайға орунлаштурдуқ, уларни шерин нәрсиләр билән ризиқландурдуқ, уларға илим (йәни аﷲ ниң һөкмини ичигә алған тәврат) кәлгәндин кейин, улар (дин ишида) андин ихтилап қилишти. Пәрвәрдигариң қиямәт күни, улар ихтилап қилишқан нәрсиләр үстидә, уларниң арисида әлвәттә һөкүм чиқириду [93]. Мубада сән саңа биз назил қилған китабтин шәклинидиған болсаң, сәндин илгири китаб оқуғанлар (йәни тәврат билән инҗил назил қилинған йәһудийлар вә насаралар) дин сорап баққин, шүбһисизки, саңа пәрвәрдигариң тәрипидин һәқ (қуран) кәлди. Сән һәргиз шәк қилғучилардин болмиғин [94]. Сән һәргиз аﷲ ниң айәтлирини инкар қилғучилардин болмиғин, (ундақ болсаң) зиян тартқучилардин болуп қалисән [95]. Шүбһисизки, пәрвәрдигариңниң ләнитигә тегишлик болғанлар иман ейтмайду [96]. Уларға пүтүн мөҗизиләр көрситилгән тәқдирдиму, қаттиқ азабни көрмигичә (иман ейтмайду) [97]. (һалак болған шәһәрләр аһалилири ичидә) юнус қәвмидин башқисиға (азабниң аламитини көрүп) ейтқан иманниң пайдиси болғини йоқ, юнус қәвми иман ейтқанда, дуня һаятида рәсва қилидиған азабни уларниң үстидин көтүрүвәттуқ, уларни мәлум вақитқичә (йәни әҗили йәткәнгә қәдәр дунядики шәйиләрдин) бәһримән қилдуқ [98]. Әгәр пәрвәрдигариң халиса иди, әлвәттә, йәр йүзидики кишиләрниң һәммиси иман ейтатти, сән кишиләрни мусулман болушқа мәҗбурламсән? [99]. Һәр қандақ киши пәқәт аﷲ ниң ирадиси болғандила, андин иман ейтиду, (аﷲ ниң айәтлири үстидә) пикир йүргүзмәйдиғанларни аﷲ азабқа гириптар қилиду [100]. Ейтқинки, «асманлардики вә земиндики нәрсиләрни көзитиңлар. Мөҗизиләр вә агаһландурғучиларниң (йәни пәйғәмбәрләрниң) иман ейтмайдиған қәвмгә пайдиси болмайду [101]. Улар пәқәт өзлиридин бурун өткәнләргә кәлгән күнләрниң (йәни азабниң) (өзлиригә келишини) күтиду». (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «силәр (зулумниң ақивитини) күтүңлар, мәнму силәр билән бирликтә һәқиқәтән (силәрниң һалак болушуңларни) күткүчимән» [102]. Андин кейин пәйғәмбәрлиримизни, мөминләрни (азабтин) қутқуздуқ, мөминләрни қутқузушқа мушундақ мәсул болимиз [103]. (и муһәммәд! қәвмиңниң мушриклириға) ейтқинки, «и инсанлар! әгәр силәр мениң динимдин гуманлинидиған болсаңлар, силәрниң аﷲ ни қоюп чоқунуватқан бутлириңларға мән чоқунмаймән, лекин мән силәрни қәбзи роһ қилидиған аﷲ қа ибадәт қилимән, мән мөминләрдин болушқа буйрулдум» [104]. Йәнә (маңа): «батил динлардин бурулуп, тоғра динға йүзләнгин, мушриклардин болмиғин [105]. Аﷲ ни қоюп, саңа пайда зиян йәткүзәлмәйдиған нәрсиләргә ибадәт қилмиғин, әгәр уларға ибадәт қилсаң, чоқум (өзүңгә) зулум салғучилардин болисән [106]. Әгәр аﷲ саңа бирәр зиян зәхмәт йәткүзүшни ирадә қилса, ялғуз аﷲ тин башқа уни дәпи қилғучи болмайду, әгәр аﷲ саңа бирәр яхшилиқни ирадә қилса, аﷲ ниң пәзлини қайтурғучи болмайду, аﷲ пәзлини бәндилиридин халиған адәмгә йәткүзиду, аﷲ (бәндилириниң гунаһини) мәғпирәт қилғучидур, (уларға) меһрибандур» (дейилди) [107]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «и инсанлар! силәргә пәрвәрдигариңлар тәрипидин һәқ дин кәлди, кимки һидайәт тапидикән, өзиниң пайдиси үчүн һидайәт тапқан болиду, кимки азидикән, өзиниң зийини үчүн азған болиду, мән силәргә һамий әмәсмән» [108]. (и муһәммәд!) саңа назил қилинған вәһйигә әгәшкин (йәни униңға өзүң әмәл қилип, башқиларға уни йәткүзгин). Аﷲ (сән билән уларниң арисида) һөкүм чиқарғучә (динға дәвәт қилиш йолидики мушәққәтләргә) чидиғин, аﷲ әң һәққаний һөкүм чиқарғучидур [109].

11 сүрә һуд мәккидә назил болған. 123 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, ра. Бу, һекмәт билән иш қилғучи, һәммидин хәвәрдар аﷲ тәрипидин назил болған айәтләрниң түзүлүши пухта, (әқидә, әһкам вәз вә қиссиләр) тәпсилий баян қилинған китабтур [1]. (ейтқинки) «силәр пәқәт аﷲ қа ибадәт қилиңлар, шүбһисизки, мән силәргә аﷲ тәрипидин әвәтилгән, (капир болсаңлар силәрни аﷲ ниң азабидин) агаһландурғучимән, (иман ейтсаңлар аﷲ ниң саваби билән силәргә) хуш хәвәр бәргүчимән [2]. Силәр пәрвәрдигариңлардин мәғпирәт тәләп қилиңлар, андин униңға тәвбә қилиңлар, аﷲ силәрни муәййән муддәткичә(йәни өмрүңлар ахирлишип, әҗилиңлар йәткүчә һаятий дунядин) обдан бәһримән қилиду, яхши иш қилғучиға қилған яхшилиқниң савабини бериду, әгәр(имандин) йүз өрүсәңлар, (азабқа дучар болисиләр) силәрниң қиямәт күниниң чоң азабиға қелишиңлардин әнсирәймән [3]. (өлгәндин кейин) аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр, аﷲ һәр нәрсигә қадирдур» [4]. Расттинла улар(йәни капирлар) (рәсулуллаһ, қуран оқуватқанда униң йенидин өткәнлиридә) униңдин йошуруш үчүн йүз өрүйду, растла улар кийимлири билән чүмкинивалғанлирида , аﷲ уларниң йошурун вә ашкара ишлирини билип туриду, аﷲ һәқиқәтән диллардикини билгүчидур [5]. Йәр йүзидики һайванларниң һәммисигә ризиқ беришни аﷲ (мәрһәмәт йүзисидин) үстигә алған, аﷲ уларниң турар җайини вә (өлгәндин кейин) көмүлидиған җайни билиду, уларниң һәммиси рошән китабқа(йәни ләвһулмәһпузға йезилғандур [6]. Аﷲ асманларни вә земинни алтә күндә яратти. (асман земинни яртиштин илгири) аﷲ ниң әрши су үстидә иди. Силәрниң қайсиңларниң әмәли яхши икәнликини синаш үчүн аﷲ (уларни яратти). (и муһәммәд!) әгәр сән(мәккә куффарлириға): «силәр өлгәндин кейин чоқум тирилисиләр!» десәң, капирлар чоқум ейтиду: «бу(сөзни ичигә алған қуран) пәқәт рошән сеһирдур» [7]. Әгәр биз уларға назил болидиған азабни чәклик вақит кечиктүрсәк , улар чоқум(мәсхирә қилиш йүзисидин): «азаб немишқа чүшмәйду?» дәйду, растла уларға аﷲ ниң азаби чүшкән күндә, улар қачидиған йәр тапалмайду улар мәсхирә қилған азаб уларни қоршивалиду [8]. Әгәр биз бирәр инсанға рәһмитимизни тетитсақ (йәни немитимизни бәрсәк), андин уни униңдин тартивалсақ, у чоқум (аﷲ ниң рәһмитидин) үмидсизлинип кетиду, куфрани немәт қилиду [9]. Әгәр биз (пеқирлиқ , кесәллик, қаттиқчилиқ қатарлиқ) балаларға муптила қилғандин кейин, униңға немитимизни тетитсақ, у чоқум: «мәндин балалар көтүрүлүп кәтти (әмди кәлмәйду)» дәп шәк шүбһисиз хушаллинип, мәғрурлинип кетиду [10]. Пәқәт (балаға учриғанда) сәври қилған, (немәткә йолуққанда) яхши ишларни қилған кишиләр(яхшилардур). Уларниң гунаһи мәғпирәт қилиниду, улар(ахирәттә) чоң мукапатқа еришиду [11]. (и муһәммәд!) уларниң (йәни мушрикларниң) «немишқа униңға бир хәзинә чүшмиди? Яки униң билән биллә (уни тәстиқлайдиған) бирәр пәриштә кәлмиди?» дәйдиғанлиқи үчүн, саңа назил қилинған вәһйиниң бир қисимини йәткүзгүң кәлмәйдиғанду, йәткүзүштин йүрикиң сиқилидиғанду, сән пәқәт (уларни аﷲ ниң азабидин) агаһландурғучисимән, аﷲ һәммә нәрсини тәсәрруп қилғучидур [12]. Улар қуранни(муһәммәд) өзи иҗад қилған дейишәмду? Ейтқинки, «(бу сөзүңларда) растчил болсаңлар, аﷲ тин ғәйрий чақиралайдиғанлики кишилириңларни (ярдәмгә) чақирип, (пасаһәт вә балағәт җәһәттин) қурандикигә охшайдиған он сөз иҗад қилип беқиңлар» [13]. Әгәр улар(бу чақириқиңларға) аваз қошмиса, билиңларки, қуран аﷲ тиң вәһйи қилиши билән назил қилинған. Аﷲ тин башқа һеч илаһ йоқтур, силәр(аﷲ қа) бойсунамсиләр? [14]. (қилған яхши әмәллири билән пәқәт) һаятий дуняни вә униң зибузиннитини(йәни дуняниң немәтлирини) көзләйдиған кишиләргә уларниң әмәллириниң әҗрини бу дунядила толуқ беримиз, дуняда уларниң әҗридин һеч нәрсә кемәйтилмәйду [15]. Бундақ кишиләргә ахирәттә дозахтин башқа нәрсә йоқтур, уларниң қилған ишлири йоққа чиқирилиду, қилған(яхши) әмәллири һесабқа елинмайду [16]. Пәрвәрдигари тәрипидин кәлгән рошән дәлил (йәни қуран) ға асасланған адәм (йәни муһәммәд әләйһиссалам) (һаятий дуняни көзләйдиған кишиләр билән охшашму?) униңға аﷲ тәрипидин кәлгән гуваһлиқ бәргүчи (йәни җибриил әләйһиссалам) қуранни тилавәт қилиду, қурандин илгири мусаға назил қилинған китаб (йәни тәврат) (исраил әвладиға) йетәкчи вә рәһмәт қилип(назил қилинди), әнә шундақ кишиләр қуранға (һәқиқий ишиниду, (куффар) җамаәлиридин кимки қуранни инкар қилидикән, униңға вәдә қилинған җай дозахтур, қуранға шәк кәлтүрмигин, у һәқиқәтән пәрвәрдигариң тәрипидин назил қилинған һәқиқәттур, лекин инсанларниң толиси (қуранниң аләмләрниң пәрвәрдигари тәрипидин назил қилинғанлиқиға) ишәнмәйду [17]. ( аﷲ ниң шерики бар, балиси бар дәп) аﷲ қа ялғанни чаплиған кишидинму залим киши барму? Әнә шулар(қиямәт күни) пәрвәрдигариға тоғрилиниду, гуваһчилар: «булар пәрвәрдигари һәққидә ялған сөзлигәнләрдур» дәйду. Растла аﷲ ниң ләнити залимларға болиду (йәни аﷲ залимларни рәһмитидин йирақ қилиду) [18]. Улар (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин (йәни ислам йолидин) тосиду, аﷲ ниң йолиниң әгри болишини тиләйду, улар ахирәтни инкар қилғучилардур [19]. Әнә шулар земинда аﷲ ниң азабидин қечип қутулалмайду, уларға аﷲ тин башқа (игә болидиған) ярдәмчиләрму болмайду, улар қатму қат азабқа дучар болиду, улар (һәқни) аңлашқа вә (һәқни) көрүшкә қадир болалмайду [20]. Әнә шулар өзлиригә зиян салғучилардур. Уларниң ойдуруп чиқарған бутлири улардин өзлирини чәткә алди [21]. Шәк йоқки, улар ахирәттә әң зиян тартқучилардур [22]. Шүбһисизки , иман ейтқанлар вә яхши әмәлләрни қилғанлар, пәрвәрдигариниң һузурида аҗизлиқ билдүргәнләр әнә шулар әһли җәннәттур, улар җәннәттә мәңгү қалғучилардур [23]. (капирлар вә мөминләрдин ибарәт) икки пирқә) әмаға вә гасқа охшайду, (йәнә бир пирқә болса) көзи көрүдиған , қулиқи көрүдиған , қулиқи аңлайдиған адәмгә охшайду, уларниң әһвали бир биригә охшамду? Ибрәт амамсиләр? [24]. Шүбһисизки, биз нуһни қәвмигә пәйғәмбәр қилип әвәттуқ, у: «мән һәқиқәтән силәргә очуқ агаһландурғучимән [25]. Бир аﷲ тин башқиға ибадәт қилмаңлар, силәрниң қаттиқ күнниң азабиға учришиңлардин қорқимән» деди [26]. Униң қәвминиң капир каттилири: «бизниңчә, сән пәқәт бизгә охшаш бир адәмсән , бизниңчә, аримиздики пәс кишиләр йәңгиллик билән саңа әгәшкән, бизниңчә, силәрниң һечқандақ артуқчилиқиңлар йоқ, бәлки биз силәрни ялғанчи дәп ойлаймиз» деди [27]. Нуһ ейтти: «и қәвмим, ейтиңларчу, мән пәрвәрдигарим тәрипидин назил болған (дәвитимниң тоғрилиқини испатлайдиған) ениқ дәлилгә асаслансам вә униң рәһмитигә (йәни пәйғәмбәрликкә) сазавәр болған болсам, у дәлил силәр үчүн мәхпий болса, уни яман көрсәңлар, уни қобул қилишқа силәрни мәҗбурламдуқ? [28]. И қәвмим! силәргә (динни) тәблиғ қилғанлиқим үчүн силәрдин пул мал тәләп қилмаймән, маңа әҗир беришни пәқәт аﷲ өз үстигә алған, мән иман ейтқан кишиләрни (йенимдин) қоғливәтмәймән, (чүнки) улар, шүбһисизки, пәрвәрдигариға мулақат болиду, лекин мән силәрни надан қәвм көрүмән [29]. И қәвмим! әгәр мән уларни қоғливәтсәм, аﷲ ниң азабидин мени ким қутқузалайду? Ойлинип бақмамсиләр? [30]. Мән силәргә, мәндә аﷲ ниң хәзинилири бар, демәймән, ғәйбни билимән демәймән, мән әлвәттә (өзүмни) пәриштә дәпму ейтмаймән һәмдә силәр көзгә илмайдиған кишиләрни аﷲ уларға яхшилиқ бәрмәйду демәймән, аﷲ уларниң диллиридикини обдан билиду, болмиса мән чоқум залимлардин болуп қалимән» [31]. Улар(йәни нуһниң қәвми): «и нуһ ! биз билән муназирләштиң, наһайити көп муназирләштиң. Әгәр раст сөзлигүчиләрдин болсаң, бизни қорқутқан азабни чүшүрүп баққин» деди [32]. Нуһ ейтти: «уни (йәни азабни) әгәр халиса аﷲ ла чүшүрәләйду, силәр һәргиз қечип қутулалмайсиләр [33]. Мән силәргә қилған нәсиһитимниң силәргә пайдиси болмайду, аﷲ силәрниң пәрвәрдигариңлардур, силәр аﷲ ниң дәргаһиға қайтисиләр» [34]. Яки улар (йәни қурәйшниң капирлири) қуранни у (йәни муһәммәд әләйһиссалам) өзи иҗад қилди дейишәмду? «әгәр уни мән иҗад қилған болсам, у гунаһимға өзүм мәсул, мән силәрниң гунаһиңлардин ада җуда мән» дегин [35]. Нуһқа (мундақ) вәһйимиз бойичә кемә ясиғин, (өзлиригә) зулум қилғанлар тоғрисида маңа сөз ачмиғин (йәни уларға шапаәт қилмиғин), улар чоқум (топан баласида) ғәрқ қилиниду» [37]. Нуһ кемә ясиди, қәвмниң чоңлири униң алдидин өткәндә уни мәсхирә қилишти, нуһ ейтти: «әгәр силәр (бүгүн) бизни мәсхирә қилсаңлар (келәчәктә силәр ғәрқ қилинғанда), силәр бизни мәсхирә қилғандәк бизму силәрни чоқум мәсхирә қилимиз [38]. Хар қилғучи азаб (йәни топан баласи билән ғәрқ болуш) ниң кимниң үстигә келидиғанлиқини, даимий азаб(йәни җәһәннәм азаби) ниң кимгә чүшидиғанлиқини келәчәктә билисиләр» [39]. (топан баласи тоғрисидики) буйруқимиз йетип кәлгән вә йәр йүзидин су етилип чиққан чағда: «кемигә һайванатлардин (әркәк чиши болуп) бир җуптин еливалғин, аиләңдикиләр билән һалак болуши һөкүм қилинғанлар (йәни нуһ әләйһиссаламниң аяли ваилә билән оғли кәнан) буниң сиртида вә иман ейтқанлар билән кемигә чиққин» дедуқ, униң билән пәқәт азғина кишиләр иман ейтти [40]. Нуһ (иман ейтқан тәвәлиригә) ейтти: «кемигә чиқиңлар, кеминиң меңиши вә тохтиши аﷲ ниң исми биләндур, шүбһисизки, мениң пәрвәрдигарим (тәвбә қилғучиларниң гунаһини) һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, (мөминләргә) наһайити меһрибандур» [41]. Кемә уларни елип тағдәк долқунлар ичидә үзүп баратти, нуһ кемә меңиштин бурун өзидин йирақта турған оғлини: «и оғлум, биз билән биллә кемигә чиққин, капирлар билән биллә болмиғин» дәп товлиди [42]. У: «мени суда ғәрқ болуштин сақлап қалидиған бир тағниң үстигә чиқивалимән» деди. Нуһ: «бүгүн аﷲ рәһим қилған адәмдин башқа һеч адәм униң җазалишидин қутулуп қалалмайду» деди. Уларниң арисини долқун айривәтти дә, у ғәрқ болуп кәтти [43]. «и земин сүйүңни ютқин, и булут тарқиғин» дейилди , су соғулди, аﷲ ниң (капирларни ғәрқ қилиштин ибарәт) һөкми иҗра қилинди, кемә җуди теғиниң үстидә тохтиди, «залим қәвм һалак болсун» дейилди [44]. Нуһ пәрвәрдигариға дуа қилип: «пәрвәрдигарим! оғлум мениң аиләмдикиләрдин иди (сән маңа уларниң ниҗат тепишини вәдә қилған идиң), сениң вәдәң әлвәттә һәқтур, сән һәқиқәтән әң тоғра һөкүм қилғучисән» деди [45]. Аﷲ ейтти: «и нуһ! у(мән ниҗат тепишини вәдә қилған) аиләңдикиләрдин әмәс, униң әмәли ямандур, сән ениқ билмигән нәрсәңни мәндин соримиғин, мән сениң җаһиллардин болмаслиқиңни нәсиһәт қилимән» [46]. Нуһ ейтти: «пәрвәрдигарим!мән билмигән нәрсини сораштин сениң панаһиңға сеғинимән, әгәр маңа мәғпирәт қилмисаң, зиян тартқучилардин болимән» [47]. Ейтилди (йәни аﷲ ейтти): «и нуһ !саңа, сән билән (кемидә) биллә болғанларниң бир қисим әвладиға биз тәрәптин назил болған аманлиқ вә бәрикәтләр билән (кемидин) чүшкин, уларниң йәнә бир қисим әвладини (һаятий дунядин) бәһримән қилимиз, андин улар бизниң қаттиқ азабимизға дучар болиду» [48]. (и муһәммәд!) әнә шу (қиссә) ғәйбкә аит хәвәрләрдиндур, саңа уни вәһйи қилдуқ, сән вә сениң қәвмиң буниңдин илгири уни билмәйттиңлар, сәвр қилғин, шүбһисизки, яхши ақивәт тәқвадарларға мәнсуптур [49]. Ад қәвмигә уларниң қериндиши һудни әвәттуқ, һуд ейтти: «и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, силәр(аﷲ тин ғәйрийгә чоқунуш билән) пәқәт (аﷲ қа) ялғанни тоқуғучиларсиләр» [50]. «и қәвмим!мән тәблиғ үчүн силәрдин әҗир соримаймән, маңа әҗир беришни пәқәт мени яратқан аﷲ үстигә алған, силәр чүшәнмәмсиләр?» [51]. «и қәвмим! пәрвәрдигариңлардин мәғпирәт тиләңлар, андин униңға тәвбә қилиңлар, силәргә у көп йеғин яғдуруп бериду, силәргә техиму күч қуввәт бериду, силәр гунаһқа чөмгән һалда (мениң дәвитимдин) йүз өрүмәңлар» [52]. Улар ейтти: «и һуд!сән бизгә (өзүңниң растлиқиңни көрситидиған) һечқандақ рошән дәлил кәлтүрмидиң, сениң сөзүң билән биз илаһлиримизни ташливәтмәймиз вә сениң(пәйғәмбәрликиңгә) ишәнмәймиз [53]. Биз пәқәт сени бәзи илаһлиримиз сараң қилип қоюпту дәймиз» һуд ейтти: «мән һәқиқәтән аﷲ ни гуваһ қилимән, силәрму гуваһ болуңларки , мән силәрниң аﷲ ни қоюп шерик кәлтүргән бутлириңлардин ада җудамән, һәммиңлар маңа суйиқәст қилиңлар, маңа мөһләт бәрмәңлар [54 55]. Шүбһисизки, мениң пәрвәрдигарим вә силәрниң пәрвәрдигариңлар болған аﷲ қа мән тәвәккүл қилдим, аﷲ ниң башқурушида болмиған бирму мәхлуқ йоқтур; Пәрвәрдигарим һәқиқәтән тоғра йолдидур (йәни адил болуп, һеч кишигә зулум қилмайду) [56]. Әгәр силәр (мениң дәвитимни қобул қилиштин) йүз өрүсәңлар(йүз өрүгиниңларниң маңа зийини йоқ), силәргә мән пәрвәрдигаримниң әлчиликини йәткүздүм (пәйғәмбәрниң вәзиписи пәқәт тәблиғ қилиштур), пәрвәрдигарим (силәрни һалак қилип) орнуңларға башқа бир қәвмни кәлтүриду, (шерик кәлтүрүш билән) аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйсиләр, пәрвәрдигарим һәқиқәтән һәрбир нәрсини күзитип турғучидур» [57]. Бизниң (азаблаш) буйруқимиз кәлгәндә, һудни вә униң билән биллә болған мөминләрни мәрһәмәт қилип қутқуздуқ, уларни қаттиқ азабтин халас қилдуқ [58]. Әнә шу ад қәвми пәрвәрдигариниң мөҗизилирини инкар қилди, униң пәйғәмбәрликигә асийлиқ қилди, һәрбир учиға чиққан тәрса, шәпқәтсиз (йәни һәққә қаршилиқ қилип җедәлләшкүчи) ниң буйруқиға әгәшти [59]. Уларға бу дуняда ләнәт қилинди, қиямәт күниму уларға ләнәт қилиниду, билиңларки, ад қәвми һәқиқәтән пәрвәрдигарини инкар қилди. Агаһ болуңларки , һуд қәвми болған ад һалак болсун [60]. Сәмудқа уларниң қериндиши салиһни (пәйғәмбәр қилип) әвәттуқ, у ейтти: «и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, у силәрни земиндин (йәни тупрақтин) яратти, силәрни земинда турғузди, аﷲ тин мәғпирәт тиләңлар, андин униңға тәвбә қилиңлар, пәрвәрдигарим һәқиқәтән йеқиндур, (дуани) иҗабәт қилғучидур» [61]. Улар: «и салиһ! буниңдин бурун сән аримизда үмид қилинған киши идиң (йәни бу сөзни ейтишиңдин бурун аримизда чоң адәм болуп қелишиңни үмид қилаттуқ), бизни ата бовилиримиз ибадәт қилип кәлгән бутларға ибадәт қилиштин тосумсән? Шәк шүбһисизки, һәқиқәтән биз сән дәвәт қилған ишқа зор гумандимиз» дейишти [62]. Салиһ ейтти: «и қәвмим!ейтиңларчу, әгәр мән пәрвәрдигарим тәрипидин назил болған ениқ дәлилгә асаслансам вә униң рәһмити (йәни пәйғәмбәрлик) гә сазавәр болсам, шундақ туруқлуқ аﷲ қа қаршилиқ қилсам, аﷲ ниң азабидин мени ким қутқузиду? (мени өзүңларға әгишишкә дәвәт қилиш билән) маңа пәқәт зияндин башқисини зиядә қилалмайсиләр [63]. И қәвмим! бу аﷲ (биваситә) яратқан чиши төгә силәргә мениң мөҗизәмдур, уни аﷲ ниң земиниға қоюветиңлар, ихтияри отлисун, униңға зиян зәхмәт йәткүзмәңлар, болмиса силәрни пат келидиған азаб һалак қилиду» [64]. Улар чиши төгини боғузлиди, салиһ ейтти: «өйүңларда(һаятлиқтин) үч күн бәһримән болувелиңлар. Бу вәдә ялған әмәс» [65]. Бизниң (азаб қилиш) әмримиз кәлгәндә, салиһни вә униң билән биллә иман ейтқанларни рәһмитимиз билән шу күнниң шәрмәндичиликидин қутқуздуқ, пәрвәрдигариң һәқиқәтән күчлүктур, ғалибтур [66]. Залимларға қаттиқ аваз йүзләнди дә, улар өйлиридә олтурған пети қетип қалди [67]. Гоя улар өйлиридә турмиғандәк (йәни уларниң турған җайлири адәмзат тәрипидин ават қилинмиғандәк) болуп қалди, билиңларки, сәмуд пәрвәрдигарини инкар қилди, сәмуд һалак болсун [68]. Шүбһисизки, бизниң әлчилиримиз (йәни пәриштиләр) ибраһимға хуш хәвәр елип кәлди. Улар: «саңа аманлиқ тиләймиз» деди. Ибраһим : «силәргә аманлиқ тиләймән» деди. У узаққа қалмай бир мозайни кавап қилип елип кәлди [69]. Уларниң (йәни пәриштиләрниң) униңға қол узатмайватқанлиқини көрүп, уларни хош көрмиди, улардин қорқунч һес қилди, улар: «қорқмиғин (биз рәббиңниң пәриштилири, тамақ йемәймиз), биз һәқиқәтән лутниң қәвмини (һалак қилиш үчүн) әвәтилдуқ» деди [70]. Униң аяли (йәни сарә) бир тәрәптә туруп (лут қәвминиң һалак болидиғанлиқидин хушаллинип) күлди, биз униңға (йәни сарәгә) исһақ (атлиқ балиси болидиғанлиқи) билән вә исһақтин кейин келидиған йәқуб (атлиқ нәвриси болидиғанлиқи) билән хуш хәвәр бәрдуқ [71]. У (йәни сарә): «вийәй! мән бир момай турсам, ерим бир бовай турса, туғамдимән? Бу һәқиқәтән қизиқ ишқу!» деди [72]. Улар: «аﷲ ниң әмридин (йәни қудритидин) әҗәблинәмсә? Аﷲ ниң рәһмити вә бәрикәтлири силәрниң аиләңларға (йәни ибраһимниң аилисидикиләргә) назил болсун. Аﷲ һәқиқәтән мәдһийиләшкә лайиқтур, улуғлашқа лайиқтур» деди [73]. Ибраһимдин қорқунч йоқалған һәмдә хуш хәвәр униңға йәткән чағда, у биз билән лутниң қәвми тоғрисида муназирилишишигә киришти [74]. Ибраһим болса һәқиқәтән көңли көкси кәң, көп аһ чәккүчи(йәни дили юмшақ), (һәммә ишта) аﷲ қа мураҗиәт қилғучи заттур [75]. (пәриштиләр ейтти) «и ибраһим! буни (йәни лут қәвми тоғрисида муназирилишишни) қойғин, шүбһисизки, пәрвәрдигариңниң (уларни һалак қилиш тоғрисидики) әмри аллиқачан чүшти, уларға чоқум (муназирилишиш яки шапаәт қилиш билән) қайтурғили болмайдиған азаб чүшиду» [76]. Бизниң әлчилиримиз (йәни пәриштиләр) лутниң йениға кәлгән чағда (лут өз қәвминиң уларға чеқилип қоюшидин қорқуп) қийин әһвалда қалди, улар тоғрисида йүрики сиқилди вә: «бу бир дишвар күндур» деди [77]. Лутниң қәвми униң қешиға алдирап келишти, улар бурунла яман ишларни қилатти (йәни ливатәт қилатти). Лут ейтти: «и қәвмим! мениң бу қизлирим силәргә әң пактур, аﷲ тин қорқуңлар, меһманлирим үстидә мени рәсва қилмаңлар, араңларда қәбиһ иштин тосидиған бирәр каллиси җайида адәм йоқму?» [78]. Улар (лутқа) ейтти: «қизлириңға һаҗитимиз йоқ икәнликини сән обдан билисән, шуниңдәк бизниң мәқситимизниму обдан билисән» [79]. Лут ейтти: «кашки мениң (силәргә қарши туридиған) күч қуввитим болса иди, яки илтиҗа қилидиған күчлүк җәмәтим болса иди (чоқум силәргә зәрбә бәргән болаттим)» [80]. Улар (йәни пәриштиләр): «и лут! шүбһисизки, биз пәрвәрдигариңниң әлчилиридурмиз, улар һәргизму саңа зиян йәткүзәлмәйду, аиләңдикиләрни елип кечиниң ахирида (уларниң ичидин) чиқип кәткин, аялиңдин башқа, силәрдин һеч киши арқисиға қаримисун, у (йәни аялиң) улар билән биргә һалак болғучидур, шүбһисизки, уларға азаб чүшидиған чағ таң вақтидур, таң йеқин әмәсму?» деди [81]. Бизниң (җазалаш) әмримиз чүшкәндә, уларниң юртлирини астин үстүн қиливәттуқ (йәни көмтүрүвәттуқ), у юртларға биз үсти үстиләп сапал ташларни яғдурдуқ [82]. У сапал ташларға пәрвәрдигариңниң дәргаһида бәлгә селинған иди, у юртлар залимлар(йәни қурәйш капирлири) дин йирақ әмәс [83]. Мәдйән (әһли) уларниң қериндиши шуәйбни (пәйғәмбәр қилип) әвәттуқ, у ейтти: «и қәвмим! аﷲ қа ибадәт қилиңлар, силәргә аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, өлчәмдә вә таразида кәм бәрмәңлар, мән силәрни һәқиқәтән бай һесаблаймән, мән һәқиқәтән силәрниң һәммини қоршап турғучи күн(йәни қиямәт күни) ниң азабиға дучар болушуңлардин қорқимән [84]. И қәвмим! силәр өлчәмни тоғра өлчәңлар, таразини тоғра тартиңлар, кишиләргә нәрсиләрни кәм бәрмәңлар, йәр йүзидә бузғунчилиқ қилип питнә пасат теримаңлар [85]. Аﷲ силәргә қалдурған һалал ризиқ (силәр йиғқан һарамдин) яхшидур, әгәр силәр мөмин болсаңлар. Мән силәргә муһапизәтчи әмәсмән» [86]. Улар: «и шуәйб! сениң намизиң (йәни диниң) сени ата бовилиримиз ибадәт қилип келиватқан нәрсиләрни (йәни бутларни) бизни ташлатқузушқа яки маллиримизни халиғиниңчә тәсәрруп қилишимизни тәрк әткүзүшкә буйрумду? Сән тазиму көңли көкси кәң, тазиму тоғра йол тапқан адәмсән дә» деди [87]. Шуәйб ейтти: «и қәвмим! ейтип беқиңларчу, пәрвәрдигарим маңа рошән пакит (йәни пәйғәмбәрлик) вә кәңташа һалал ризиқ ата қилған турса, (мән шундақ немәтләрни ата қилған пәрвәрдигаримниң әмригә хилаплиқ қиламдим?) силәргә қилиш мәни қилинған нәрсини өзүмму қилишни халимаймән, мән пәқәт (силәрни) қолумдин келишичә түзәшни халаймән, мән пәқәт аﷲ ниң ярдими болғандила мувәппәқийәт қазиналаймән, (һәммә ишта) аﷲ қа тайинимән вә униңға йүзлинимән [88]. И қәвмим! силәрниң маңа қарши турғанлиқиңлар силәрни нуһниң қәвми яки һудниң қәвми вә яки салиһниң қәвми дучар болған азабқа дучар қилмисун. Лут қәвми (ниң дияри) силәр (ниң җайиңлар) дин йирақ әмәс [89]. Пәрвәрдигариңлардин мәғпирәт тәләп қилиңлар, андин униңға тәвбә қилиңлар, мениң пәрвәрдигарим (тәвбә қилғучиларға) һәқиқәтән мәрһәмәтликтур, (уларни) дост тутқучидур» [90]. Улар: «и шуәйб !биз сениң ейтқанлириңниң нурғунини чүшәнмәймиз. Биз әлвәттә сени аримизда күчсиз адәм дәп қараймиз, сениң қәвм қериндашлириң болмиғанда иди, биз сени чоқум таш кесәк қилип өлтүрәттуқ, сән бизгә әтиварлиқ әмәссән» деди [91]. Шуәйб ейтти: «и қәвмим! мениң қәвм қериндашлирим силәргә аﷲ тинму әтиварлиқму? Силәр аﷲ ни арқаңларға чөривәттиңлар (йәни аﷲ қа итаәт қилмидиңлар вә аﷲ ни улуғлимидиңлар), пәрвәрдигарим силәрниң қилмишлириңлардин әлвәттә хәвәрдардур [92]. И қәвмим! силәр өз йолуңлар бойичә һәрикәт қилиңлар, мәнму әлвәттә өз йолум бойичә һәрикәт қилай! узаққа қалмай кимниң рәсва қилғучи азабқа дучар болидиғанлиқи вә кимниң ялғанчи икәнликини билисиләр, (ишиңларниң ақивитини) күтүңлар! шүбһисизки. Мәнму силәр билән биллә күтимән» [93]. Бизниң (уларни һалак қилиш) пәрманимиз чүшкән чағда, шуәйбни вә униң билән биллә иман ейтқанларни мәрһәмәт қилип қутулдурдуқ, (өзлиригә) зулум қилғанларға қаттиқ аваз (дин пәйда болған зилзилә) йүзләнди, улар өз өйлиридә олтурған пети қетип қалди [94]. Гоя улар өйлиридә турмиғандәк (йәни яшимиғандәк) болуп қалди. Мәдйән аһалиси худди сәмуд қәвми һалак болғандәк һалак болсун! [95]. Биз мусани һәқиқәтән айәтлиримиз (йәни аﷲ тин назил болған диний әһкамлар) вә рошән дәлилләр (йәни мөҗизиләр) билән пирәвнгә вә униң қәвминиң чоңлириға (пәйғәмбәр қилип) әвәттуқ, улар пирәвнниң буйруқиға бойсунди, пирәвнниң буйруқи тоғра әмәс иди [96 97]. Пирәвн қиямәт күни башламчилиқ билән өз қәвмини дозахқа башлап кириду, у җай немидегән яман! [98]. Улар бу дунядиму, қиямәт күнидиму ләнәткә учрайду, уларға берилгән (иккила дуняда ләнәткә учраштин ибарәт) бу соға немидегән яман! [99]. Мана булар (аһалисини биз һалак қилған) юртларниң хәвәрлиридур, уни саңа (вәһийи арқилиқ) баян қилимиз. У юртлардин изи қалғанлириму бар (йәни аһалиси һалак қилинип, юртлириниң орни қалдурулғанлириму бар), изи қалмиғанлириму бар (йәни аһалиси билән қошуп өрүветилгән зираәттәк вәйран қилинғанлириму бар) [100]. Биз уларға зулум қилмидуқ, лекин улар өзлиригә өзлири зулум қилди. Пәрвәрдигариңниң (уларни һалак қилиш) пәрмани кәлгәндә, уларниң аﷲ ни қоюп ибадәт қилған мәбудлири һеч нәрсигә әсқатмиди, уларға пәқәт зиян салди [101]. Пәрвәрдигариң залим юртлар (аһалиси) ни һалак қилса, әнә шундақ һалак қилиду, аﷲ ниң азаби һәқиқәтән толиму қаттиқтур [102]. Ахирәт азабидин қорқидиған адәм бу (қиссә) дин, әлвәттә ибрәт алиду, әнә шу күн пүтүн халайиқ(һесаб бериш үчүн) йиғилидиған күндур, әнә шу күн һәммә һазир болидиған күндур [103]. Уни (йәни қиямәт күнини) биз муәййән муддәткичә тәхир қилимиз [104]. Қиямәт күни болғанда, һәрқандақ адәм аﷲ тин иҗазәт болғандила сөзләйду, уларниң бәзилири бәтбәхт болиду, бәзилири саадәтмән болиду [105]. Бәтбәхтләргә кәлсәк, улар дозахқа кириду, улар дозахта (ешәк һаңриғандәк) товлап налә пәряд чекиду [106]. (дозахниң) асман земинни йоқалмайла турса, улар дозахта пәрвәрдигариң халиған заманғичә давамлиқ туривериду, пәрвәрдигариң әлвәттә халиғинини қилғучидур [107]. Саадәтмәнләргә кәлсәк, улар җәннәткә кириду, (җәннәтниң) асман земини йоқалмайла турса, улар җәннәттә пәрвәрдигариң халиған заманғичә давамлиқ туривериду (бу уларға қилинған) үзүлүп қалмайдиған инамдур [108]. Улар (йәни мушриклар) ниң бутларға чоқунуишиниң (гумраһлиқ) икәнликидин шәкләнмә , улар пәқәт өзлириниң биз саңа қиссисини баян қилған ата бовилириға охшашла чоқуниду, биз уларниң (азабтин) тегишлик несивисини чоқум кемәйтмәй беримиз [109]. Шүбһисизки, биз мусаға (йәни тәвратни) бәрдуқ, униң тоғрисида ихтилап қилинди(йәни униң қәвми бу китаб үстидә ихтилап қилишти). Пәрвәрдигариңниң алдин чиқарған(уларни җазалашни қиямәткә қалдуруш һәққидики) һөкми болмиса иди, уларниң арисида (мушу дунядила яхшиға яхшичә, яманға яманчә) чоқум һөкүм чиқирилатти. Һәқиқәтән улар униңдин(йәни қурандин) зор гумандидур [110]. Пәрвәрдигариң һәр бир адәмгә униң қилған әмәллириңниң мукапатини толуқ бериду, аﷲ , әлвәттә, уларниң әмәллиридин толуқ хәвәрдардур [111]. (и муһәммәд!) аﷲ сени буйруғандәк тоғра йолда болғин, саңа иман ейтқанларму тоғра йолда болсун. (мәни қилинған ишларни қилип) аﷲ ниң чәклиридин чиқип кәтмәңлар, шүбһисизки, аﷲ қилмишиңларни билип турғучидур [112]. Залимларға майил болмаңлар, (майил болсаңлар) дозах азабиға қалисиләр, силәргә аﷲ тин башқа (дозахтин қутулдуридиған) һеч ярдәмчи йоқтур, андин кейин һеч ярдәмгә еришәлмәйсиләр [113]. Күндүзниң икки тәрипидә (йәни әтигәндә вә кәчқурун вақитлирида) вә кечиниң дәсләпки вақитлирида намаз өтигин . Шүбһисизки, яхши ишлар арқилиқ яман ишлар ююлиду. Бу чүшәнгүчиләр үчүн вәз нәсиһәттур [114]. (и муһәммәд! мушриклардин йәткән әзийәтләргә) сәвр қилғин, аﷲ һәқиқәтән яхши иш қилғучиларниң әҗрини бикар қиливәтмәйду [115]. Силәрдин бурун өткән үммәтләрниң арисида немишқа (яманларни) йәр йүзидә бузуқчилиқ қилиштин тосидиған әқил илгири болмиди? Улар арисидин бузуқчилиқни тосуп бизниң ниҗатлиқимизға еришкән азғина кишиләр буниңдин мустәсна. Өзлиригә зулум қилғучилар әйш ишрәтлик турмушни қоғлишиду. Улар гунаһкар адәмләрдур [116]. Пәрвәрдигариң аһалиси яхши болған юртларни зулум селип һалак қилмайду [117]. Әгәр пәрвәрдигариң халиса иди, пүтүн адәмләрни әлвәттә бир үммәт (йәни бир динда) қилатти, улар(дин тоғрисида) давамлиқ ихтилап қилишқучилардур, пәқәт пәрвәрдигариңниң рәһмитигә еришкәнләр буниңдин мустәсна. Аﷲ уларни шуниң үчүн (йәни ихтилап үчүн) яратти. Пәрвәрдигариңниң: «мән чоқум пүтүн җинлар вә инсанлар билән дозахни тошқузимән» дегән сөзи ениқ бәлгиләнди [118 119]. Көңлүңни хатирҗәм қилиш үчүн, саңа пәйғәмбәрләрниң қиссилирини баян қилип беримиз, бу қиссиләр һәқиқәтни, мөминләр үчүн вәз нәсиһәт, ибрәтләрни өз ичигә алған [120]. Иман ейтмайдиғанларға ейтқинки, «силәр өз йолуңлар бойичә һәрикәт қилиңлар, бизму өз йолимиз бойичә һәрикәт қилайли [121]. Силәр (ишиңларниң ақивитини) күтүңлар, бизму әлвәттә (шуни) күтимиз» [122]. Асманлардики вә земиндики ғәйбни билиш пәқәт аﷲ қа хастур, һәммә иш аﷲ қа қайтурулиду, аﷲ қа ибадәт қилғин вә аﷲ қа тәвәккүл қилғин (йәни һәммә ишиңни аﷲ қа тапшурғин). Пәрвәрдигариң қиливатқан ишлириңлардин ғапил әмәстур [123].

12 сүрә юсуф мәккидә назил болған, 111 айәт.

Наһайити шәпқәтлик, меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, ра. Бу рошән китаб айәтлиридур [1]. Шүбһисизки, силәрни чүшәнсун дәп, уни әрәбчә қуран қилип назил қилдуқ [2]. Бу қуранни саңа вәһйи қилиш арқилиқ әң чирайлиқ қиссини саңа баян қилип беримиз, буниңдин бурун бу қиссидин һәқиқәтән бихәвәр идиң [3]. Өз вақтида юсуф өз атисиға: «и ата!мән һәқиқәтән чүшүмдә 11 юлтузниң вә ай билән күнниң маңа сәҗдә қилғанлиқини көрдүм» деди [4]. Атиси (йәни йәқуб әләйһиссалам): «и оғлум! чүшүңни қериндашлириңға ейтмиғин, саңа суйиқәст қилип қалмисун, шәйтан инсанға һәқиқәтән ашкара дүшмәндур» деди [5]. Шуниңға (йәни саңа улуғ чүш көрсәткинигә) охшаш, пәрвәрдигариң сени (пәйғәмбәрликкә) таллайду, саңа чүш тәбирини билдүриду, әҗдадлириң ибраһим, исһақларға илгири аﷲ өзиниң улуғ немитини бәргинидәк, саңиму, йәқуб әвладиғиму өзиниң улуғ немитини бериду. Шүбһисизки, пәрвәрдигариң (өз мәрһәмитигә кимниң лайиқ икәнликини) обдан билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [6]. Юсуфниң вә қериндашлириниң(қиссисидә) сориғучилар үчүн аﷲ ниң қудритини көрситип беридиған) һәқиқәтән нурғун аламәтләр бар [7]. Өз вақтида улар: «юсуф вә униң қериндиши (йәни бунямин) атимизға биздинму сөйүмлүктур, һалбуки, биз(күчлүк) җамаәдурмиз, атимиз(ниң у иккисини биздин артуқ көрүши) әлвәттә рошән хатадур» дейишти [8]. (улар) «юсуфни өлтүрветиңлар, яки уни йирақ бир чәт җайға ташливетиңлар, (шу чағда) атаңларниң муһәббити силәргә қалиду, бу(гунаһ) тин кейин(тәвбә қилип) яхши адәм болуп кетисиләр» дейишти [9]. Улардин бири сөз қилип: «юсуфни өлтүрмәңлар, (әгәр уни атисидин йирақ қилмақчи болсаңлар, уни қудуққа ташливетиңлар, уни йолдин өткән карван еливалсун» деди [10]. Улар ейтти: «и атимиз! немишқа юсуф торисида бизгә ишәнмәйсән? Һалбуки, биз униңға һәқиқәтән яхши нийәттимиз [11]. Әтә уни бизгә қошуп қойғин, йәп ичип, ойнап күлүп кирсун, уни биз чоқум яхши муһапизәт қилимиз» [12]. Йәқуб: «уни (йәни юсуфни) елип кәтсәңлар растла хатирҗәм болалмаймән, силәр ғәпләттә қелип, уни бөрә йәп қоюштин әнсирәймән» деди [13]. Улар: «биз(күчлүк) бир җамаә туруқлуқ, уни бөригә йегүзүп қойсақ, у чағда биз әлвәттә зиян тартқучилардин болимиз» деди [14]. Улар юсуфни елип чиқип кәткән вә уни қудуққа ташлашни бирдәк қарар қилишқан чағда, биз юсуфкә: «кәлгүсидә уларға бу ишни (сениң юсуф икәнликиңни) улар уқмайдиған пәйттә ейтқин» дәп вәһйи қилдуқ [15]. Улар кәчтә атисиниң алдиға йиғлап келишти [16]. Улар: «и атимиз! юсуфни нәрсилиримизниң йенида қоюп йүгүрүшкили кетип қелиптуқ, уни бөрә йәп кетипту, раст гәп қилсақму сән бизгә ишәнмәйсән» дейишти [17]. Улар юсуфниң көңликини ялғандин қанға бояп елип келишкән иди. Йәқуб: «бу ишни нәпсиңлар силәргә чирайлиқ көрситип қилғузупту. Мән пәқәт чирайлиқчә сәврә қилимән, силәрниң (мушу ялған) сөзүңларни көтүрүшүмгә аﷲ мәдәткардур» деди [18]. Бу йәрдин бир карван өтти, улар сучисини (су елип келишкә) әвәтти, у соғисини қудуққа ташлиди вә: «хуш хәвәр! мана бир оғул бала» деди. Улар уни тиҗарәт мели сүптидә мәхпий тутушти, уларниң қилмишлирини аﷲ билип турғучидур [19]. Улар юсуфни санақлиқ бир қанчә тәңгигә әрзан баһада сетивәтти, чүнки улар юсуфкә қизиқмиған иди [20]. Уни сетивалған мисирлиқ адәм аялиға: «уни яхши күткин, бизгә әсқатар яки бала қиливалармиз» деди. Шуниңдәк (йәни юсуфни қудуқтин қутқузғинимиздәк) юсуфни (мисир) земиниға йәрләштүрдүқ , униңға чүш тәбирини үгәттуқ, аﷲ (халиған) ишини ашурушқа қадирдур, лекин инсанларниң толиси (буни) уқмайду [21]. Юсуф қираниға йәткәндә, униңға һекмәт билән илим ата қилдуқ, яхши иш қилғучиларни шундақ мукапатлаймиз [22]. Юсуф туруватқан өйдики аял (йәни зүләйха) юсуфтин өзи билән мунасивәт өткүзүшни тәләп қилди, у ишикләрни тақиветип: «бери кәл» деди. Юсуф: «худа панаһ бәрсун! у(йәни ериң) һәқиқәтән мениң хоҗайинимдур, у мени яхши күтти. Өзигә зулум қилғучилар һәқиқәтән ниҗат тапалмайду» деди [23]. У (йәни зүләйха) юсуфкә (йеқинчилиқ қилишқа) бәл бағлиди, пәрвәрдигариниң рошән дәлилини көрмигән болса, юсуфму униңға майил болған болатти. Биз юсуфни гунаһтин вә сәт иштин әнә шундақ сақлидуқ, шүбһисизки, юсуф бизниң садиқ бәндилиримиздин иди [24]. Уларниң һәр иккиси (юсуф чиқип кетиш үчүн, зүләйха уни қайтуруп келиш үчүн) ишиккә қарап йүгүрүшти. (бу чағда) у (йәни зүләйха) юсуфниң көңликини арқисидин (тартип) йиртивәтти, ишик алдида униң (йәни зүләйханиң) ери билән доқурушуп қелишти. У (йәни зүләйха): «сениң әһлийәңни дәпсәндә қилмақчи болған адәмни пәқәт зинданға ташлаш яки қаттиқ қийнаш билән җазалаш керәк» деди [25]. Юсуф: «у (йәни зүләйха) мәндин мунасивәт өткүзүшни тәләп қилди» деди. У (йәни зүләйха) ниң аилисидикиләрдин бирси гуваһлиқ берип: «юсуфниң көңлики алдидин йиртилған болса, униң (йәни зүләйха) ниң сөзи раст, юсуфниң сөзи ялған [26]. Юсуфниң көңлики арқисидин йиртилған болса, у(йәни зүләйханиң) сөзи ялған юсуфниң сөзи раст» деди [27]. У (йәни зүләйханиң ери) юсуфниң көңликиниң арқисидин йиртилғанлиқини көрүп: «әй аяллар җамаәси!бу чоқум силәрниң һийләңлардур, силәрниң һийләңлар һәқиқәтән чоңдур» деди [28]. (йәни ейтти) «юсуф! буни сөзләп йүрмигин. (аялим) сән өз гунаһиңға кәчүрүм сориғин, сән һәқиқәтән хаталаштиң» [29]. Шәһәрдики бәзи аяллар: «әзиз (йәни мисирниң падишаһси) ниң хотуни қулиға көйүп қелип, униң билән мунасивәт өткүзүшни тәләп қилипту, биз уни, әлвәттә, ашкара азған дәп қараймиз» дейишти [30]. У (йәни зүләйха) уларниң гәп сөзлирини аңлап, уларға (меһмандарчилиққа чақирип) адәм әвәтти. Уларға (йөлинидиған) тәкийә ястуқларни тәййарлиди, уларниң һәрбиригә бирдин пичақ бәрди. (зүләйха юсуфкә) «сән чиқип улар билән көрүшкин деди, улар юсуфни көрүп һаң таң болуп қелишти вә өзлириниң қоллирини кесивелишти. Улар: «(бундақ чирайлиқ инсанни яратқан) аﷲ пактур, бу адәмзат әмәс, пәқәт бир есил пәриштидур» дейишти [31]. У (йәни зүләйха): «мана бу силәр униң үчүн мени әйиблигән һелиқи адәм, мән униңдин мунасивәт өткүзүшни тәләп қилдим, лекин у өзини чиң сақлиди. Әгәр у йәнила буйруқумни қилмиса, чоқум зинданға ташлиниду, чоқум хар адәм болуп қалиду» деди [32]. Юсуф: «и пәрвәрдигарим! маңа улар үндигән нәрсидин көрә зиндан сөйүмлүктур, әгәр уларниң һийлисини мәндин дәпи қилмисаң, (инсанчилиқта) уларға майил болуп қалимән, наданлардин болуп қалимән» деди [33]. Пәрвәрдигари униң дуасини иҗабәт қилип уларниң һийлисини юсуфтин дәпи қилди. Аﷲ (илтиҗа қилғучиларниң дуасини) һәқиқәтән аңлап турғучидур, (уларниң әһвалини) билип турғучидур [34]. Андин улар (юсуфниң бигунаһ икәнликигә даир) пакитларни көргәндин кейин, уни бирмәһәл қамап қоюшни лайиқ тапти [35]. Зинданға юсуф билән икки йигит биллә киргән иди. Уларниң бири: «мән чүшүмдә өзүмни һәқиқәтән (үзүмдин) һарақ сиқиватқан көрүптимән» деди. Иккинчиси: «мән чүшүмдә өзүмни һәқиқәтән бешимда нан көтүрүп турған, нанни қушлар йәватқан көрүптимән, тәбирини бизгә ейтип бәрсәң, биз сени һәқиқәтән яхшилиқ қилғучилардин (йәни чүшкә тәбир берәләйдиғанлардин) дәп қараймиз» деди [36]. Юсуф ейтти: «иккиңларға сирттин тамақ кириштин бурун, униң немә икәнликини силәргә ейтип берәләймән, бу пәрвәрдигарим маңа билдүргән нәрсиләрдиндур. Шүбһисизки, мән аﷲ қа ишәнмәйдиған, ахирәтни инкар қилидиған қәвмниң динини ташлидим [37]. Мән әҗдадлирим ибраһим, исһақ, йәқубларниң диниға әгәштим, һечқандақ нәрсини аﷲ қа шерик кәлтүрүш бизгә лайиқ әмәс, бу аﷲ ниң бизгә вә инсанларға қилған мәрһәмитидур, лекин инсанларниң толиси шүкүр қилмайду [38]. Түрмидаш ағиниләр! тарқақ көп мәбудлар яхшиму? Яки қудрәтлик бир аﷲ яхшиму? [39]. Силәрниң аﷲ ни қоюп ибадәт қиливатқиниңлар пәқәт силәр өзүңлар вә ата боваңлар ативалған (бутларниң вә ғәйрийниң) намлиридинла ибарәт, аﷲ (уларниң аﷲ ниң шерики болуши тоғрисида) һечқандақ дәлил чүшүргини йоқ, ибадәт вә дин барисидики барчә һөкүмләр пәқәт аﷲ ғила мәнсуп, у силәрни пәқәт өзигила ибадәт қилишқа буйруған, бу тоғра диндур. Лекин кишиләрниң толиси(буни) билмәйду [40]. Түрмидаш ағиниләр! силәрниң бериңлар (зиндандин чиқип) хоҗайинға һарақ қуюп бериду (йәни сақийлиқ вәзиписини өтәйду), йәнә бериңлар дарға есилиду, каллисини қушлар йәйду, силәр сориған ишлар һөкүм қилинип болди» [41]. Юсуф уларниң ичидики өзиниң қутулушиға ишәнгән бирсигә (йәни сақийға): «мени хуҗайиниңниң алдида әсләп қойғин» дегән иди. Хоҗайининиң алдида юсуфни әсләп қоюшни шәйтан униңға унтудурди, юсуф зинданда бир нәччә йил йетип қалди [42]. Падишаһ ейтти: «мән һәқиқәтән чүшүмдә йәттә оруқ калиниң йәттә семиз калини йәпкәткәнликини вә йәттә йешил башақ билән йәттә қуруқ башақни көрүптимән, и әрбаблар! силәр әгәр чүш тәбирини билсәңлар, бу чүшүмгә тәбир берип беқиңлар» [43]. Улар ейтти: «бу бир қалаймиқан чүш икән, биз (мундақ) қалаймиқан чүшкә тәбир беришни уқмаймиз» [44]. Һелиқи иккисидин (түрмидин) қутулған вә узақ муддәттин кейин (юсуфни) әслигән бирси: «мән силәргә бу чүшниң тәбирини ейтип берәләймән, мени (юсуфниң йениға) әвәтиңлар» деди [45]. (уни әвәтишти, у түрмигә берип юсуфниң йениға кирди дә) «и растчил юсуф! йәттә оруқ калиниң йәттә семиз калини йәп кәткәнликини вә йәттә йешил башақ билән йәттә қуруқ башақни (көрүп чүшигән чүшниң тәбирини) бизгә ейтип бәрсәң, мән уни кишиләргә (йәни падишаһқа вә униң дөләт әрбаблириға) хәвәр қилсам, улар (сениң пәзлиңни) билсун» деди [46]. Юсуф ейтти: «йәттә йил үзүлдүрмәй териқчилиқ қилиңлар, алға һосулуңлардин йейиш үчүн азғинисини хаман тәпкәндин ташқири, қалғинини (митә чүшүп кәтмәслики үчүн) башиқи билән қоюңлар [47]. Шуниңдин кейин қәһәтчилик болидиған йәттә йил келиду, (бу йилларда) илгири топливалған ашлиқиңлардин (уруқлуқ үчүн) сақлап қоюлидиған азғинисидин башқа һәммисини йәп түгитисиләр [48]. Шуниңдин кейин (молчилиқ) йиллар келиду, униңда һөл йеғин көп болиду, кишиләр мевиләрдин түрлүк ичимликләрни сиқип чиқириду» [49]. (сақий падишаһқа берип юсуфниң униң чүшигә бәргән тәбирини ейтқандин кейин) падишаһ: уни алдимға елип келиңлар» деди. (падишаһниң) әлчиси юсуфниң алдиға барғанда, юсуф әлчигә: «хоҗайиниңға қайтип берип, униңдин һелиқи қоллирини кесивалған хотунларниң ишини, (биләмду?) сорап баққин, шүбһисизки мениң пәрвәрдигарим уларниң һийлисини обдан билиду» деди [50] падишаһ һелиқи хотунларни йиғип вә өзиниң хотунини чақирип): «силәр юсуфтин мунасивәт өткүзүшни тәләп қилғиниңларда, һәқиқий әһвалиңлар қандақ болған?) деди. Улар: «аﷲ пактур; Юсуфтә азрақму гунаһ бар дәп билмәймиз» деди. Әзизниң хотуни: «әмди һәқиқий әһвал айдиңлашти, мән униң билән мунасивәт өткүзүшни тәләп қилған идим, юсуф һәқиқәтән растчиллардин иди» деди [51]. (юсуф ейтти) «бу (йәни падишаһниң әлчисини қайтурувәткәнликим) әзиз йоқ чағда хотуниға хиянәт қилмиғанлиқимни вә хаинларниң һийлисини аﷲ ниң мувәппәқийәткә ериштүрмәйдиғанлиқини әзизгә билдүрүш үчүндур» [52]. «мән өзүмни ақлимаймән: нәпси дегән нәрсә һәқиқәтән яман ишларға көп буйруйду, пәрвәрдигарим рәһмәт қилип (сақлиған) адәм буниңдин мустәсна. Мениң пәрвәрдигарим һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур; Наһайити меһрибандур» [53]. Падишаһ: «юсуфни алдимға елип келиңлар, уни өзүмниң хас адимим қилимән» деди. Юсуф униң билән сөзлишиватқанда, у: «сән бүгүн бизниң алдимизда һәқиқәтән мәртивилик, ишәнчлик адәмсән» деди [54]. Юсуф: «мени (мисир) земининиң хәзинилирини башқурушқа қойғин, мән һәқиқәтән (уни башқуруш йоллирини) билидиған, обдан сақлиялайдиған адәммән» деди [55]. Биз юсуфни (мисир земинида халиған җайда туридиған (мәмликәтни халиғанчә тәсәрруп қилидиған) қилип йәрләштүрдуқ, рәһмитимизни халиған бәндилиримизгә ериштүримиз, яхши иш қилғучиларниң әҗрини бикар қиливәтмәймиз [56]. Иман ейтқан вә тәқвадарлиқ қилғанларға ахирәтниң саваби әлвәттә, (бу дуняниң немәтлиридин) артуқтур [57]. Юсуфниң қериндашлири келип юсуфниң қешиға кирди. Юсуф уларни тонуди, улар болса юсуфни тонумиди [58]. Юсуф уларға еһтияҗлиқ ашлиқни тәййарлап бәргәндин кейин ейтти: «силәр мениң алдимға ата бир укаңларни (йәни буняминни) елип келиңлар, мениң (ашлиқни) толуқ өлчәп бериватқанлиқимни вә наһайити меһмандост икәнликимни көрмидиңларму? [59]. Әгәр уни мениң алдимға елип кәлмисәңлар, силәргә беридиған ашлиқим йоқ, мениң йенимға йеқин йолимаңлар» [60]. Улар: «биз уни атисидин сорап (сениң алдиңға елип келишкә) тиришимиз, биз чоқум мушундақ қилимиз» деди [61]. Юсуф хизмәтчилиригә: «уларниң (ашлиқ сетивалған) мал мүлүклирини йүк тақилириниң арисиға селип қоюңлар, улар аилисигә қайтип барғанда, уни тонуп қайтип келиши мумкин» деди [62]. Улар атисиниң алдиға қайтип барғинида: «и атимиз! (мисирниң падишаһи) бизгә қайта ашлиқ бәрмәс болди, укимизни (йәни буняминни) биз билән биллә әвәткин, (шундақ қилсаң) ашлиқ алалаймиз, уни биз чоқум обдан муһапизәт қилимиз» деди [63]. (йәқуб) уларға ейтти: «униң тоғрисида илгири силәргә униң қериндиши (йәни юсуф) тоғрисида ишәнгәндәк ишинәмдим? (мән силәргә вә силәрниң уни сақлишиңларғла ишәнмәймән) аﷲ яхши сақлиғучидур, һәммидин меһрибандур» [64]. Улар йүклирини ачқанда (ашлиқ сетивалған) мал мүлүклириниң өзлиригә қайтуруп берилгәнликини көрди, улар: «атимиз! биз (буниңдин артуқ) йәнә немә тәләп қилимиз? Бу мал мүлүклиримиз бизгә қайтуруп берилипту, (укимизни елип йәнә барсақ) аилимизгә ашлиқ елип келимиз, укимизни муһапизәт қилимиз, бир төгә ашлиқини артуқ алимиз, бу (йәни бир төгә ашлиқ падишаһ үчүн) азғина ашлиқтур» деди [65]. Йәқуб ейтти: «буняминни қоғдашта һәммиңлар һалак болмисаңларла чоқум маңа қайтуруп елип келишкә аﷲ ниң нами билән қәсәм қилип чиң вәдә бәрмигүчә уни силәр билән биллә әвәтмәймән». Улар (йәни оғуллири) униңға қәсәм қилип чин вәдә бәргәндин кейин, йәқуб: «бизниң ейтқан сөзлиримизгә аﷲ гуваһтур» деди [66]. (у йәнә) «и оғуллирим! (мисирға) һәммиңлар бир дәрвазидин кирмәй, башқа башқа дәрвазилардин кириңлар. Аﷲ ниң қазаси алдида мән силәрдин һеч нәрсини дәпи қилалмаймән, һөкүм пәқәт аﷲ ғила хас, аﷲ қа тәвәккүл қилдим, тәвәккүл қилғучилар аﷲ ғила тәвәккүл қилсун!» деди [67]. Улар атисиниң буйруқи бойичә башқа башқа дәрвазилардин киргәндә, (бу) аﷲ ниң қазаси алдида улар үчүн һеч нәрсигә дал болалмиди, бу пәқәт йәқубниң көңлидики үмидинила ипадилиди, халас. Биз йәқубқа (вәһйи арқилиқ билдүргән идуқ, шуңа у (кәң билим игисидур, лекин кишиләрниң толиси (тәқдирниң сирини) билмәйду [68]. Улар (йәни йәқубниң балилири) юсуфниң алдиға киргәндә, юсуф укисини қучақлиди вә: «мән һәқиқәтән сениң қериндишиң болимән, уларниң бизгә қилған ишлиридин қайғурмиғин» деди [69]. Юсуф уларни еһтияҗлиқ ашлиқ билән тәминлигәндин кейин, қәдәһни укисиниң йүки ичигә селип қойди. Андин бир җакачи чиқип: «и карванлар! силәр чоқум оғри икәнсиләр» дәп товлиди. [70]. (карвандикиләр) уларға қарап: «немәңларни йоқитип қойдуңлар» деди [71]. Улар: «падишаһниң (тамғиси бесилған) қәдәһни йоқитип қойдуқ, уни тепип кәлгән кишигә (мукапат үчүн) бир төгә ашлиқ берилиду, мән буниңға кепил» деди [72]. Улар: аﷲ ниң нами билән қәсәмки, силәр билисиләр, биз бу йәргә бузғунчилиқ қилиш үчүн кәлмидуқ, биз оғри әмәсмиз» деди [73]. Улар (йәни юсуфниң хизмәтчилири): «силәрниң шәриитиңларда оғриниң җазаси немә? (әгәр қәдәһ йүкүңлардин чиқип қелип) ялғанчи болуп қалсаңларчу?) деди [74]. Улар: «униң җазаси қәдәһ билән тепилған адәмни қул қилиш, залимларға биз мушундақ җаза беримиз» деди [75]. Улар юсуфниң укисиниң йүкини ахтуруштин илгири, уларни йүкини ахтурушқа башлиди, андин юсуфниң укисиниң йүкидин қәдәһни тепип чиқти. Биз юсуфкә мушу тәдбирни көрсәттуқ, (мисир) падишаһиниң қануни бойичә юсуф укисини елип қалалмайти , лекин аﷲ униң шундақ қилишини халиди, биз халиған адәмни (юсуфни көтүргәндәк) юқири дәриҗиләргә көтүримиз, һәрбир билимдар үстидә униңдинму билимдар зат бар [76]. Улар: «әгәр у, оғрилиқ қилған болса, униң қериндишиму (йәни юсуфму) илгири оғрилиқ қилған» дейишти. Юсуф (уларниң) бу сөзини ичидә билди, лекин уларға мәлум қилмиди, юсуф (ичидә): «силәрниң мәвқәйиңлар әң ямандур, силәрниң (юсуф вә униң укиси тоғрисида) қилған сөзүңларниң ялғанлиқини аﷲ обдан билиду» деди [77]. Улар: «и алийҗанаб зат! униң (униңдин айрилалмайдиған) бир қери атиси бар, униң орниға бизниң биримизни елип қалғин, биз сени һәқиқәтән яхшилиқ қилғучилардин һесаблаймиз» деди [78]. Юсуф: «худа сақлисун, нәрсимизни кимниң йүкидин тапқан болсақ, шуни елип қалимиз, болмиса биз чоқум залимлардин болуп қалимиз» деди [79]. Улар (буняминниң орниға өз арисидин бирсини елип қелишқа юсуфниң мақул болушидин) үмидсизләнгәндин кейин, чәтрәк йәргә берип мәхпий мәслиһәтләшти, уларниң чоңи ейтти: «атаңларниң силәрдин қәсәм қилдуруп вәдә алғанлиқини вә илгири юсуф тоғрисидики хаталиқиңларни биләмсиләр? Атам маңа рухсәт қилмиғичә яки аﷲ мән үчүн һөкүм чиқармиғучә бу йәрдин һәргиз айрилмаймән, аﷲ әң адил һөкүм қилғучидур [80]. Силәр қайтип кетип атаңлар билән көрүшүңлар, андин ейтиңларки, и атимиз! сениң оғлуң растла оғрилиқ қилди, биз пәқәт билгән нәрсимиз үстидила гуваһлиқ бериватимиз, биз ғәйбни билмәймиз (йәни саңа вәдә бәргән чеғимизда униң оғрилиқ қилидиғанлиқини билмидуқ) [81]. Биз турған шәһәрдин (йәни мисирдин) вә биз билән биллә маңған карвандин сорап баққин, бизниң сөзимиз чоқум раст» [82]. Йәқуб ейтти: «ундақ әмәс, нәпсиңлар силәргә бу ишни чирайлиқ көрсәтти, мән пәқәт чирайлиқчә сәврә қилимән, уларниң (йәни үч оғлумниң) һәммисини маңа дәрқәмтә қилип беришни аﷲ тин тиләймән. Аﷲ һәқиқәтән (мениң һалимни) билип турғучидур, һекмәт билән иш қилғучидур» [83]. Йәқуб улардин йүз өрүп: «исит юсуф!» деди. Қайғудин (көп йиғлап) икки көзи ақирип кәтти (йәни икки көзи көрмәс болуп қалди), у толуп ташқан аччиқини ичигә ютқан иди [84]. Улар: «аﷲ ниң нами билән қәсәмки, сән юсуфни яд етиверип (һәсрәттин) һалак болушқа тас қалидиған яки һалак болидиған болдуң» деди [85]. Йәқуб ейтти: «мән қайғу һәсритимни пәқәт аﷲ ғила ейтимән, аﷲ ниң билдүрүши билән силәр билмәйдиған нәрсиләрни билимән [86]. И оғуллирим! бериңлар, юсуфни вә униң укисини издәңлар, аﷲ ниң рәһмитидин наүмид болмаңлар, шүбһисизки, пәқәт капир қәвмла аﷲ ниң рәһмитидин үмидсизлиниду» [87]. Улар юсуфниң қешиға киргинидә: «и алийҗанаб зат! бизгә вә аилимизгә ачарчилиқ йәтти, (алдиңға) начар өтмәс маллар билән келип қалдуқ, бизгә йетәрлик ашлиқ бәргин, бизгә сәдиқә қилғин, аﷲ сәдиқә қилғучиларни һәқиқәтән мукапатлайду» деди [88]. Юсуф: «силәр надан вақтиңларда юсуф вә униң укисиға немиләр қилғанлиқиңларни биләмсиләр?» деди [89]. Улар: «сән растла юсуфму?» деди. У: «мән юсуф бу мениң иним. Аﷲ бизгә мәрһәмәт қилди. Кимки һәқиқәтән тәқвадарлиқ қилидикән, сәври қилидикән (яхши мукапатқа еришиду), чүнки аﷲ яхши иш қилғучиларниң әҗрини бикар қиливәтмәйду» деди [90]. Улар «аﷲ ниң нами билән қәсәмки, аﷲ сени һәқиқәтән биздин артуқ қилипту, биз җәзмән хата қилиптуқ» дейишти [91]. Юсуф ейтти: «бүгүн силәр әйибләшкә учримайсиләр, аﷲ силәрни кәчүрсун, аﷲ әң мәрһәмәтлик заттур [92]. Силәр мениң бу көңликимни елип берип атамниң йүзигә ташлаңлар, көзи ечилиду, пүтүн аиләңлардикини илип мениң йенимға келиңлар» деди [93]. Карван (мисирдин шанға қарап) қозғалған чағда, уларниң атиси (йәни йәқуб әләйһиссалам): «мән чоқум юсуфниң һидини еливатимән, силәр мени алҗип қалған демәйдиған болсаңлар (юсуфни әлвәттә һаят дәйттим)» деди [94]. Улар (йәни йәқубниң нәврилири вә йенидики кишиләр): «аﷲ ниң нами билән қәсәмки, һәқиқәтән сән техи йәнила бурунқи қаймуқушуңда икәнсән» деди [95]. Хуш хәвәрчи келип көңләкни йәқубниң йүзигә ташлиди, униң көзи ечилди, йәқуб: «мән силәргә, аﷲ ниң билдүриши билән силәр билмигән нәрсиләрни билимән, демигәнмидим» деди [96]. Улар: «и атимиз! гунаһлиримиз үчүн бизгә мәғпирәт тилигин, биз һәқиқәтән хаталаштуқ» дейишти [97]. Йәқуб: «пәрвәрдигаримдин силәргә мәғпирәт тиләймән. Аﷲ гунаһларни һәқиқәтән мәғпирәт қилғучидур, (бәндилиригә) меһрибандур» деди [98]. Улар юсуфниң алдиға киргәндә, юсуф ата анисини қучақлиди вә: «худа халиса, мисирға ама есән кириңлар» деди [99]. Ата анисини тәхтидә (йенида) олтурғузди, улар (шаһларға тазим қилиш адити бойичә) юсуфкә сәҗдә қилишти . У: «и ата! мана бу, бурун (кичик вақтимда) көргән чүшүмниң тәбиридур, у чүшүмни пәрвәрдигарим һәқиқәтән растиға чиқарди. Пәрвәрдигарим мени зиндандин чиқириш билән, қериндашлирим билән мениң арамни шәйтан бузғандин кейин, силәрни сәһрадин бу йәргә елип келиш билән маңа еһсан қилди, пәрвәрдигарим халиғинини (ишқа ашурушқа) һәқиқәтән тәдбирликтур, у һәқиқәтән һәммини билгүчидур, һекмәт билән иш қилғучидур [100]. Пәрвәрдигарим! маңа һәқиқәтән падишаһлиқ ата қилдиң, чүш тәбирини билдүрдүң, и асманларни вә земинни өрнәксиз яратқучи зат! дуня вә ахирәттә мениң игәмсән, мени мусулман петимчә қәбзи роһ қилғин, мени яхши бәндиләр қатарида қилғин» деди [101]. Мана булар (йәни юсуф қиссиси) бир қисим ғәйб хәвәрлири болуп, биз уни саңа вәһйи қилдуқ. Улар (йәни юсуфниң қериндашлири) (униңға қарши) чарә тәдбир түзүп бир қарарға келишкәндә сән уларниң йенида йоқ идиң [102]. Сән гәрчә кишиләрниң иман ейтишиға һерис болсаңму (лекин) уларниң толиси иман ейтмайду [103]. Қуранни тәблиғ қилғанлиқиңға улардин һечқандақ әҗир тәләп қилмайсән, қуран пәқәт җаһан әһли үчүн вәз нәсиһәттур [104]. Асманларда вә земинда (аﷲ ниң қудритиниң) нурғун аламәтлири барки, ула р униң йенидин диққәт қилмастин өтүп кетиду [105]. Уларниң толиси аﷲ қа шерик кәлтүрүп туруп ишиниду (йәни аﷲ ни яратқучи, ризиқ бәргүчи дәп иқрар қилиш билән биллә, бутларғиму чоқуниду) [106]. Улар аﷲ ниң азабидин, бирәр җазаниң өзлиригә чүшүшидин яки улар сәзмәстин қиямәтниң туюқсиз йетип келишидин әмин болдиму? [107]. Ейтқинки, «бу мениң йолумдур, (кишиләрни) аﷲ қа дәвәт қилимән, мән вә маңа әгәшкәнләр рошән дәлилгә асаслинимиз. Аﷲ пактур, мән мушриклардин әмәсмән» [108]. Биз сәндин илгири пәқәт шәһәр аһалисидин болған әрләрни пәйғәмбәр қилип, уларға вәһйи қилдуқ, улар(йәни пәйғәмбәргә чинпүтмигүчиләр) йәр йүзидә сәйр қилип йүрүп өзлиридин илгирикиләрниң ақивитиниң қандақ болғанлиқини күзәтмидиму? Ахирәт юрти тәқвадарлиқ қилғанлар үчүн әлвәттә яхшидур, силәр чүшәнмәмсиләр [109]. Һәтта пәйғәмбәрләр(қәвминиң иман ейтишидин) үмидсизләнгән вә қәвми тәрипидин) ялғанға чиқирилғанлиқиға җәзм қилған чағда, уларға бизниң ярдимимиз йетип кәлди, биз халиған адәмләрни қутқуздуқ, бизниң азабимиз гунаһкар қәвмдин қайтурулмайду [110]. Уларниң қиссисидин әқил игилири әлвәттә ибрәт алиду. (қуран) ялғандин тоқулған сөз әмәс, лекин, у өзидин илгири назил болған (самави) китабларни тәстиқ қилғучидур, һәммә нәрсини инчикә баян қилғучидур, иман ейтидиған қәвм үчүн һидайәттур вә рәһмәттур [111].

13 сүрә рәд мәдинидә назил болған, 43 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, мим , ра. Бу, китаб (йәни қуран) ниң айәтлиридур. (қуранда) саңа пәрвәрдигариң тәрипидин назил қилинған нәрсиләр һәқтур, лекин инсанларниң толиси униңға (йәни қуранниң аﷲ тәрипидин назил болғанлиқиға) ишәнмәйду [1]. Аﷲ асманларни түрүксиз бәрпа қилди, силәр уни көрүп туруватисиләр, андин у әрш үстидә (өзигә лайиқ рәвиштә) қарар алди. Күн билән айни (бәндиләрниң мәнпәити үчүн) бойсундурди, (уларниң) һәрбири муәййән муддәткичә (йәни дуняниң түгәйдиған вақтиқичә) сәйр қилиду, аﷲ (өз һекмити вә қудрити билән) мәхлуқатниң ишлирини башқуруп туриду, силәрни пәрвәрдигариңларға мулақат болушқа ишәнсун дәп, (қудритиниң) дәлиллирини тәпсилий баян қилиду [2]. Аﷲ йәр йүзини (узунсиға вә тоғрисиға) созуп кәң яратти, йәр йүзидә тағларни вә дәряларни яратти, мевиләрниң һәрбир түрини әркәк чиши икки җинслиқ қилип яратти. Кечини күндүзгә кириштүрди (йәни кечиниң қараңғулуқи билән күндүзниң йоруқлуқини япти). Буларда тәпәккур қилидиған қәвм үчүн (аﷲ ниң қудритини көрситидиған) дәлилләр бар [3]. Йәр йүзидә бир биригә тутишаңғу қитәләр бар вә түрлүк зираәтләр бар, көп шахлиқ болған вә көп шахлиқ болмиған (бир уруқтин бир қанчә тал үнүп чиққан, бир уруқтин пәқәт бир тал үнүп чиққан) хорма дәрәхлири бар, (уларниң һәммиси) бир хил су билән суғирилиду, уларниң бәзисини бәзисидин тәмидә артуқ қилимиз, буларда чүшинидиған қәвм үчүн (аﷲ ниң қудритини көрситидиған) нурғун дәлилләр бар [4]. (и муһәммәд!) әгәр (бирәр нәрсидин) әҗәблинидиған болсаң, уларниң (йәни куффарларниң): «биз (өлүп) топа болуп кәткәндин кейин қайта тириләмдуқ?» дегән сөзи әҗәблинишкә лайиқтур. Әнә шулар пәрвәрдигарини инкар қилғанлардур, (қиямәт күни) әнә шуларниң боюнлириға тақақлар селиниду, әнә шулар дозах әһли болуп, дозахта мәңгү қалғучилардур [5]. Улар сәндин (аﷲ ниң) еһсанидин илгири азабниң чапсанрақ чүшүшини тәләп қилиду, улардин бурун аﷲ ниң азабиға дучар болған үммәтләр өткән, инсанлар зулум қилсиму, пәрвәрдигариң һәқиқәтән уларни мәғпирәт қилиду. Пәрвәрдигариң (гунаһларға чөмүп тәвбә қилмиғанларни) шәк шүбһисиз қаттиқ җазалайду [6]. Куффарлар немишқа униңға пәрвәрдигари тәрипидин бирәр мөҗизә назил болмиди? Дейишиду, сән пәқәт бир агаһландурғучи. Һәр қәвмниң бир һидайәт қилғучиси (йәни пәйғәмбири) болиду (мөҗизиләргә кәлсәк. У аﷲ ниң илкидики иш) [7]. Һәр бир (һамилидар) аялниң қорсиқидикини аﷲ билиду (йәни оғулму қизму, бирму көпму, чоңму кичикму, чирайлиқму сәтму, бәхтликму бәхтсизму, өмри узунму қисқиму һәммисини аﷲ билиду). Бәччиданларниң кичикләп кәткәнлики яки йоғинап кәткәнликиниму (йәни балиниң муддити тошмай туғулидиғанлиқини яки муддити ешип кетип туғулидиғанлиқини) (аﷲ) билиду. Аﷲ ниң дәргаһида һәммә нәрсә өлчәмликтур [8]. Аﷲ мәхпий вә ашкара ишларниң һәммисини билгүчидур, һәммидин бүйүктур, һәммидин үстүндур [9]. Силәрниң ичиңлардин йошурун сөз қилған, ашкара сөз қилған, кечиси йошурунған, күндүзи ашкара йүргәнләрниң һәммиси (аﷲ үчүн ейтқанда) охшаштур (йәни аﷲ һәммини билип туриду) [10]. Һәрбир адәмниң алди кәйнидә аﷲ ниң әмри бойичә уни қоғдайдиған нөвәтчи пәриштиләр бар. Һәр қандақ бир қәвм өзиниң әһвалини өзгәртмигүчә (йәни аﷲ ниң бәргән немәтлиригә тузкорлуқ қилип гунаһларға чүммигичә) аﷲ уларниң әһвалини өзгәртмәйду (йәни аﷲ уларға бәргән немәт, хатирҗәмлик вә иззәт һөрмәтни елип ташлимайду), аﷲ бирәр қәвмни һалак қилмақчи (яки азаблимақчи) болса, униңға қарши турғили болмайду, уларға азабни дәпи қилидиған аﷲ тин башқа игиму болмайду [11] аﷲ (чақмақтин) қорқитиш, (ямғурға) үмид туғдуруш үчүн, силәргә чақмақни көрситиду, (қудрити билән) қоюқ булутларни пәйда қилиду [12]. Гүлүрмама аﷲ ни мәдһийиләш билән тәсбиһ ейтиду, пәриштиләрму аﷲ тин қорқуп тәсбиһ ейтиду, аﷲ чақмақ чүшүрүп, униң билән өзи халиған адәмни һалак қилиду. Улар аﷲ тоғрисида дәталаш қилишиду, аﷲ ниң тәдбири күчлүктур [13].Һәқиқий қилинған дуа аﷲ қа қаритилиду, (йәни ихлас билән қилинған дуани аﷲ иҗабәт қилиду). Куффарларниң аﷲ ни қоюп, дуалирини қаратқан мәбудлири куффарларниң һечқандақ дуасини иҗабәт қилмайду. Улар (йәни капирлар) шундақ бир адәмгә охшайдуки, у ағзимизға су чүшсун дәп (неридин) икки алиқинини суға қаритип ечип туриду, (әмәлийәттә су аңлимайдиған, һес туйғусиз нәрсә болғачқа) су һәргиз униң ағзиға чүшмәйду, капирларниң мәбудлириға қилған дуаси пүтүнләй бикардур [14]. Асманлардикиләр вә земиндикиләр (йәни пәриштиләр, инсанлар вә җинлар) ихтияри вә мәҗбури йосунда аﷲ қа бойсуниду, әтигән – ахшамда (йәни давамлиқ түрдә) уларниң сайилириму бойсуниду [15]. (и муһәммәд!мушрикларни мат қилиш үчүн уларға) «асманларниң, земинниң пәрвәрдигари ким?» дегин, «(уларниң пәрвәрдигари) аﷲ» дегин. (уларға) «силәр аﷲ ни қоюп өзүңларға пайда зиян йәткүзәлмәйдиған мәбудларни( аﷲ қа шерик) қиливалдиңларму?» дегин? «көр (йәни капир) билән көзи көрүдиған адәм (йәни мөмин) баравәр боламду? Яки қараңғулуқ (йәни гумраһлиқ) билән нур (йәни һидайәт) баравәр боламду?» дегин, улар аﷲ яратқанға охшаш қандақтур мәхлуқатларни яратқан мәбудларни пүтүн мәхлуқатни яратқан аﷲ қа шерик қиливелип аﷲ ниң яратқини билән мәбудларни пүтүн мәхлуқатни яратқан аﷲ қа шерик қиливелип аﷲ ниң яратқини билән мәбудлириниң яратқинини айриялмай қалдиму? Аﷲ һәммә нәрсини яратқучидур, аﷲ бир дур, һәммигә ғалибтур [16]. Аﷲ асмандин ямғур яғдурди, (ямғур сүйи) җилғиларда липму лиқ ақти, кәлкүн су өзиниң үстидә көпүкләрни ләйлитип ақти, кишиләрниң зиннәт буюмлириниң, яки әсваб ясаш үчүн отқа селип ериткән мәдәнләрниңму (йәни көпүкму худди кәлкүн суниң көпүкигә охшаш пайдисиздур). Аﷲ һәқ билән батилни бу мисал билән әнә шундақ баян қилиду, көпүк болса еқип түгәйду, инсанларға пайдилиқ нәрсә земинда қелип қалиду, аﷲ мисалларни әнә шундақ баян қилиду [17]. Аﷲ ниң (иман ға қилған дәвитини) қобул қилғанларға әң обдан мукапат берилиду, қобул қилмиғанларниң игидарчилиқида йәр йүзидики пүтүн мал мүлүк, йәнә шуниңдәк бир һәссә келидиған мал мүлүк болған тәқдирдиму, улар (ахирәттә аﷲ ниң азабидин қутулуш үчүн), әлвәттә, уни пида қилған болатти. Улардин қаттиқ һесаб елиниду, уларниң баридиған җайи дозах болиду, (дозах) немидегән яман җай! [18]. (и муһәммәд!) пәрвәрдигариң тәрипидин саңа назил қилинған нәрсиниң һәқ икәнликини билидиған адәм (һәқни көрмәйдиған дили) кор адәм билән охшаш боламду? (аﷲ ниң айәтлиридин) пәқәт әқил игилирила пәнд нәсиһәт алиду [19]. Улар аﷲ ниң әһдигә (йәни аﷲ тапшурған ишларға) вапа қилиду, бәргән вәдисини бузмайду [20]. Улар аﷲ ниң (хиш әқрибаларға) силә рәһим қилиштин ибарәт әмрини бәҗа кәлтүриду, аﷲ тин қорқиду, қаттиқ һесаб елинишидин қорқиду [21]. Пәрвәрдигариниң разилиқини көзләп (йәткән күлпәтләргә) сәвр қилғанлар, (пәрз) намазни ада қилғанлар, биз ризиқ қилип бәргән мал мүлүктин (аﷲ йолида) йошурун вә ашкара йосунда сәрп қилғанлар вә яхшилиқи арқилиқ яманлиқини дәпи қилидиғанлар (йәни билмәстин яман иш қилип қалса, арқидин яхши иш қилидиғанлар, яманлиқ қилғучиларға кәң қорсақ болуп, яхши мунасивәттә болидиғанлар) әнә шуларниң ахирәтлики яхши болиду [22]. Улар мәңгү туридиған җәннәткә кириду, уларниң атилири, хотунлири вә әвладиниң ичидики яхшилиқларму җәннәткә кириду. Пәриштиләр уларни (мубарәкләш үчүн җәннәтниң) һәрбир дәрвазисидин кириду [23]. (пәриштиләр у дуняда) « сәврини дост тутқанлиқиңлар үчүн силәргә аманлиқ болсун! ахирәтликниң яхши болуши немидегән обдан!» дәйду [24]. Аﷲ қа бәргән вәдисини мустәһкәмлигәндин кейин бузғанлар, аﷲ ниң силә рәһим қилиштин ибарәт әмрини тутмиғанлар, йәр йүзидә бузғунчилиқ қилғанлар әнә шулар ләнәткә дучар болиду вә (уларниң) ахирәтлики яман болиду [25]. Аﷲ (өзиниң һекмитигә асасән) халиған адәмниң ризқини кәң қилиду вә (халиған адәмниң ризқини) тар қилиду. (мушриклар) дуня тирикчиликигә хуш болуп кәтти, дуня тирикчилики ахирәткә қариғанда азғина нәрсидур [26]. Куффарлар: «немишқа униңға пәрвәрдигаридин (мусаниң вә исаниң мөҗизисидәк) бирәр мөҗизә кәлмиди?» дәйду. (и муһәммәд!) «(иш аﷲ ниң илкидә , мениң илкимдә әмәс) аﷲ һәқиқәтән халиған адәмни гумраһ қилиду» дегин [27]. (тәвбә қилғанлар) иман ейтқанлар болуп, уларниң диллири аﷲ ни яд етиш билән арам тапиду, билиңларки, диллар аﷲ ни яд етиш билән арам тапиду [28]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанлар хушаллиққа, гүзәл қараргаһқа (йәни җәннәткә) еришиду [29]. (и муһәммәд!) биз саңа вәһий қилған китабни уларға оқуп беришиң үчүн, сәндин илгири пәйғәмбәрләрни әвәткәндәк, сени шундақ бир үммәткә әвәттуқки, униңдин бурун нурғун үммәтләр өткән, һалбуки, улар (йәни мушриклар) мәрһәмәтлик аﷲ ни инкар қилмақта, (и муһәммәд! бу мушрикларға) ейтқинки, «у мениң пәрвәрдигаримдур, униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) юқтур, униңға тәвәккүл қилдим вә униң дәргаһиға қайтимән» [30]. Мубада бирәр қуран (йәни китаб) болуп, у (тилавәт қилиш) билән тағлар йөткилидиған яки йәр йерилидиған вә яки өлүкләр сөзләйдиған болған тәқдирдиму (улар чоқум иман ейтмайтти). Һәммә иш аﷲ ниң илкидидур, әгәр аﷲ халиса, инсанларниң һәммисини җәзмән һидайәт қилидиғанлиқини мөминләр билмидиму? (мәккә пәтһи қилинип ислам дининиң ғәлибә қилишидин ибарәт) аﷲ ниң вәдиси әмәлгә ашқанға қәдәр, капирлар өз қилмишлири түпәйлидин һаман түрлүк балаларға дучар болиду, яки бала уларниң юртиға йеқин бир җайға чүшиду, аﷲ вәдисигә әлвәттә хилаплиқ қилмайду [31]. Сәндин илгири өткән нурғун пәйғәмбәрләр һәқиқәтән мәсхирә қилинди. Капирларға берилидиған азабни бир муддәт кечиктүрдүм, андин уларни җазалидим, уларға бәргән җазайим қандақ икән? [32]. Һәр бир кишиниң қилған әмәлини күзитип турғучи аﷲ (бутларға охшамду?) улар бутларни аﷲ қа шерик қилди. Уларға: «уларға бутларниң намлирини атап беқиңлар, йәр йүзидә аﷲ билмәйдиған нәрсиләр бардәк, силәр уларни аﷲ қа ейтип берәләмсиләр? Яки қуруқ гуман билән (уларни аﷲ ниң шериклири дәватамсиләр?)» дегин. Бәлки капирларға уларниң куфри чирайлиқ көрситилди, улар тоғра йолдин мәни қилинди. Аﷲ гумраһ қилған адәмгә һечқандақ һидайәт қилғучи болмайду [33]. Улар бу дуняда азабқа дучар болиду, уларни аﷲ ниң азабидин сақлиғучи болмайду [34]. Тәқвадарларға вәдә қилинған җәннәтниң сүпити шуки, униң астидин өстәңлар еқип туриду, униң мевилири түгимәйду, һәмишә сайә чүшүп туриду, әнә шу тәқвадарларниң ақивәт баридиған җайидур; Капирларниң ақивәт баридиған җайи дозахтур [35]. (и муһәммәд!) биз китаб (йәни тәврат вә инҗил) назил қилғанлар (йәни абдулла ибн салам вә нәҗашиға охшашлар) саңа назил қилинған (қуран) дин шадлиниду. (саңа қарши) иттипақ түзгәнләрниң арисида (һәқлиқини билип туруп гәдәнкәшликтин) қуранниң бәзи (җайлирини) инкар қилидиғанларму бар. (и муһәммәд!) «мән пәқәт (ялғуз) аﷲ ғила қилишқа, аﷲ қа (һеч нәрсини) шерик кәлтүрмәсликкә буйрулдум, (инсанларни) аﷲ қа ибадәт қилишқа дәвәт қилимән, аﷲ ниңла дәргаһиға қайтимән» дегин [36]. Шуниңдәк (йәни өткәнки пәйғәмбәрләргә өз тилида китаб назил қилғинимиздәк), қуранни әрәб тилида (кишиләрниң арисида чиқиришқа) һөкүм қилип назил қилдуқ, сән илимгә игә болуп туруп, уларниң (йәни әһли китабниң) нәпси хаһишлириға әгишип кетидиған болсаң, саңа һечқандақ ярдәм бәргүчи вә сени аﷲ ниң азабидин сақлиғучи болмайду [37]. Биз сәндин илгири һәқиқәтән нурғун пәйғәмбәрләрни әвәттуқ, уларға хотунлар вә балилар бәрдуқ, һәрқандақ пәйғәмбәр аﷲ ниң изнисиз мөҗизә кәлтүрәлмәйду, һәрбир вақитниң (өзигә мунасип) һөкми болиду [38]. Аﷲ (әһкамлардин) халиғинини бикар қилиду, халиғинини өз җайида қалдуриду. Ләвһулмәһпуз аﷲ ниң дәргаһидидур [39]. Уларға биз вәдә қилған азабниң бәзисини саңа көрсәтсәкму (йәни сениң һаят вақтиңда назил қилсақму) яки сени (мушрикларға азаб келиштин бурун) қәбзи роһ қилсақму, сениң мәсулийитиң пәқәт тәблиғ қилиштур. Бизниң мәсулийитимиз һесаб елиштур [40]. Уларниң йерини чөрисидин тарайтип бериватқанлиқимиз (йәни куффарларниң земинини қәдәмму қәдәм пәтһи қилип, ислам юртиға қошуватқанлиқимиз) ни улар (йәни мушриклар) көрмәйватамду? Аﷲ (халиғанчә) һөкүм қилиду, аﷲ ниң һөкмигә һеч киши қарши туралмайду. Аﷲ тез һесаб алғучидур [41]. Улар (йәни қурәйш капирлири) дин илгири өткәнләрму (пәйғәмбәрлиригә) һийлә микир ишләткән иди. (уларниң һийлә –микрини бәрбат қилидиған) йошурун тәдбирләрниң һәммиси аﷲ ниң илгидидур, аﷲ һәрбир кишиниң қиливатқан (яхши яман) әмәллирини билип туриду, капирлар (азабни көргәндә) кимниң ахирәтликиниң яхши болғанлиқини билиду [42]. (и муһәммәд!) мәккә куффарлири: «растлиқимға силәр билән мениң оттурамда аﷲ ниң гуваһлиқи вә аﷲ ниң китабини билидиғанлар (йәни әһли китаб өлималиридин иман ейтқанлар) ниң гуваһлиқи йетәрликтур» [43].

14 сүрә ибраһим мәккидә назил болған, 52 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиқ. Лам. Ра. (бу қуран шундақ) китабтурки, (и муһәммәд!) уни саңа кишиләрни пәрвәрдигариниң изни билән қараңғулуқтин (йәни куфридин) йоруқлуққа (йәни иманға) чиқиришиң үчүн, ғалиб, (һәммә тилларда) мәдһийиләнгән аﷲ ниң йолиға (башлишиң үчүн) назил қилдуқ [1]. Асманлардики вә земиндики һәммә нәрсә аﷲ ниң мүлкидур, қаттиқ азабтин капирларға вай! [2]. Улар бу дуняни ахирәттин артуқ. Көриду (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин (йәни ислам динидин) тосиду, аﷲ ниң йолиниң әгри болушини тиләйду, улар (һәқтин) йирақ болған гумраһлиқтидур [3]. Қандақла бир пәйғәмбәрни әвәтмәйли, уни биз өз қәвмигә (аﷲ ниң шәриитини) баян қилиш үчүн, пәқәт өз қәвминиң тили билән (сөзләйдиған) қилип әвәттуқ, аﷲ халиған адәмни гумраһ қилиду, халиған адәмни һидайәт қилиду (йәни пәйғәмбәрләрниң вәзиписи пәқәт тәблиғ қилиш болуп, һидайәт қилиш иши аﷲ ниң илгидидур). Аﷲ ғалибтур һекмәт билән иш қилғучидур [4]. Биз мусани мөҗизилиримиз билән һәқиқәтән (пәйғәмбәр қилип) әвәттуқ, (униңға дедуқки) «қәвмиңни қараңғулуқтин (йәни куфридин) йоруқлуққа. (йәни иманға) чиқарғин, уларға аﷲ ниң немәтлирини әсләткин». Буниңда (балаға) сәвр қилғучи, (немәткә) шүкүр қилғучи һәрбир (бәндә) үчүн әлвәттә нурғун ибрәтләр бар [5]. Муса өз қәвмигә өз вақтида: «аﷲ ниң силәргә бәргән немитини әсләңлар. Аﷲ өз вақтида силәрни пирәвн қәвмидин қутқузди, улар силәрни қаттиқ қийнайтти, оғуллириңларни боғузлайтти, хотун кишилириңларни (хизмәт қилдурушқа) қалдуратти. Буниңда пәрвәрдигариңлар тәрипидин (силәргә) чоң синақ бар иди» деди [6]. Өз вақтида пәрвәрдигариңлар: «немитигә шүкүр қилсаңлар, (уни) техиму зиядә қилимән. Әгәр(куфрани немәт) қилсаңлар, мениң азабим, әлвәттә, бәкму қаттиқ болиду» дәп җакалиди [7]. Муса (өз қәвмигә): «әгәр силәр вә пүтүн йәр йүзидики кишиләр капир болуп кәтсәңларму (аﷲ қа қилчә зиян йәткүзәлмәйсиләр), чүнки аﷲ әлвәттә (һәммидин) биһаҗәттур, мәдһийиләшкә лайиқтур» деди [8]. Силәрдин илгири өткән нуһ , ад вә сәмуд қәвмлириниң вә улардин кейин кәлгән, (санини) пәқәт аﷲ билидиған үммәтләрниң хәвири силәргә йәтмидиму? Уларға пәйғәмбәрлири мөҗизиләр билән кәлди, улар қоллири билән пәйғәмбәрләрниң еғизлириға ишарәт қилип (йәни уларниң сүкүт қилишини көрситип): «биз силәрниң пәйғәмбәрликиңларни һәқиқәтән инкар қилимиз, биз силә дәвәт қиливатқан ишқа һәқиқәтән зор гумандимиз» деди [9]. Пәйғәмбәрлири: «асманларни вә земинни яратқучи аﷲ ниң (бирликидә) шәк барму? Аﷲ гунаһлириңларни мәғпирәт қилиш үчүн, силәрни (иманға) дәвәт қилиду, силәрни (җазалашни) мәлум муддәткичә (йәни әҗилиңлар йәткүчә) тәхир қилиду» деди. Улар: «силәр пәқәт бизгә охшаш инсан, ата бовилиримиз ибадәт қилип келиватқан (бутлар) ға ибадәт қилишимиздин тосмақчи болисиләр, (растлиқиңлар үчүн) бизгә ениқ пакит көрситиңлар» деди [10]. Пәйғәмбәрлири уларға: «биз пәқәт силәргә охшаш инсанмиз, лекин аﷲ бәндилиридин халиған кишиләргә (пәйғәмбәрликини) мәрһәмәт қилиду, аﷲ ниң изнисиз силәргә һечқандақ пакит көрситәлмәймиз, мөминләр (һәммә ишта) ялғуз бир аﷲ ғила тәвәккүл қилсун (йәни һәммә ишлирини аﷲ қа тапшурсун) [11] аﷲ бизни(бизни тонуйдиған) йоллиримизға йетәклигән турса, немишқа аﷲ қа тәвәккүл қилмайли? Бизгә йәткүзгән әзийәтлириңларға, әлвәттә, сәвр қилимиз, тәвәккүл қилғучилар пәқәт аﷲ қа тәвәккүл қилсун» деди [12]. Капирлар пәйғәмбәрлиригә: «силәрни земиндин чоқум һәйдәп чиқиримиз, яки чоқум бизниң динимизға қайтишиңлар керәк» деди. Уларға пәрвәрдигари (мундақ) вәһйи қилди: «залимларни чоқум һалак қилимиз [13]. Уларни һалак қилғандин кейин земинда чоқум силәрни турғузимиз, бу (йәни ғәлибә) мениң алдимда туруштин (йәни сораққа тартилиштин) вә азабимдин қорққанлар үчүндур» [14]. Пәйғәмбәрләр аﷲ тин мәдәт тилиди, һәр бир учиға чиққан тәрса, шәпқәтсиз (йәни аﷲ қа итаәт қилишқа гәдәнкәшлик қилип һәқиқәттин баш тартқучи) һалак болди [15]. Униң алдида җәһәннәм туриду, җәһәннәмдә у йириң арилаш су билән суғурулиду [16]. (униң аччиқлиқидин) уни ютумлап ечип тәсликтә ютиду, өлүм уни қоришивалиду. Лекин у һәргиз өлмәйду, шуниңдин кейин техиму қаттиқ азабқа дучар болиду [17]. Пәрвәрдигарни инкар қилғанларниң қилған (яхши) әмәллири боранлиқ күндә шамал учуруп кәткән бир дөвә күлгә охшимайду, капирлар (бу дуняда) қилған яхши әмәллири үчүн азрақму шавабқа еришәлмәйду, бу чуңқур езиштур (йәни чоң зияндур) [18]. Асманларни вә земинни аﷲ ниң һәқ асаста яратқанлиқини (йәни бикар яратмиғанлиқини) көрмидиңму? Әгәр аﷲ халиса, (и инсанлар!) силәрни йоқ қиливетип (орнуңларға силәрдин яхши) йеңи адәмләрни яритиду [19]. Бу аﷲ қа қийин әмәс [20]. Улар (йәни халайиқлар) ниң һәммиси (қиямәт күни қәбрилиридин) чиқип, аﷲ қа мулақат болиду, аҗизлири (йәни әгәшкүчилири) мутәкәббирлиригә (йәни әгәштүргүчилиригә): «шүбһисизки, биз силәрниң әгәшкүчилириңлар идуқ, силәр бизгә болуватқан аﷲ ниң азабидин азрақ дәпи қилаламсиләр?» дәйду. Улар: «аﷲ бизни һидайәт қилған болса иди, биз әлвәттә силәрни һидайәт қилаттуқ, биз мәйли налә пәряд қилайли, мәйли сәвр қилайли, бәрбир охшаш, бизгә һечқандақ қачидиған җай йоқ» дәйду [21]. Иш пүткәндә (йәни һесаб түгәп, җәннәтиләр билән дозихилар айрилип болғанда), шәйтан: «аﷲ һәқиқәтән силәргә (итаәт қилғучини мукапатлаш, асийлиқ қилғучини җазалаштин ибарәт) раст вәдини қилған иди, (вәдисигә вапа қилди). Мән силәргә (өлгәндин кейин тирилиш саваб, җаза дегәнләр йоқ, дәп ялған) вәдә қилған идим, (вәдәмгә) хилаплиқ қилдим, силәргә мениң (куфриға, гунаһқа зорлиғудәк) һөкүмранлиқим болғини йоқ, мән силәрни пәқәт (гумраһлиққа) дәвәт қилдим, силәр (дәвитимни) қобул қилдиңлар, шуниң үчүн мени әйиблимәңлар, өзүңларни әйибләңлар, мән силәргә ярдәм берип силәрни қутқузалмаймән, силәрму маңа ярдәм берип мени қутқузалмайсиләр, мән силәрниң бурун мени аﷲ қа (ибадәттә) шерик қилғанлиқиңларни етирап қилмаймән, шүбһисизки, залимлар чоқум қаттиқ азабқа дучар болиду» дәйду [22]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанлар, пәрвәрдигариниң изни билән, астидин өстәңлар еқип туридиған җәннәтләргә кириду, у җәннәтләрдә мәңгү қалиду, (пәриштиләр уларни һөрмәтләп) силәргә аманлиқ болсун, дәп салам бериду [23]. Аﷲ ниң мундақ бир тәмсил көрсәткәнликини көрмидиңму. Кәлимә тәййибә (йәни яхши сөз, иман кәлимиси) йилтизи йәрниң астида болған, шехи асманға тақашқан [24]. Пәрвәрдигариниң изни билән вақти вақтида мевә берип туридиған есил дәрәхқә охшайду. Аﷲ кишиләргә вәз нәсиһәт алсун дәп, уларға нурғун тәмсилләрни кәлтүриду [25]. Яман сөз(йәни куфри кәлимиси) земиндин қомуруп ташланған, һечқандақ қарари йоқ начар дәрәхқә охшайду [26]. Аﷲ мөминләрни мустәһкәм иман билән дуняда вә ахирәттә мәһкәм турғузиду. Аﷲ залимла ни гумраһ қилиду, аﷲ халиғинини қилиду [27]. Аﷲ ниң бәргән немитигә куфрилиқ қилған вә өз қәвмини (аздуруш билән) һалакәт мәвқәсигә чүшүрүп қойғанларни көрмидиңму? [28]. (һалакәт мәвқәси) җәһәннәмдурки , улар җәһәннәмгә кириду, у немидегән яман җай! [29]. Улар (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин (йәни ислам динидин) аздуруш үчүн, аﷲ қа нурғун бутларни шерик қиливалди. Уларға: «(дуняниң немәтлиридин) бәһримән болдуңлар, шүбһисизки, силәрниң баридиған җайиңлар дозахтур» дегин [30]. Мөмин бәндилиримгә ейтқинки, улар намазни ада қилсун, алди саттиму, достлуқму болмайдиған күн (йәни қиямәт күни) келиштин бурун, биз уларға бәргән мал мүлүктин йошурун вә ашкара йосунда сәдиқә қилсун [31]. Аﷲ асманларни вә земинни яратти, булуттин ямғур яғдуруп бәрди, ямғур сүйи билән силәргә ризиқ қилип нурғун мевиләрни өстүрүп бәрди, аﷲ силәргә өз әмри бойичә деңизда қатнайдиған кемиләрни бойсундуруп бәрди, силәргә дәряларни бойсундуруп бәрди [32]. Силәргә ай билән күнни тәртиплик дәвр қилип туридиған қилип бойсундуруп бәрди, силәргә кечә билән күндүзни бойсундуруп бәрди [33]. Аﷲ силәргә сориған нәрсәңларниң һәммисини бәрди, силәр аﷲ ниң немәтлирини санап түгитәлмәйсиләр, капир адәм, шәк шүбһисизки, зулум қилғучидур, (аﷲ ниң немәтлиригә) куфрилиқ қилғучидур [34]. Өз вақтида ибраһим ейтти: «пәрвәрдигарим! бу җайни (йәни мәккини) тинч (җай) қилип бәргин, мени вә мениң әвладлиримни бутларға чоқунуштин йирақ қилғин [35]. Пәрвәрдигарим! улар (йәни бутлар) нурғун кишиләрни аздурди, кимки маңа әгәшкән икән, у мениң динимдидур, кимки маңа асийлиқ қилған икән, сән әлвәттә (униңға) мәғпирәт қилишқа вә мәрһәмәт қилишқа (қадирсән) [36]. Пәрвәрдигаримиз! әвладимниң бир қисимини (йәни балам исмаил билән аялим һаҗәрни) намаз оқусун (йәни саңа ибадәт қилсун дәп) сениң һөрмәтлик өйүңниң қешидики екинсиз бир вадиға (йәни мәккигә) орунлаштурдум, пәрвәрдигаримиз! бир қисим кишиләрниң диллирини уларға майил қилғин, уларни шүкүр қилсун дәп түрлүк мевиләрни уларға ризиқ қилип бәргин [37]. Пәрвәрдигаримиз! сән бизниң йошурун вә ашкара қилғанлиримизни билип турисән, асман земиндики һеч нәрсә аﷲ қа мәхпий әмәс [38]. Җими һәмдусана яшанғинимда маңа исмаил билән исһақни бәргән аﷲ қа хастур! пәрвәрдигарим! һәқиқәтән дуани аңлап турғучидур (йәни дуа қилғучиниң дуасини иҗабәт қилғучидур) [39]. Пәрвәрдигарим! мени вә бир қисим әвладимни намазни ада қилғучи қилғин, пәрвәрдигаримиз! дуайимни қобул қилғин [40]. Пәрвәрдигаримиз! һесаб алидиған күндә (йәни қиямәт күнидә) маңа, ата анамға вә мөминләргә мәғпирәт қилғин» [41]. Залимларниң қилмишлиридин аﷲ ни бихәвәр дәп ойлимиғин, аﷲ уларни җазалашни (шу күниниң дәһшитидин) көзләр чәкчийип қалидиған күнигичә (йәни қиямәт күнигичә) кечиктүриду [42]. (бу күндә) улар башлирини көтүрүп, алға қарап чапиду, көзлири ечилип қалиду, (теңирқиғанлиқтин) диллири (әқил идрактин) халий болуп қалиду [43]. (и муһәммәд!) кишиләрни (йәни куффарларни) азаб келидиған күн (йәни қиямәт күни) дин агаһландурғин, (бу күндә) залимлар: «пәрвәрдигаримиз! бизгә қисқиғина вақит мөһләт бәргин (йәни дуняға қайтурғин), дәвитиңни қобул қилайли, пәйғәмбәрләргә әгишәйли» дәйду. (уларға) силәр илгири, биз һәргиз йоқалмаймиз, дәп қәсәм ичмигәнмидиңлар? (дейилиду) [44]. Өзлиригә зулум қилғанларни (һалак қилғинимиздин кейин) силәр уларниң җайлирида турдуңлар (уларниң җайлиридин ибрәт алсаңларчу), уларни қандақ җазалиғанлиқимиз силәргә ениқ мәлум болди. Силәргә нурғун мисалларни кәлтүрдуқ (йәни пәйғәмбәрләргә чинпүтмигәнләрниң әһвалини баян қилдуқ) [45]. Улар һәқиқәтән (пәйғәмбәрләргә вә мөминләргә) микир ишләтти. Уларниң микри тағни өрүвәткүдәк (чоң) болсиму, аﷲ уларниң микрини бәрбат қилиду [46]. Аﷲ ни пәйғәмбәрлиригә қилған вәдисигә хилаплиқ қилиду дәп ойлимиғин, аﷲ һәқиқәтән ғалибтур, (достлири үчүн дүшмәнлиридин) интиқам алғучидур [47]. У күндә земинму башқа бир земинға, асманларму башқа бир асманларға айлиниду, улар (йәни пүтүн халайиқ қәбрилиридин чиқип) йеганә , қудрәтлик аﷲ ниң дәргаһида (йәни мәһшәргаһда) һазир болиду [48]. (и муһәммәд!) у күндә гунаһкарлар (йәни куффарлар) ни зәнҗирләр билән бир биригә четилип бағланған һалда көрүсән [49]. Уларниң көңлики қарамайдин болиду, от уларниң йүзлирини оривалиду [50]. Аﷲ һәр кишиниң қилмишиға қарап шундақ җаза бериду, аﷲ әлвәттә тез һесаб алғучидур [51]. Кишиләрниң агаһландурулуши, аﷲ ниң бир икәнликини билишлири, әқил игилириниң вәз нәсиһәт елишлири үчүн, бу (қуран) тәблиғдур (йәни кишиләргә тәблиғ қилиш үчүн назил қилинди) [52].

15 сүрә һиҗр мәккидә назил болған, 99 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Әлиф, лам, ра. Бу, китабниң рошән қуранниң айәтлиридур [1]. Капирлар (қиямәтниң дәһшитини көргәндә, дунядики чеғимизда) мусулман болған болсақчу, дәп арман қилиду [2]. (и муһәммәд!) уларни (йәни куффарларни мәйлигә) қоювәт, йәп ичип, ойнап күлүп йүрсун, улар биһудә арзулар билән боливәрмисун, улар узаққа қалмай (өз қилмишлириниң яманлиқини) билиду [3]. Биз қандақ бир шәһәрни һалак қилмайли, пәқәт униң (һалак болидиған) муәййән вақти болиду [4]. Һәрқандақ үммәтниң (һалак болидиған вақти) илгири сүрүлмәйду, һәм кечиктүрүлмәйду [5]. Улар ейтти: «и қуран назил қилинған адәм! сән һәқиқәтән мәҗнунсән [6]. Әгәр сән (мән рәсулуллаһ дегән сөзүңдә) растчиллардин болсаң, (пәйғәмбәрликиңгә гуваһлиқ беридиған) пәриштиләрни алдимизға елип кәлсәңчу?» [7]. Пәриштиләрни пәқәт һәқ асасида (йәни азаб назил қилишимиз муқәррәр болған чағдила) назил қилимиз, бу чағда уларға мөһләт берилмәйду (йәни уларниң азаби кечиктүрүлмәйду) [8]. Қуранни һәқиқәтән биз назил қилдуқ вә чоқум уни қоғдаймиз [9]. Шүбһисизки, сениңдин илгирики бурунқи һәрқайси таипиләргә нурғун пәйғәмбәрләрни әвәттуқ [10]. Улар өзлиригә пәйғәмбәр кәлсила уни мәсхирә қилишти [11]. Шундақ мәсхирә қилишни биз гунаһкарларниң диллириға салимиз [12]. Улар қуранға ишәнмәйду, бу бурундин адәт болуп қалған (йәни бурундин тартип пәйғәмбәрлирни инкар қилған қәвмләрни аﷲ ниң һалак қилиши адәт болуп келиватқан) иш [13]. Биз уларға асмандин бир ишик ечип бәргин, улар униңдин асманға өрләп (аләми әрваһни, пәриштиләрни көргән тәқдирдиму) [14]. Улар чоқум: «көзлиримиз бағлинип қалди, бәлким сеһирләнгән қәвм болуп қалсақ керәк» дейишиду [15]. Биз асманда буруҗларни яраттуқ вә көзәткүчиләр үчүн асманни (юлтузлар билән) безидуқ [16]. Һәр бир қоғланди шәйтандин асманни қоғдидуқ [17]. Лекин (асман хәвәрлиригә) оғрилиқчә қулақ салмақчи болған шәйтанни рошән ақар юлтуз қоғлап йетиду (йәни һалак қилиду) [18]. Йәр йүзини йейип кәң қилдуқ, униңға тағларни орнаттуқ, йәр йүзидә һәрхил тәкши өлчәмлик өсүмлүкләрни өстүрдуқ [19]. Йәр йүзидә силәр үчүн вә силәр ризқини берәлмәйдиғанлар (йәни хадимлар вә һайванлар) үчүн турмуш лазимәтликлирини яраттуқ (уларниң йемәк ичмәклирини силәр әмәс, биз яритимиз) [20]. Қандақ нәрсә болмисун, униң хәзиниси (йәни хәзининиң ачқучи) бизниң дәргаһимиздидур, биз уни пәқәт мәлум миқдардила чүшүримиз [21]. Биз ямғурни һәйдәйдиған шамалларни әвәттуқ, биз булуттин ямғур яғдуруп силәрни суғардуқ, силәр һәргиз уни сақлашқа қадир әмәссиләр [22]. Биз (һәммини) тирилдүримиз, (һәммини) өлтүримиз вә (һәммигә) варислиқ қилимиз [23]. Биз силәрдин илгири өткәнләрни һәқиқәтән билимиз вә кейин келидиғанларниму һәқиқәтән билимиз [24]. Пәрвәрдигариң һәқиқәтән (һесаб елиш вә җазалаш үчүн) уларни йиғиду. Аﷲ һәқиқәтән һекмәт билән иш қилғучидур, һәммини билгүчидур [25]. Шәк шүбһисизки, биз инсан (йәни адәм әләйһиссаламни) ни қара лайдин ясилип шәкилгә киргүзүлгән (чәксә җириңлайдиған) қуруқ лайдин яраттуқ [26]. Җинлар (йәни шәйтанлар вә уларниң башлиқи иблис) ни илгири түтүнсиз от ялқунидин яратқан идуқ [27]. Пәрвәрдигариң өз вақтида пәриштиләргә ейтти: «мән һәқиқәтән қара лайдин ясилип шәкилгә киргүзүлгән (чәксә җириңлайдиған) қуруқ лайдин инсан (йәни адәм әләйһиссалам) ни яритимән [28]. Мән уни толуқ яратқан (йәни уни яритип сүрәткә киргүзүп, әзалири толуқ вә мукәммәл инсан һалитигә кәлтүргән) вә униңға җан киргүзгән чеғимда, силәр униңға сәҗдә қилиңлар) [29]. Пәриштиләрниң бириму айрилип қалмай һәммиси (адәм әләйһиссаламға) сәҗдә қилди [30]. Пәқәт иблисла сәҗдә қилиштин баш тартти [31]. Аﷲ: «и иблис! сән немишқа сәҗдә қилмайсән?» деди [32]. Иблис: «қара лайдин ясап шәкилгә киргүзүп (чәксә җириңлайдиған) қуруқ лайдин яритилған инсан мениң сәҗдә қилишимға лайиқ әмәс» деди [33]. Аﷲ ейтти: «сән җәннәттин йоқал, һәқиқәтән қоғланди болдуң [34]. Саңа қиямәт күнигичә һәқиқәтән ләнәт болсун» [35]. Иблис: «пәрвәрдигарим! маңа халайиқлар тирилдүрүлидиған күн (йәни қиямәт күни) гичә мөһләт бәргин (мени һаят қалдурғин)» деди [36]. Аﷲ: «саңа һәқиқәтән мәлум вақитқичә мөһләт берилиду» деди [3738]. Иблис ейтти: «пәрвәрдигарим! сән мени гумраһ қиғанлиқиң үчүн, йәр йүзидә адәм балилириға (гунаһларни) әлвәттә чирайлиқ көрситимән, уларниң һәммисини әлвәттә аздуримән [39]. Улардин пәқәт талланған бәндилириңла буниңдин мустәсна (йәни уларни аздуралмаймән)» [40]. Аﷲ ейтти: «бу мән сақлашқа тегишлик тоғра йолдур [41]. Мениң бәндилиримгә (йәни уларни аздурушқа) сениң күчүң йәтмәйду, пәқәт гумраһлардин саңа әгәшкәнләргила (сениң күчүң йетиду)» [42]. Шүбһисизки, дозах улар (йәни иблис вә униң тәвәлири) ниң һәммисигә вәдә қилинған җайдур [43]. Җәһәннәмниң йәттә дәрвазиси болуп, уларниң һәрбиридин киридиған муәййән бир бөлүк (адәм) бар [44]. Тәқвадарлар һәқиқәтән (ахирәттә япйешил) бағ бостанлардин, су, һәсәл вә мәй еқип туридиған) булақлардин бәһримән болиду [45]. (уларға) җәннәткә аман есән, тинч кириңлар! дейилиду [46]. Уларниң диллиридики дүшмәнликни чиқирип ташлаймиз, улар өзара қериндаш болған һалда тәхтләр үстидә бир биригә қаришип олтуриду [47]. Җәннәттә уларға чарчаш болмайду, улар җәннәттин чиқириветилмәйду [48]. (и муһәммәд!) мениң (мөмин) бәндилиримгә хәвәр қилғинки, мән толиму мәғпирәт қилғучимән, наһайити рәһим қилғучимән [49]. Мениң азабим қаттиқтур [50]. Уларға ибраһимниң меһманлири һәққидики (һекайини) ейтип бәргин [51]. Өз вақтида пәриштиләр ибраһимниң йениға кирип салам бәрди, ибраһим: «биз һәқиқәтән силәрдин қорқуватимиз» деди [52]. Улар: «қорқмиғин, (биз пәрвәрдигариңниң әлчилиримиз), һәқиқәтән саңа (өсүп чоң болғинида) наһайити билимлик (болидиған) бир оғул (йәни исһақ) билән хуш хәвәр беримиз» деди [53]. Ибраһим: «мән қериған турсам, маңа (бала билән) хуш хәвәр бәрдиңларму? Маңа немә билән хуш хәвәр бериватисиләр?» деди [54]. Улар: «биз саңа раст хуш хәвәр бәрдуқ, наүмид болмиғин» деди [55]. Ибраһим: «пәрвәрдигариңниң рәһмитидин гумраһлардин башқа кимму наүмид болар?» деди [56]. Ибраһим: «и әлчиләр! немә иш билән кәлдиңлар?» деди [57]. Улар ейтти: «биз һәқиқәтән гунаһкар биз қәвм (ни җазалаш) үчүн әвәтилдуқ [58]. Пәқәт лутниң тәвәлирила буниңдин мустәсна, биз улар (йәни лутниң тәвәлири вә униң аилисидикиләр) ниң һәммисини (азабтин) чоқум қутулдуримиз [59]. Пәқәт лутниң хотунила буниңдин мустәсна, биз униң чоқум башқилар билән биллә азаблинидиғанлиқини алдин бекиттуқ» [60]. Әлчиләр лутниң аилисигә кәлгән чағда [61]. Лут: «силәр һәқиқәтән натонуш адәмләрғу?» деди [62]. Улар ейтти: «ундақ әмәс (биз аﷲ ниң әлчилиримиз), биз сениң алдиңға улар (йәни сениң қәвмиң) шәклиниватқан азабни елип кәлдуқ [63]. Биз саңа һәқиқәтни елип кәлдуқ, биз әлвәттә (сөзимиздә) растчилмиз [64]. Кечиниң ахирида аиләңдикиләрни елип йолға чиққин, өзүң уларниң арқисида маңғин, силәрдин һечбир адәм арқисиға қаримисун, силәр буйрулған йәргә йәткүчә алға қарап меңивериңлар» [65], сәһәрдә булар (йәни лутниң қәвм) ниң йилтизи қурутулиду (йәни тәлтөкүс һалак қилиниду) дегән һөкүмни лутқа вәһий қилдуқ [66]. (сәдум) шәһриниң аһалиси (йәни лутниң қәвми) хушал болушуп йетип келишти [67]. Лут ейтти: «булар мениң меһминим, (уларға чеқилип қоюп уларниң алдида) мени рәсва қилмаңлар [68]. Аﷲ тин қорқуңлар (меһминимни харлаш арқилиқ) мени харлимаңлар» [69]. Улар: «биз сени кәлгән мусапирларни һимайә қилиштин тосмиғанмидуқ?» деди [70]. Лут: «булар мениң қизлирим (йәни қәвмимниң қизлири) дур, әгәр (қазаи шәһвәт) қилмақчи болсаңлар (уларни никаһлап елиңлар)» деди [71]. (и муһәммәд!) сениң һаятиң билән қәсәмки, улар әлвәттә гумраһлиқлирида теңирқап йүрүшиду [72]. Күн чиқар вақтида уларға қаттиқ чуқан йүзләнди [73]. Биз у шәһәрни астин үстүн қиливәттуқ (йәни көмтүрүвәттуқ) вә уларниң үстиигә (ямғурдәк) сапал таш яғдурдуқ [74]. Униңда (йәни уларға назил болған азабта) көзәткүчиләр үчүн һәқиқәтән нурғун ибрәтләр бар [75]. У шәһәр (қурәйшләр шамға баридиған) йол үстидә һәқиқәтән һелиму мәвҗут турмақта [76]. Буниңда мөминләр үчүн һәқиқәтән ибрәт бар [77]. Әйкәликләр, шүбһисизки, залим иди (йәни куфрида һәддидин ашқанлар иди) [78]. (шуәйбниң пәйғәмбәрликини инкар қилғанлиқлири үчүн) уларни һалак қилдуқ, улар (йәни бу икки шәһәр) ниң һәр иккилиси, шүбһисизки, ашкара йол үстидидур (и мәккә аһалиси! улардин ибрәт алмамсиләр?) [79]. Һиҗриликләр һәқиқәтән пәйғәмбәрләрни инкар қилди (йәни уларниң салиһ әләйһиссаламни инкар қилғанлиқи башқа пәйғәмбәрләрниму инкар қилғанлиқидур) [80]. Уларға мөҗизилиримизни кәлтүрдуқ (йәни таштин чиши төгә чиқириштәк қудритимизгә далаләт қилидиған мөҗизиләрни уларға көрсәттуқ), улар бу (мөҗизә) ләрдин йүз өрүди [81]. Улар (азабтин) әмин болған һалда тағларни тешип (бу бизни аﷲ ниң азабидин сақлайду дәп) өй салатти [82]. Лекин қаттиқ чуқан сәһәрдила уларни һалак қилди [83]. Уларниң қилған әмгәклири өзлиригә әсқатмиди (йәни уларниң салған биналири уларни аﷲ ниң азабидин сақлап қалалмиди) [84]. Биз асманларни, земинни вә улардики нәрсиләрни пәқәт һәқ асасидила яраттуқ, қиямәтниң болуши чоқумдур, (и муһәммәд! наданлар билән тәң болмиғин, уларға) чирайлиқ муамилидә болғин [85]. Пәрвәрдигариң һәқиқәтән һәммини яратқучидур, (бәндиләрниң әһвалини) билип турғучидур [86]. (намазда) тәкрарлинип туридиған йәттә айәтни (йәни сүрә фатиһәни) вә улуғ қуранни һәқиқәтән саңа ата қилдуқ [87]. Бәзи капирларниң биз бәһримән қилған нәрсилиригә көз салмиғин, улар (ниң иман ейтмиғанлиқидин) қайғурмиғин, мөминләргә кәмтәр болғин [88]. «мән һәқиқәтән (силәрни аﷲ ниң азабиниң назил болушидин) ашкара агаһландурғучимән» дегин [89]. Парчиливәткүчиләргә (йәни йәһудийлар вә насараларға тәврат билән инҗилни) назил қилғандәк (саңа сүрә фатиһә билән улуғ қуранни назил қилдуқ) [90]. Улар (йәни йәһудийлар вә насаралар) қуранни парчә пәрчә қиливәтти (йәни қуранниң бәзисигә ишинип, бәзисини инкар қилди) [91]. Пәрвәрдигариңниң нами билән қәсәмки, улар (йәни халайиқ) ниң һәммисиниң (бу дуняда) қилған ишлирини чоқум сораймиз [92 93]. Саңа буйрулғанни (йәни пәрвәрдигариңниң әмрини) ашкара оттуриға қойғин, мушриклар (ниң мәсхирәлиригә) пәрва қилмиғин [94]. Сени мәсхирә қилғучиларға биз чоқум тетиймиз [95]. Улар башқа мәбудларни аﷲ қа шерик қилиду, улар узаққа қалмай (ишниң ақивитини) билиду [96]. Биз уларниң сөзлиридин йүрикиңниң сеқиливатқанлиқини обдан билимиз [97]. Пәрвәрдигариңға һәмду вә тәсбиһ ейтқин, һәм сәҗдә қилғучилардин болғин [98]. Сән өзүңгә өлүм кәлгәнгә (йәни әҗилиң йәткәнгә) қәдәр пәрвәрдигариңға ибадәт қилғин [99].

16 сүрә нәһл мәккидә назил болған, 128 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Аﷲ ниң пәрмани (йәни қиямәт) чоқум келиду, униңға алдирап кәтмәңлар, аﷲ улар (йәни мушриклар) ниң шерик кәлтүргән нәрсилиридин пактур вә йүксәктур [1]. Аﷲ өз ирадиси бойичә халиған бәндилиригә пәриштиләрни вәһйи билән назил қилип (мундақ дәйду): «(инсанларни) агаһландуруңларки, мәндин башқа һеч илаһ йоқтур, мәндин (йәни азабимдин) қорқуңлар» [2]. Аﷲ асманларни вә земинни һәқ яратти, аﷲ улар (йәни мушриклар) ниң шерик кәлтүргән нәрсилиридин йүксәктур [3]. У инсанни абимәнийдин яратти, нагаһан у (аﷲ қа) ашкара хусумәт қилғучидур [4]. Аﷲ чарва малларни силәрниң мәнпәәтлинишиңлар үчүн яратти, улар (ниң юңи вә териси) билән иссинисиләр, улар (ниң нәсли, сүти, сөңики вә қиғи) дин пайдилинисиләр вә улар (ниң гөшлири) ни йәйсиләр [5]. Уларни кәчтә отлақтин қайтуруп кәлгән вә әтигәндә отлаққа елип чиққан вақтиңларда, чарва маллар силәргә зиннәт болуп (хушаллиқ беғишлайду) [6]. Улар йүк тақлириңларни силәр җапа мушәққәт билән аран йетип баралайдиған җайларға көтүрүп бариду, силәрниң пәрвәрдигариңлар силәргә һәқиқәтән шәпқәтликтур вә меһрибандур [7]. Аﷲ атни, хечирни вә ешәкни минишиңлар үчүн вә зиннәт үчүн яратти, аﷲ йәнә силәр билмәйдиған нәрсиләрниму яритиду [8]. Тоғра йол көрситишни аﷲ өз үстигә алған. Бәзи йоллар әгри болиду, мубада аﷲ халиса иди, силәрниң һәммиңларни әлвәттә тоғра йолға салған болатти [9]. Аﷲ силәргә булуттин ямғур яғдуруп бәрди, униңдин ичисиләр вә шу ямғур ақилиқ өскән дәл дәрәхләр билән чарваңларни бақисиләр [10]. Аﷲ силәргә шу ямғур билән зираәтләрни өстүрүп бериду, зәйтун, хорма, үзүм вә түрлүк мевиләрни өстүрүп бериду, чоңқур пикир қилидиған қәвм үчүн буниңда һәқиқәтән ( аﷲ ниң қудритини көрситидиған) дәлилләр бар [11]. Аﷲ силәргә кечини, күндүзни, күнни, айни бойсундуруп бәрди, юлтузларму аﷲ ниң әмри билән бойсундурулғандур; Чүшинидиған қәвм үчүн буниңда нурғун дәлилләр бар [12]. Аﷲ йәнә йәр йүзидә силәр үчүн яратқан рәңгарәң нәрсиләрни (силәргә бойсундуруп бәрди), вәз нәсиһәт алидиған қәвм үчүн буниңда әлвәттә ибрәт бар [13]. Аﷲ силәрни деңизниң йеңи гошлири (йәни белиқлири) ни йесун, тақайдиған зиннәт буюмлири (йәни үнчә марҗанлар) ни чиқарсун дәп, силәргә деңизни бойсундуруп бәрди. Аﷲ ниң немәтлирини тәләп қилишиңлар вә униңға шүкүр қилишиңлар үчүн, ( аﷲ ниң бойсундуруши билән йемәк ичмәкләр вә йүк тақлар қачиланған) кемиләрниң деңизда долқун йерип кетиватқанлиқини көрүсән [14]. Земинниң силәрни тәвритивәтмәслики үчүн, аﷲ униңда тағларни бәрпа қилди, (зираәтлириңларни , чарва маллириңларни суғиришиңлар үчүн) ериқ өстәңләрни, езип қалмаслиқиңлар үчүн йолларни пәйда қилди [15]. (йолларға) бәлгиләрни қилди. Улар (кечиси қуруқлуқта вә деңизларда) юлтузлар билән йол тапиду [16]. (путун каинатни) яратқан аﷲ билән (һеч нәрсини) яриталмайдиған (бутлар) охшаш боламду? Ойлимамсиләр [17]. Әгәр аﷲ ниң (силәргә бәргән) немитини санисаңлар , униң һесабини елип болалмайсиләр. Шүбһисизки, аﷲ силәр (ниң бу җәһәттики йетәрсизликиңлар) ни әлвәттә мәғпирәт қилғучидур, (бәндилиригә) меһрибандур [18]. Аﷲ силәр йошурған вә ашкара қилғанниң һәммисини билип туриду [19]. Уларниң аﷲ ни қоюп ибадәт қилғанлири (йәни бутлири) һеч шәйини яриталмайду, бәлки уларниң өзлири яритилғандур (йәни инсанлар тәрипидин ясалғандур) [20]. Улар (йәни бутлар) тирик ә мәс, өлүктүр , улар (чоқунғучилириниң) қачан қайта тирилдүрүлидиғанлиқини уқмайду [21]. Силәрни (ибадәт қилишқа лайиқ) илаһиңлар бирдур, ахирәткә ишәнмәйдиғанларниң диллири ( аﷲ ниң бирликини) инкар қилиду, улар чоңчилиқ қилип, (һәқни қобул қилиштин) баш тартқучилардур [22]. Аﷲ уларниң йошурғанлирини вә ашкара қилғанлирини растла билип туриду, аﷲ тәкәббурлуқ қилғучиларни һәқиқәтән дост тутмайду [23]. Уларға (йәни мушрикларға): «пәрвәрдигариңлар (пәйғәмбиригә) немиләрни назил қилди?» дейилсә, улар (мәсхирә қилип): «қәдимкиләрниң әпсанилирини (назил қилиди)» дейишиду [24]. Улар қиямәт күни өзлириниң гунаһлириға толуқ җавабкар болушлири вә өзлири тәрипидин билмәстин аздурулғанларниң бир қисим гунаһлириға өзлири җавабкар болушлири үчүн (юқириқи боһтан созләрни қилди), уларниң җавабкар болидиғини немидегән яман! [25]. Улар (йәни мәккә капирлири) дин илгири өткән капирлар (өз пәйғәмбәрлиригә) һийлә микир ишлитип ( аﷲ ниң нурини өчүрмәкчи болди). Аﷲ уларниң (һийлә микир) бинасини тәлтөкүс гумран қилди, уларниң үстигә (бу бинаниң) өгзиси өрүлүп чүшти, уларға өзлири ойлимиған йәрдин азаб кәлди [26]. Андин кейин аﷲ уларни қиямәт күни рәсва қилиду, (уларға кайип) «мениң шериклирим қени қәйәрдә? Силәр улар тоғрисида (пәйғәмбәрләр билән) муназирилишәттиңларғу?» дәйду. Илим беригәнләр (йәни уларни иманға дәвәт қилған пәйғәмбәрләр вә өлималар): «бүгүн рәсвалиқ вә азаб һәқиқәтән капирларға тегишликтур» дәйду [27]. Улар (куфрини ихтияр қилип) өзлиригә зиян салған шараитта, пәриштиләр уларниң җанлирини алиду. Улар бойсунғанлиқлирини билдүрүп: «биз һечқандақ яман иш қилмидуқ» (дәйду). Ундақ әмәс, аﷲ силәниң қилмишиңларни һәқиқәтән толуқ билгүчидур [28]. Силәр (ичидә) мәңгү қалидиған җәһәннәмниң дәрвазилиридин кириңлар, чоңчилиқ қилип, (аﷲ қа итаәт қилиштин баш тартқучиларниң баридиған җайи немидегән яман! [29]. Тәқвадарларға: «пәрвәрдигариңлар (пәйғәмбиригә) немиләрни назил қилди?» дейилсә, улар: «яхши сөзләрни назил қилди» дейишиду. Яхши иш қилғучилар бу дуняда мукапатлиниду, ахирәт юрти (улар үчүн техиму) яхшидур. Тәқвадарларниң юрти растла немидегән гүзәл! [30]. Улар астидин өстәңлар еқип туридиған әдни җәннәтлиригә кириду, у йәрдә уларниң көңли халиған нәрсиләр тепилиду, аﷲ тәқвадарларни әнә шундақ мукапатлайду [31]. Улар (мушриклик вә гунаһлардин) пак болған шараитта пәриштиләр уларни қәбзи роһ қилиду, пәриштиләр уларға: «салам силәргә! қилған әмәлиңларни хасийитидин җәннәткә кириңлар» дәйду [32]. Капирлар пәқәт (өзлириниң җенини елиш үчүн) пәриштиләрниң чүшүшини яки пәрвәрдигариңниң әмриниң (йәни азабиниң) чүшүшинила күтиду, улардин бурун өткән (капир) ларму әнә шундақ қилған иди. Аﷲ уларға зулум қилғини йоқ, лекин улар өзлиригә өзлири зулум қилди [33]. Улар қилмишлириниң җазасини тартти, уларға мәсхирә қилғанлиқлириниң җазаси (йәни қаттиқ азаби) чүшти [34]. Мушриклар: «мубада аﷲ халиған болса, биз вә бизниң ата бовилиримиз аﷲ ни қоюп һич нәрсигә ибадәт қилмиған болаттуқ, аﷲ һарам қилмиған (йәни аﷲ ниң һөкмисиз) һич нәрсини һарам қилмиған болаттуқ» деди. Улардин илгирикиләрму әнә шундақ қилған иди. Пәйғәмбәрләрниң мәсулийити пәқәт рошән тәблиғ қилиштинла ибарәт (һидайәт қилиш болса аﷲ ниң ишидур) [35]. Биз һәқиқәтән һәр бир үммәткә: «аﷲ қа ибадәт қилиңлар, шәйтандин (йәни шәйтанға, бутларға, каһинларға охшаш һәрқандақ мәбудқа ибадәт қилиштин) йирақ болуңлар» дәп пәйғәмбәр әвәттуқ, уларниң арисида аﷲ һидайәт қилғанлириму бар, гумраһлиққа тегишлик болғанлириму бар. Йәр йүзидә сәйр қилип йүрүп (пәйғәмбәрләрни) инкар қилғанларниң ақивитиниң қандақ болғанлиқини көзитиңлар [36]. Сән уларниң һидайәт типишиға һерис болсаңму, аﷲ өзи гумраһ қилған кишини һидайәт қилмайду, уларни (аﷲ ниң азабидин қутулдуридиған) һечқандақ мәдәткар йоқ [37]. Улар: «аﷲ өлүкни тирилдүрмәйду » дәп қаттиқ қәсәм ичишти, ундақ әмәс (йәни өлүкни тирилдүриду), аﷲ вәдисини чоқум ишқа ашуриду, лекин инсанларниң толиси ( аﷲ ниң қудритини) билмәйду (шуңлашқа өлгәндин кейин тирилишни инкар қилиду [38]. Аﷲ улар ихтилап қилишқан һәқ билән наһәқни уларға айрип бериш вә капирларға уларниң ялғанчилиқлирини билдүрүп қоюш үчүн (уларни қайтидин тирилдүриду) [39]. Биз бирәр шәйини вуҗудқа кәлтүрмәкчи болсақ, униңға: «вуҗудқа кәл» дәймиз дә, у вуҗудқа келиду [40]. Зулумға учриғандин кейин аﷲ йолида һиҗрәт қилғанларни дуняда чоқум яхши җайға орунлаштуримиз, улар билидиған болса, уларға ахирәтниң саваби техиму чоңдур [41]. Улар (еғирчилиқларға) сәвр қилди, улар (һәммә ишта) пәрвәрдигариға тәвәккүл қилиду (йәни йөлиниду) [42]. Сәндин илгири биз пәқәт әрләргила вәһйи назил қилип, уларни пәйғәмбәр қилип әвәттуқ, (и қурәйш җамаәси!) буни билмисәңлар, илим әһлилири (йәни тәврат вә инҗилни билгүчиләр) дин сораңлар [43]. (уларни уларниң растлиқини көрситип беридиған) дәлилләр вә муқәддәс китаблар билән (әвәттуқ), биз саңа қуранни инсанларға чүшүрүлгән шәриәтни баян қилип бәрсун, улар (бу қуранни) пикир қилип (униңдин вәз нәсиһәт алсун) дәп назил қилдуқ [44]. Һийлә микир ишлитип яман иш қилғанлар аﷲ ниң өзлирини йәргә ютқузувиетишидин яки өзлиригә ойлимиған йәрдин азаб келидин қорқмамду? [45]. Яки өзлирини сәпәр устидики чағлирида җазаға юлуқтурушидин қорқмамду? (бу чағда) улар қечип қутулалмайду [46]. Яки (аﷲ ниң) өзлирини қәдәммуқәдәм җазалишидин қорқмамду? Силәрниң пәрвәрдигариңлар әлвәттә мәрһәмәтликтур, меһрибандур (шуңа силәрни алдирап җазалимиди [47]. Улар аﷲ яратқан шәйиләрниң сайилириниң бойсунған һалда аﷲ қа сәҗдә қилиш йүзисидин оң солға майил болуп турғанлиқини көрмидиму? [48]. Асманлардики вә земиндики һайванатлар, пәриштиләр аﷲ қа сәҗдә қилиду, улар ( аﷲ қа сәҗдә қилиштин) чоңчилиқ қилип баш тартмайду [49]. Улар өз үстидики пәрвәрдигаридин қорқиду, өзлиригә буйрулғанни қилиду [50]. Аﷲ: «икки илаһқа ибадәт қилмаңлар, у пәқәт бирла илаһтур, мәндинла қорқуңлар» деди [51]. Асманлардики вә земиндики һәммә нәрсә аﷲ ниң мүлкидур, ибадәт һәмишә аﷲ қа хастур, аﷲ тин бөләк ғәйридин қорқамсиләр? [52]. Силәр бәһримән болуватқан немәтләрниң һәммисини аﷲ бәргән, силәргә бир еғирчилиқ йәтсә, аﷲ қа ялвуруп дуа қилисиләр [53]. Аﷲ силәрдин еғирчилиқни көтүрүвәтсә , араңлардин бир бөлүк адәм дәрһал өз пәрвәрдигариға шерик кәлтүриду [54]. Улар өзлиригә бәргән (бешидики еғирчилиқни көтүрүвәткәнликимиздин ибарәт) немитимизгә нашүкүрлүк қилиду, (силәр әҗилиңлар йәткүчә дунядин) бәһримән болуңлар, (ишиңларниң ақивитини) узаққа қалмай билисиләр [55]. Улар биз өзлиригә бәргән мал мүлүктин билимсиз (бутларға) несивә қалдуриду, (и мушриклар!) аﷲ ниң нами билән қәсәмки, силәр өзүңлар ойдуруп чиқарған нәрсәңлар үчүн чоқум сораққа тартилисиләр [56]. Улар аﷲ қа қизларни нисбәт бериду, аﷲ (бундақ боһтандин) пактур, улар өзи арзу қилидиғанлирини өзлиригә нисбәт бериду [57]. Уларниң бирәрсигә (хотуниниң) қиз туғқанлиқ хош хәвири йәткүзүлсә, чирайи өзгирип, ғәзәпнак болуп кетиду [58]. Йәткүзүлгән яман хәвәрдин қорқуп, өз қәвмигә көрүнмәй йошурунувалиду. Андин у номусқа чидап қизни сақлап қаламду? Яки уни топа астиға (тирик) көмәмду? (шу һәқтә ойлиниду) уларниң һөкми (йәни оғулларни өзлиригә нисбәт берип, қизларни аﷲ қа нисбәт бериши) һәқиқәтән немидегән қәбиһ! [59]. Ахирәткә ишәнмәйдиғанлар (оғулни яхши көрүп, қизни яман көрүш, хотуни оғул туғса хушал болуп, қиз туғса аччиқи келиш, ар номустин вә кәмбәғәлликтин қорқуп, қизларни тирик күмүшкә охшаш) яман сүпәтләргә игә, аﷲ болса әң алий хисләтләргә игә, аﷲ ғалибтур, һекмәт билән иш қилғучидур [60]. Әгәр аﷲ инсанларни уларниң зулми түпәйлидин (чапсан) җазалайдиған болса, йәр йүзидә қимирлап туридиған һечбир җан игисини қоймиған болатти, лекин аﷲ уларни муәййән вақитқичә тәхир қилиду, уларниң (һалак болуш) вақти кәлгәндә қилчә вақитму кечиктүрүлмәйду, (вақти кәлмисә) қилчә вақитму илгири сүрүлмәйду [61]. Улар өзлири яман көрүдиғанни аﷲ қа мәнсуп қилиду, улар ақивитиниң яхши болидиғанлиқи билән җөйлүйду, шүбһисизки, улар дозах азабиға дучар болиду, улар (дозахта) ташлинип қалғучилардур [62]. (и муһәммәд!) аﷲ нами билән қәсәмки, сәндин илгири өткән үммәтләргә һәқиқәтән (пәйғәмбәрләр) әвәттуқ, шәйтан уларниң әмәллирини өзлиригә чирайлиқ көрсәтти, шәйтан бүгүн уларниң ярдәмчисидур. Улар ахирәттә қаттиқ азабқа дучар болиду [63]. (и муһәммәд!) биз китабни (йәни қуранни) пәқәт сениң кишиләргә улар (динидики) дәталаш қилишқан нәрсиләрни баян қилип беришиң үчүн, иман ейтидиған қәвмгә һидайәт вә рәһмәт болсун үчүнла назил қилдуқ [64]. Аﷲ булуттин ямғур яғдуруп, шуниң билән қағҗирап қалған земинда (түрлүк зираәтләрни) үндүрди, буниңда (вәз нәсиһәт) аңлайдиған қәвм үчүн, әлвәттә, (аﷲ ниң қудритиниң чоңлуқини көрситидиған) дәлилләр бар [65]. Чаһар пайларда силәр үчүн һәқиқәтән бир ибрәт бар. Силәрни чаһарпайларниң қарнидики маяқ тезәктин вә қандин айрилип чиққан пакиз вә тәмлик сүт билән суғиримиз [66]. (силәр үчүн йәнә бундақ ибрәтму барки) хормидин, үзүмдин шараблар вә пакиз йемәкликләр ясайсиләр, әқилни ишлитидиған қәвм үчүн буниңда һәқиқәтән аﷲ ниң бирликини көрситидиған дәлил бар [67]. Пәрвәрдигариң һәсәл һәрисигә илһам билән билдүрди: «тағларға, дәрәхләргә вә (кишиләрниң һәсәл һәрилири үчүн) ясиған өйлиригә ува түзгин [68]. Андин кейин, түрлүк мевиләр (йәни гүл чечәкләр) дин йегин, пәрвәрдигариңниң йоллириға итаәтмәнлик билән киргин», униң (йәни һәсәл һәрисиниң) қарнидин инсанларға шипа болидиған хилму хил рәңлик ичимлик (йәни һәсәл) чиқиду. Буниңда (аﷲ ниң қудритиниң чоңлуқини) пикир қилидиған қәвм үчүн ибрәт бар [69]. Аﷲ силәрни яратти, андин (әҗилиңлар пүткәндә) силәрни қәбзи роһ қилиду, араңларда өмүрниң яман (йәни әң қерилиқ) басқучиға улишидиғанларму бар, улар һәтта (бир нәрсиләрни) билгәндин кейин, һеч нәрсини билмәс болуп қалиду (йәни илгири билидиғанлирини унтуп, күч қуввити түгәп, әқли кемийип кичик балиға охшап қалиду). Аﷲ һәқиқәтән (мәхлуқатни башқурушни) билгүчидур, (өзи ирадә қилған нәрсини ишқа ашурушқа) қадирдур [70]. Аﷲ силәрниң бәзиңларни бәзиңлардин ризиқта үстүн қилди, ризиқта үстүн қилинғанлар өзлириниң ризқини баравәр болуш үчүн қол астидики қулларға бәрмәйду, улар аﷲ ниң немитини инкар қилишамду? [71]. Аﷲ силәр (ниң уни үлпәт елишиңлар) үчүн хотунуңларни өз типиңлардин яратти, силәр үчүн улардин оғулларни вә нәвриләрни яратти. Силәргә түрлүк шерин нәрсиләрни ризиқ қилип бәрди. Улар батилға (йәни бутларға) ишинип аﷲ ниң немитигә куфрилиқ қиламду? [72]. Улар аﷲ ни қоюп, өзлиригә асманлардин һечқандақ ризиқ чүшүрүп вә йәрдин һечқандақ ризиқ чиқирип (йәни асмандин ямғур яғдуруп вә йәрдин зираәт вә дәрәхләрни өстүрүп) берәлмәйдиған, (шундақ қилишқа) қудрити йәтмәйдиған бутларға чоқунамду? [73]. Силәр аﷲ қа мисал кәлтурмәңлар (йәни аﷲ қа бутларни охшатмаңлар, аﷲ қа шерик кәлтүрмәңлар). Аﷲ һәқиқәтән (һәммә һәқиқәтни) билиду, силәр (аﷲ ниң бүйүклүкини) билмәйсиләр [74]. Аﷲ бундақ бир мисал кәлтүриду: һечқандақ ишни өз алдиға бир тәрәп қилалмайдиған бир қул биз обдан ризиқ (йәни мал мүлүк) ата қилған вә уни йошурун яки ашкара йосунда сәдиқә қилип турған (һөр әркин) адәм билән охшашму? (йәни һеч нәрсигә игә болмиған қулға охшайдиған бутларни һәммигә игә болған вә каинатни халиғанчә тәсәрруп қилидиған аﷲ билән қандақму тәңләштүргили болсун?) җими һәмдусана аﷲ қа хастур! улар (йәни капирлар) ниң толиси (һәмдусанаға аﷲ лайиқ икәнликини, бутларниң һәмдусанаға вә ибадәткә лайиқ әмәсликини) уқмайду [75]. Аﷲ йәнә мундақ мисал кәлтүриду; Мундақ икки адәм бар болуп, уларниң бири һеч иш қилалмайдиған вә игисигә йүк болуп қалған бир гачадурки, игиси бу гачини мәйли қәйәргә әвәтсун, у һечқандақ пайда елип келәлмәйду, йәнә бири болса өзи тоғра йолда маңған вә (кишиләрни) һәққаний болушқа буйруйдиған адәмдур, бу икки адәм охшашму? (йәни бу гача билән өзи тоғра йолда туруп пасаһәтлик сөзләйдиған, өзи қуран нури билән нурланған адәм бир биригә охшамду? Әқиллиқ адәмниң уларни охшаш орунға қоймиғинидәк, бут вә ташни һәммини билгүчи қудрәтлик аﷲ билән охшаш орунға қойғили болмайду) [76]. Асманлардики вә земиндики ғәйбни билиш аﷲ қа хастур, қиямәтниң қайим болуши көзни ютуп ачқучилиқ яки униңдинму тездур. Аﷲ һәқиқәтән һәммә нәрсигә қадирдур [77]. Аﷲ силәрни анаңларниң қарнидин һеч нәрсини билмәйдиған һалитиңлар билән чиқарди, аﷲ силәргә шүкүр қилсун дәп, қулақ, көз вә йүрәкләрни ата қилди [78]. Улар қушларниң һавада учушқа бойсундурулғанлиқини көрмидиму? Уларни (һавадин чүшүп кетиштин) пәқәт аﷲ тутуп туриду, буниңда иман ейтидиған қәвм үчүн (аﷲ ниң бирликини көрситидиған) нурғун аламәтләр бар [79]. Аﷲ силәргә өйүңларни туралғу җай қилип бәрди, силәргә һайванларниң терилиридин өйләрни (чедирләрни) қилип бәрди, силәр көчкән күнүңлардиму, турған күнүңлардиму униң йиникликини һес қилисиләр, силәргә қойларниң йүклиридин , төгиләрниң юңлиридин, өчкиләрниң юңлиридин өй җаһазлирини (йәни силәр кийидиған вә өйүңларни сәрәмҗанлаштуридиған) һәм мәлум муддәткичә (өлүм кәлгүчә яки улар конирап түгигичә) пайдилинидиған нәрсиләрни қилип бәрди [80]. Аﷲ силәргә өзи яратқан нәрсиләр (йәни дәрәхләр, тағлар вә биналар) дин (күнниң һараритидин сақлинидиған) сайиләрни қилип бәрди. Тағлардин силәргә (ғар, өңкүргә охшаш) туралғу қилидиған җайларни қилип бәрди. Силәргә иссиқтин (вә соғуқтин) сақлинидиған кийимләрни, урушта силәрни (зиян зәхмәттин) сақлайдиған төмүр кийимләрни тәййар қилди. Аﷲ силәрни итаәт қилсун дәп, силәргә әнә шундақ мукәммәл немәтләрни бериду [81]. Әгәр улар (йәни мушриклар имандин) йүз өрүсә (саңа һеч зийини йоқ), сениң вәзипәң пәқәт рошән тәблиғ қилиштур [82]. Улар аﷲ ниң немитини тонуйду, андин (аﷲ тин бөләк ғәйрийгә ибадәт қилиш билән) у немәтләрни инкар қилиду, уларниң толиси капирдур (йәни капир петичә өлиду) [83]. Шу күндә (йәни қиямәт күнидә) һәр үммәттин (униңға иман билән яки куфри билән гуваһлиқ беридиған) бир шаһит (йәни пәйғәмбәр) кәлтүримиз, андин капирларға (өзрә ейтишқа) рухсәт қилинмайду һәмдә улардин пәрвәрдигарини рази қилиш (йәни пәрвәрдигарини рази қилидиған әмәлләрни қилиш) тәләп қилинмайду [84]. Залимлар (йәни мушриклар) азабни көргән чағда, улардин (азаб) йиниклитилмәйду вә кечиктүрүлмәйду [85]. Мушриклар (дуняда чоқунған) бутлирини көргән чағда: «и пәрвәрдигаримиз! булар болса бизниң сени қоюп ибадәт қилған бутлиримиздур» дәйду, бутлири уларға җаваб берип; «шүбһисизки, силәр һәқиқәтән ялғанчисиләр» дәйду [86]. Шу күндә улар өзлириниң аﷲ қа баш әгкәнликини билдүриду , әмма уларниң (дунядики чағлирида: «бутлар бизгә шапаәт қилиду» дегән) ялған явидақлири йоққа чиқиду [87]. Капир болғанларға вә (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин (йәни динидин) тосқанларға уларниң қилған бузғунчилиқлири үчүн азаб қилимиз [88]. Шу күндә биз һәр бир үммәткә уларниң ичидин уларға қарши (гуваһлиқ беридиған) бир шаһит (йәни пәйғәмбәр) кәлтүримиз вә (шу күндә) биз сени уларға (йәни үммитиңгә) шаһит қилип кәлтүримиз. Саңа биз китабни (йәни қуранни) һәммә нәрсини (йәни кишиләр моһтаҗ болидиған диний ишларниң һәммисини) чүшәндүрүп беридиған, (дилларға) һидайәт, (бәндиләргә) рәһмәт, мусулманларға мәңгүлүк саадәт билән хош хәвәр йәткүзидиған қилип назил қилдуқ [89]. Аﷲ һәқиқәтән (кишиләр арисида) адил болушқа, (җими хәлққә) яхшилиқ қилишқа, хиш әқрибаларға силә рәһим қилишқа буйруйду, қәбиһ (сөз һәрикәтләр) дин, яман ишлардин вә зулум қилиштин тосиду. Нәсиһәтни қобул қилсун дәп, аﷲ силәргә пәнд нәсиһәт қилиду [90]. Силәр әһдә түзүшкәнлириңларда , аﷲ ниң әһдигә вапа қилиңлар, қәсимиңларни (аﷲ ниң намини тилға елип) пухтилиғандин кейин бузмаңлар, чүнки силәр аﷲ ни гуваһчи қилдиңлар. Шүбһисизки, аﷲ қилмишиңларни билип туриду [91]. Силәр пишшиқ игиргән йипни чувуп парчә парчә қиливәткән хотундәк болмаңлар . Бир җамаә (сан вә мал мүлүк җәһәттә) йәнә бир җамаәдин көп болғанлиқи үчүн, қәсимиңларни алдамчилиқниң васитиси қиливалисиләр (йәни өз ара ярдәмлишиш үстидә бир җамаә билән иттипақ түзүшкәндин кейин, сани, пул мели көпрәк йәнә бир җамаәни көрүпла илгирики җамаә билән түзүшкән әһдини бузуп, кейинки җамаә билән әһди түзисләр), аﷲ силәрни һәқиқәтән буниң (йәни вәдигә вапа қилиш әмри) билән синайду, силәр дәталаш қилишқан һәқ наһәқни қиямәт күни силәргә чоқум айрип бериду [92]. Мубада аﷲ халиған болса иди, силәрни (йәни путун инсанларни) әлвәттә бир үммәт (йәни бир динда) қилатти, лекин (аﷲ ниң һекмити уларни өз ихтияриға қоюветишни тәқәзза қилди), аﷲ халиған адәмни гумраһ қилиду, халиған адәмни һидайәт қилиду, (қиямәт күни) пүтүн қилмишлар үстидә сорақ қилинисиләр [93]. Қәдимиңлар (ислам динида) мустәһкәм, изчил болғандин кейин тейилип кәтмәслик үчүн, қәсимиңларни өз араңларда алдамчилиқниң васитиси қиливалмаңлар, (кишиләрни) аﷲ ниң йолидин тосқанлиқиңлар (йәни әһдигә вапа қилиштин йүз өрүгәнликиңлар) үчүн азабни тетийсиләр, (силәр ахирәттә дозахта) чоң азабқа қалисиләр [94]. Силәр аﷲ ниң әһдини әзимәс нәрсигә сетивәтмәңлар: силәр әгәр билсәңлар, аﷲ ниң дәргаһидики саваб силәр үчүн (пани дуняниң нәрсилиридин) артуқтур [95]. (и инсанлар!) силәрниң илкиңлардики нәрсиләр түгәйду, аﷲ ниң дәргаһидики нәрсиләр түгимәстур. Сәвр қилғучиларға, әлвәттә, уларниң қилған әмәлидинму яхширақ саваб беримиз [96]. Әр аял мөминләрдин кимки яхши әмәл қилидикән, биз уни әлвәттә (дуняниң қанаәтчанлиқ , һалал ризиқ вә яхши әмәлләргә мувәппәқ қилип) обдан яшитимиз, уларға, әлвәттә, қилған әмәлидинму яхширақ саваб беримиз [97]. Сән қуран оқумақчи болғиниңда, қоғланди шәйтанниң (вәсвәсисидин) аﷲ қа сеғинип панаһ тилигин [98]. Шүбһисизки, мөминләрниң вә пәрвәрдигариға тәвәккүл қилғучилар (йәни йөләнгүчиләр) ниң үстидин шәйтан һөкүмранлиқ қилалмайду (йәни пәрвәрдигариға чин йөләнгән мөминләргә шәйтанниң вәсвәсиси тәсир қилалмайду) [99]. Шәйтан пәқәт өзини дост тутидиғанлар вә өзиниң (иғва қилиши) билән мушрик болуп кәткәнләр үстидинла һөкүмранлиқ қилиду [100]. Биз бир айәтни йәнә бир айәтниң орниға алмаштурғинимизда (йәни бир һөкүмни бикар қилип, униң орниға башқа бир һөкүмни чүшүргинимиздә), аﷲ өзи назил қилғанни (йәни шу һөкүмдә бәндигә немә мәнпәәт вә һекмәт барлиқини) өзи обдан билиду улар: «(и муһәммәд!) сән ( аﷲ қа) ялған чаплидиң» дәйду, ундақ әмәс, уларниң толиси (аﷲ ниң һекмитини) уқмайду [101]. Ейтқинки, қуранни җибриил мөминләрниң (иманини) мустәһкәм қилиш үчүн, мусулманларға һидайәт вә хуш хәвәр қилип, пәрвәрдигариң һузуридин растчиллиқ билән назил қилди [102]. Улар (йәни мушриклар) ниң: «униңға (йәни муһәммәд әләйһиссаламға) қуранни бир инсан тәлим бериду» дегән сөзини обдан билимиз, улар көрсәткән адәмниң тили әрәб тили әмәс, бу (қуран) болса рошән әрәб тилидур [103]. Шүбһисизки, аﷲ ниң айәтлиригә (йәни қуранға) ишәнмәйдиғанларни аﷲ һидайәт қилмайду, улар (ахирәттә) қаттиқ азабқа дучар болиду [104]. Пәқәт аﷲ ниң айәтлиригә ишәнмәйдиғанларла ( аﷲ қа) ялған чаплайду, (муһәммәд әләйһиссалам) ялғанчи әмәс) дәл уларниң өзлири ялғанчидур [105]. Кимки аﷲ қа иман ейтқандин кейин иманидин йенивалса, қәлби иман билән мустәһкәм турсиму мәҗбурлаш астида (ағзидила) имандин янғанлиқини билдүргәнләр буниңдин мустәсна куфри билән көңли азадә болса (йәни ихтиярий йосунда муртәд болған болса), у аﷲ ниң ғәзипигә дучар болиду вә чоң азабқа қалиду [106]. Бу (йәни азаб) уларниң дуня тирикчиликини ахирәттин артуқ көргәнликлири вә аﷲ ниң капир қәвмни һидайәт қилмайдиғанлиқи үчүндур [107]. Әнә шу кишиләр аﷲ тәрипидин диллири, қулақлири вә көзлири печәтливетилгән кишиләрдур, әнә шулар ғапиллардур [108]. Улар растла ахирәттә зиян тартқучилардур [109]. Андин (и муһәммәд!) зиянкәшликкә учриғандин кейин, һәқиқәтән (мәдинигә) һиҗрәт қилған. Андин ( аﷲ ниң йолида) җиһад қилған вә (җиһадниң мушәққәтлиригә) чидиғанларға пәрвәрдигариң (мәғпирәт қилиду), шүбһисизки, пәрвәрдигариң шуниңдин (йәни уларниң һиҗрәт, җиһад , сәвр қилғинидин) кейин уларға әлвәттә мәғпирәт қилғучидур, рәһмәт қилғучидур [110]. Һәр адәм өзи билән болуп кетидиған, һәр адәм қилған әмәлиниң мукапати толуқ берилидиған, уларға зулум қилинмайдиған күнни (йәни қиямәт күнини) әслигин [111]. Аﷲ мундақ бир мисални кәлтүриду: бир шәһәр (йәни мәккә аһалиси) болуп, (әслидә) тинч хатирҗәм иди. Униң ризқи тәрәп тәрәптин кәңташа келип туратти, (униң аһалиси) аﷲ ниң немәтлиригә куфрилиқ қилди, аﷲ уларға қилмишлири түпәйлидн ачлиқниң вә қорқунчниң әлимини тетитти [112]. Уларға өз ичидин бир пәйғәмбәр (йәни муһәммәд әләйһиссалам) кәлди, уни улар инкар қилди. Уларға азаб (йәни қаттиқчилиқ вә оқубәт) йүзләнди, улар (гунаһларға чөмгәнлик түпәйлидин) залим иди [113]. Аﷲ силәргә ризиқ қилип бәргән һалал, шерин йемәкликләрдин йәңлар, әгәр аﷲ ғила ибадәт қилидиған болсаңлар, аﷲ ниң һиммитигә шүкүр қилиңлар [114]. Аﷲ силәргә өзи өлүп қалған һайванни, қанни, чошқа гөшини, аﷲ тин ғәйриниң (йәни бутларниң) нами ейтилип боғузланған һайванни йейишни һарам қилди. Кимки хтияричә әмәс, илаҗисизлиқтин (юқириқи һарам қилинған нәрсиләрдин) һаятини сақлап қалғудәк миқдарда (йесә) аﷲ (уни) мәғпирәт қилғучидур, (униңға) көйүнгүчидур [115]. Ағзиңларға кәлгән ялғанни сөзләш үчүн (һечқандақ дәлилсиз) «бу һалал, бу һарам» демәңлар, чүнки (мундақта) аﷲ намидин ялғанни ойдурған болисиләр, аﷲ намидин ялғанни ойдорғучилар һәқиқәтән (дуня ахирәттә) мәқситигә еришәлмәйду [116]. (улар дунядин пәқәт) азғина бәһримән болиду, улар (ахирәттә) қаттиқ азабқа дучар болиду [117]. Илгири саңа баян қилған нәрсиләрни ялғуз йәһудийларға һарам қилдуқ, (буниң билән) биз уларға зулум қилмидуқ, лекин улар өзлиригә өзлири зулум қилди [118]. Шүбһисизки, билмәстин яман ишларни қилғандин кейин тәвбә қилған вә (әмәлини) түзәткәнләргә пәрвәрдигариң әлвәттә мәғпирәт қилғучидур, мәрһәмәт қилғучидур [119]. Ибраһим һәқиқәтән (яхши хисләтләрни өзләштүргүчи) пешива, аﷲ қа итаәтмән (батил динлардин һәқ динға буралғучи йәни һәқ динға етиқад қилғучи) иди. У аﷲ қа шерик кәлтүргүчиләрдин әмәс иди [120]. Ибраһим аﷲ ниң немәтлиригә шүкүр қилғучи иди. Аﷲ уни (пәйғәмбәрликкә) таллиди вә уни тоғра йолға башлиди [121]. Униңға дуняда яхшилиқ ата қилдуқ, шәк шүбһисизки, ахирәттә у яхшилар қатарида болиду [122]. Андин саңа: «батил динлардин һәқ динға буралғучи (йәни һәқ динға етиқад қилғучи) ибраһимниң диниға әгәшкин, ибраһим мушриклардин әмәс иди» дәп вәһйи қилдуқ [123]. Шәнбә күни үстидә ихтилап қилғучилар үчүнла уни улуғлаш бәлгиләнди (йәни шәнбә күнини улуғлаш вә бу күндә ишлимәслик ибраһимниң шәриитидә йоқ иди. Йәһудийлар аﷲ ниң әмригә асийлиқ қилип динда ихтилап қилишқанлиқлири сәвәбидин уларға еғирчилиқ туғдуруш үчүн шундақ бәлгилимини чиқардуқ). Шүбһисизки, пәрвәрдигариң қиямәт күни улар ихтилап қилишқан һәқ наһәқ үстидә чоқум һөкүм чиқириду [124]. Пәрвәрдигариңниң йолиға (йәни ислам диниға) һекмәтлик услубта яхши вәз нәсиһәт билән дәвәт қилғин, улар (йәни мухалипәтчилик қилғучилар) билән чирайлиқ рәвиштә муназириләшкән. Пәрвәрдигариң һәқиқәтән униң йолидин азғанларни обдан билиду, һидайәт тапқучиларниму обдан билиду [125]. Әгәр (өзүңларға йәткән зиян зәхмәт үчүн) интиқам алмақчи болсаңлар, өзүңларға йәткән зиян зәхмәт қанчилик болса, шунчилик интиқам елиңлар (йәни ашурувәтмәңлар), әгәр сәвр қилсаңлар (йәни интиқам алмай кәчүрсәңлар), бу сәвр қилғучилар (йәни кәчүргүчиләр) үчүн (әлвәттә) яхшидур [126]. (и муһәммәд!) (аﷲ ниң йолида саңа йәткән әрзийәтләргә) сәвр қилғин, сәврәң пәқәт аﷲ ниң ярдими биләнла қолға келиду. Уларниң (иман ейтмиғанлиқи) ға қайғурмиғин. Уларниң һийлә микрисидин йүрикиң сиқилмисун [127]. Аﷲ һәқиқәтән тәқвадарлиқ қилғучилар вә яхши иш қилғучилар билән биллидур [128].

17 сүрә бәни исраил (исра) мәккидә назил болған, 111 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Аﷲ (барчә нуқсандин) пактур, у (муһәммәд әләйһиссаламға) қудритимизниң дәлиллирини көрситиш үчүн, бәндисини (йәни муһәммәд әләйһиссаламни) бир кечидә мәсҗиди һәрәмдин әтрапини бәрикәтлик қилған мәсҗиди әқсаға елип кәлди. Һәқиқәтән аﷲ һәммини аңлап турғучидур, һәммини көрүп турғучидур [1]. Мусаға китабни (йәни тәвратни) ата қилдуқ, китабни исраил әвладиға йетәкчи қилдуқ, (уларға) мәндин ғәйрини һамий (йәни пәрвәрдигар) қиливалмаңлар!» (дедуқ) [2]. И биз нуһ билән биллә кемигә чүшүргәнләрниң әвладлири! (әҗдадиңларни ғәрқ болуп кетиштин қутқуздуқ, аﷲ ниң немитигә шүкүр қилиңлар) нуһ һәқиқәтән көп шүкүр қилғучи бәндә иди [3]. Исраил әвладиға китабта (йәни тәвратта): «пәләстин земинида чоқум икки қетим бузғунчилиқ қилисиләр вә зулум қилиш билән, аﷲ чәклигән ишларни қилиш билән толиму һәддиңлардин ешип кетисиләр» дәп вәһйи қилдуқ [4]. Биринчи қетимлиқ бузғунчилиқниң (җазаси) вәдә қилинған вақит кәлгәндә, (силәрни җазалаш үчүн) силәргә күчлүк бәндилиримизни әвәттуқ, (улар силәрни өлтүрүш, булаң талаң қилиш үчүн) өйләрни ахтурди. (силәргә дүшмәнни мусәлләт қилиш) чоқум ишқа ашидиған вәдә иди [5]. Андин (йәни тәвбә қилғиниңлардин) кейин силәрниң улардин үстүнлүкүңларни әслигә кәлтүрдуқ (йәни дүшминиңларни һалак қилдуқ, силәрни униң үстидин ғалиб қилдуқ), силәргә нурғун мал вә әвладлар ата қилдуқ, саниңларни көп қилдуқ [6]. (и сраил әвлади!) әгәр яхшилиқ қилсаңлар, яхшилиқиңлар өзүңлар үчүндур, яманлиқ қилсаңларму өзүңлар үчүндур, иккинчи қетимлиқ бузғунчилиқ (җазасиниң) вәдә қилинған вақти кәлгәндә, (дүшмәнләрниң хар қилиши билән) йүзүңларда қайғуниң аламәтлири көрүлүши үчүн, уларниң бәйтулмуқәддәскә дәсләпки қетимда киргәндәк кирип (уни хараб қилиши) үчүн, ишғал қилғанлики йәрни вәйран қилиши үчүн (уларни биз әвәттуқ) [7]. (әгәр тәвбә қилсаңлар) пәрвәрдигариңларниң силәргә рәһим қилиши муһәққәқ йеқиндур, әгәр силәр қайтсаңлар (йәни қайта бузғунчилиқ қилсаңлар), биз қайтимиз (йәни биз силәрни қайта җазалаймиз). Җәһәннәмни капирлар үчүн зиндан қилдуқ [8]. Бу қуран һәқиқәтән әң тоғра йолға башлайду, яхши ишларни қилидиған мөминләргә уларниң чоң мукапатқа еришидиғанлиқи билән хуш хәвәр бериду [9]. (йәнә мөминләргә хуш хәвәр беридуки) ахирәткә ишәнмәйдиғанларға қаттиқ азаб тәййарлидуқ [10]. Инсан (өзигә вә бала чақилириға) хәйрилик дуа қилғандәк, (аччиқи кәлгәндә) бәтдуа қилиду, инсан алдираңғудур [11]. Кечә билән күндүзни (камали қудритимизни көрситидиған) икки аламәт қилдуқ, кечиниң аламитини көтүрүвәттуқ, пәрвәрдигариңларниң пәзлини тәләп қилишиңлар (йәни турмуш лазимәтликлирини тепиш йолида сәйи һәрикәттә болушуңлар) үчүн, (кечә билән күндүзниң алмишиши арқилиқ күнләрниң, айларниң) йилларниң санини вә һесабини билишиңлар үчүн, күндүзниң аламитини йоруқлуқ қилдуқ, (диний вә дуняви) ишларниң һәммисини тәпсилий баян қилдуқ [12]. Һәр бир инсанниң әмәлини униң бойниға есип қойимиз (йәни инсанниң қилған һәрқандақ әмәли худди боюнчақ боюндин айрилмиғинидәк униңдин һәргиз айрилмайду, шуниңға яриша җаза берилиду), қиямәт күни униң намә әмалини көрситимиз, у уни очуқ .Көриду [13]. (униңға) «намә әмалиңни оқуғин! бүгүн өзүңгә (йәни бу қилмишлириңға) өзүң гуваһ болушуң .Көриду» дейилиду [14]. Кимки һидайәт тапидикән, һидайәт тапқанлиқиниң пайдиси униң өзи үчүндур. Кимки азидикән, азғанлиқниң зийини униң өзи үчүндур, бир адәм йәнә бир адәмниң гунаһини үстигә алмайду. Пәйғәмбәр әвәтмәй туруп (һеч адәмни җазалиғинимиз йоқ [15]. Бирәр шәһәр (аһалиси) ни һалак қилмақчи болсақ, униңдики дөләтмән адәмләрни (бизгә итаәт қилишқа буйруймиз, улар итаәт қилмай, писқи пасат қилиду дә, уларға азабимиз тегишлик болиду, шуниң билән уларни қорқунчлуқ рәвиштә һалак қилимиз [16]. Нуһтин кейин (пәйғәмбәрлирини инкар қилған) нурғун үммәтләрни һалак қилдуқ, пәрвәрдигариң бәндилириниң гунаһлирини толуқ билип турушта, көрүп турушта йетәрликтур [17]. Биз дуняни көзлигәнләр ичидин халиған адәмгә (униң халиғинини әмәс) бизниң халиғинимизни беримиз, андин уни (ахирәттә) җәһәннәм билән җазалаймиз, җәһәннәмгә у харланған, ( аﷲ ниң рәһмитидин) қоғланған һалда кириду [18]. Кимки ахирәтни көзләйдикән вә мөмин болуп ахирәткә лайиқ әмәлләрни қилидикән, мундақ адәмләрниң қилған әмәли (аﷲ ниң дәргаһида) қобул болиду [19]. Буларниң вә уларниң һәр иккисигә пәрвәрдигариңниң ата қилғинидин беримиз. Пәрвәрдигариңниң ата қилғини (һеч адәмдин) мәни қилинмайду [20]. Уларниң бәзисини бәзисидин қандақ үстүн қилғанлиқимизға қариғин, ахирәт дәриҗилиридики (пәрқ) әлвәттә техиму чоңдур вә үстүнлүк (җәһәттики пәрқ) зиядә чоңдур [21]. Аﷲ қа башқа мәбудни (шерик) қилмиғин, (ундақ қилсаң аﷲ ниң дәргаһида) әйибләнгән, (аﷲ ниң ярдимидин) мәһрум болған һалда (дозахта һәмишә) қалисән [22]. Пәрвәрдигариң пәқәт униң өзигила ибадәт қилишиңларни вә ата анаңларға яхшилиқ қилишиңларни тәвсийә қилди, уларниң бири, я иккилиси сениң қол астиңда болуп яшинип қалса, уларға оһой демигин (йәни малаллиқни билдүридиған шунчилик сөзниму қилмиғин), уларни дүшкәлимигин , уларға һөрмәт билән юмшақ сөз қилғин [23]. Уларға камалий меһрибанлиқтин наһайити кәмтәр муамилидә болғин вә: «и пәрвәрдигарим! улар мени кичикликимдә тәрбийилигинидәк уларға мәрһәмәт қилғин» дегин [24]. Пәрвәрдигариңлар дилиңлардикини обдан билгүчидур, әгәр силәр яхши болсаңлар (йәни ата анаңларни қахшатқучи болмисаңлар, аﷲ силәрниң хаталиғиңларни кәчүриду). Аﷲ һәқиқәтән тәвбә қилип турғучиларни мәғфирәт қилғучидур [25]. Туғқанға, мискингә, ибин сәбилгә (хәйри сахавәттин) һәққини бәргин, (пул мелиңни натоғра йолларға) исрап қилмиғин [26]. Исрап қилғучилар һәқиқәтән шәйтанларниң қериндашлиридур, шәйтан пәрвәрдигариға толиму куфрани немәт қилған иди [27]. Әгәр сән пәрвәрдигариңдин күтүватқан мәрһәмәт назил болғандин кейин андин уларға хәйри сахавәт қилмақчи болсаң (йәни қолуңда уларға беридиған бир нәрсә болмиса), уларға чирайлиқ гәп қилғин [28]. Қолуңни бойнуңға бағливалмиғин (йәни бехиллиқ қилмиғин) қолуңни толиму ечипму әтмигин (йәни исрап қилмиғин), (ундақ қилсаң пулсиз қелип) маламәткә, пушайманға қалисән [29]. Шүбһисизки, сениң пәрвәрдигариң халиған адәмниң ризқини кәң қилиду, халиған адәмниң ризқини тар қилиду, аﷲ һәқиқәтән бәндилириниң (әһвалини, мәнпәитини) билип турғучидур, көрүп турғучидур [30]. Кәмбәғәлликтин қорқуп балилириңларни өлтүрмәңлар . Уларниң вә силәрниң ризқиңларни биз беримиз, уларни өлтүрүш һәқиқәтән чоң гунаһтур [31]. Зинаға йеқинлашмаңлар, чүнки у қәбиһ иштур, яман йолдур [32]. Наһәқ адәм өлтүрмәңларки, аﷲ (наһәқ адәм өлтүрүшни (һарам қилди, кимки наһәқ өлтүрүлидикән, (қатилдин қисас елиш, я дийәт елиш, я кәчүрүм қилиш) һоқуқини өлтүрүлгүчиниң игисиниң қолида қилдуқ, игиси қисас елишта чәктин чиқип кәтмисун (қатилдин ғәйрини өлтүрүш, я униң әзалирини кесиш, бир адәм үчүн икки адәмни өлтүрүш қатарлиқ ишларни қилмисун), (наһәқ өлтүрүлгүчиниң) игисигә аﷲ һәқиқәтән мәдәткардур [33]. Йетимниң мелини таки у балағәткә йәткәнгә қәдәр (йетимгә) әң пайдилиқ усулда тәсәрруп қилиңлар, әһдигә вапа қилиңлар, (қиямәт күни) әһдә үстидә (йәни әһдигә вапа қилған қилмиғанлиқ үстидә) әлвәттә соал сорақ қилинисиләр [34]. Силәр (башқиларға ашлиқ қатарлиқларни) өлчәп бәргәндә, толуқ өлчәңлар вә таразида тартип бериңлар, бундақ қилиш (силәргә дуняда) яхшидур, ахирәтликиңлар үчүн техиму обдандур [35]. Билмәйдиған нәрсәңгә әгәшмә (йәни билмигәнни билдим, көрмигәнни көрдүм, аңлимиғанни аңлидим демә), (инсан қиямәт күни) қулақ, көз, дил (йәни сәзгү әзалири) ниң қилмишлири үстидә һәқиқәтән соал сорақ қилиниду [36]. Сән земинда мәғруранә йүрмигин, (һакавурлуқтин айиғиң билән) йәрни тешиветәлмәйсән, (һәрқанчә гидәйгиниң билән) егизликтә тағларға тәңлишәлмәйсән [37]. Юқириқи (иш) ларниң һәммиси қәбиһ болуп, аﷲ ниң дәргаһида ямандур [38]. Булар пәрвәрдигариң саңа вәһйи қилған һекмәтләрниң бир қисмидур, аﷲ қа башқа мәбудни шерик қилмиғин, болмиса маламәт қилинған, (аﷲ ниң рәһмитидин) қоғланған һалда җәһәннәмгә ташлинисән [39]. Әҗәба аﷲ силәргә оғулларни хас қилип, пәриштиләрни өзиниң қизлири қиливалғанму? Һәқиқәтән силәр чоң сөзни қиливатисиләр [40]. Уларни ибрәт алсун дәп (вәз нәсиһәтни) қуранда түрлүк шәкилдә баян қилдуқ, (буниң билән) улар (һәқиқәтән) техиму йирақлашмақта [41]. Мушриклар ейтқандәк, аﷲ билән биргә йәнә башқа илаһлар болған тәқдирдә әрш игиси ( аﷲ үстидин) ғәлибә қилиш үчүн әлвәттә йол издигән болатти [42]. Аﷲ пактур, уларниң боһтан сөзлиридин йүксәк дәриҗидә алийдур [43]. Йәттә асман земин вә улардики мәхлуқатлар аﷲ ни пак дәп билиду, (каинаттики) қандақлики нәрсә болмисун, аﷲ ни пак дәп мәдһийиләйду (йәни аﷲ ниң улуғлуқини сөзләйду), лекин силәр (тилиңлар охшаш болмиғанлиқи үчүн) уларниң мәдһийисини сәзмәйсиләр, аﷲ һәқиқәтән (бәндилиригә) һәлимдур (йәни асийлиқ қилғанларни җазалашқа алдирап кәтмәйду), (тәвбә қилғучиларни) мәғпирәт қилғучидур [44]. (и муһәммәд!) сән ахирәткә ишәнмәйдиған (мушрикларға) қуранни оқуған чеғиңда улар билән сениң араңда йошурун пәрдә пәйда қилдуқ [45]. Қуранни чүшәнмисун дәп уларниң диллирини пәрдилидуқ, уларниң қулақлирини еғир қилдуқ, қуранда ялғуз пәрвәрдигариңни тилға алсаң, улар үркүп қечип кетиду [46]. Тилавитиңгә уларниң немә үчүн (йәни мәсхирә үчүн) қулақ салидиғанлиқини биз обдан билимиз, улар қираитиңни тиңшиған чағлирида (сениң тоғраңда) пичирлишиду, әйни вақитта залимлар (мөминләргә): «силәр пәқәт сеһирләнгән адәмгила әгишиватисиләр» дәйду [47]. Уларниң сениң тоғраңда (бирдәм сеһригәр, бирдәм шаир вә бирдәм мәҗнун дегәндәк) нурғун мисалларни кәлтүргәнликигә қариғин, улар (мушундақ боһтанларни чаплаш билән) азди, улар (һидайәткә) йол тапалмайду [48]. Мушриклар: ‹‹биз қуруқ сөңәк вә чирип топа болуп кәткәндин кейин чоқум қайта тирилип йеңидин адәм боламдуқ?›› дейишиду [49]. Силәр таш яки төмүр яки һаятлиқни тәсәввур қилиш техиму қийин болған бир нәрсә болуп кәтсәңларму (аﷲ силәрни тирилдүриду) улар: ‹‹бизни ким тирилдүриду?» дегин, улар саңа башлирини лиңшитип: ‹‹у қачан болиду?›› дейишиду, (сән) ‹‹үмидки , у йеқинда болиду›› дегин [5051]. Шу күндә аﷲ силәрни чақириду, силәр униңға һәмди ейтип иҗабәт қилисиләр вә (дуняда) пәқәт азғина турғандәк ойлайсиләр [52]. Бәндилиримгә ейтқинки, улар яхши сөзләрни қилсун, шүбһисизки, шәйтан уларниң арисида питнә қозғайду, шәйтан инсанға һәқиқәтән ашкара дүшмәндур [53]. Аﷲ силәрни обдан билиду, аﷲ силәргә рәһим қилиду, халиса силәрни азаблайду , сени улар (йәни капирлар) ға һамий қилип әвәткинимиз йоқ [54]. Пәрвәрдигариң асманлардики, земиндики бәндилириниң әһвалини һәммидин обдан билиду, биз һәқиқәтән пәйғәмбәрләрниң бәзисини бәзисидин үстүн қилдуқ [55]. Давутқа зәбурни ата қилдуқ, силәр аﷲ ни қоюп худа дәп ойлиғанлириңларни чақириңлар. Уларниң қолидин силәрдин балани көтүрүветишму вә уни (башқиларға) йөткәп қоюшму кәлмәйду [56]. Улар (аﷲ ни қоюп илаһ дәп) ибадәт қилидиғанларниң (өзлири ибадәт арқилиқ) пәрвәрдигариға йеқин болушни тиләйду, уларниң арисида (пәрвәрдигариға) йеқинрақ болғини (һәм ибадәт арқилиқ аﷲ қа йеқин болушни тиләйду), пәрвәрдигариниң рәһмитини үмид қилип (униң) азабидин қорқиду, пәрвәрдигариниң азаби һәқиқәтән сақлинишқа тегишликтур [57]. (аﷲ қа асийлиқ қилған) һәрқандақ бир шәһәр болмисун, уни биз қиямәт күнидин бурун һалак қилимиз, яки уни қаттиқ азаблаймиз, бу ләвһулмәһпузда пүтүлүп кәткән (һөкүм) дур [58]. (қурәйш мушриклири тәләп қилған) мөҗизиләрни мәйданға кәлтүрмәсликимиз пәқәт бурунқилар (йәни илгирики үммәтләрниң) мөҗизиләрни ялғанға чиқарғанлиқи үчүндур, биз сәмудқа чиши төгини рошән (мөҗизә) қилип бәрдуқ, улар уни инкар қилди. Биз мөҗизиләрни пәқәт (бәндиләрни) қорқутуш үчүнла әвәтимиз [59]. Өз вақтида биз саңа пәрвәрдигариңниң һәқиқәтән кишиләрниң (әһвали) ни толуқ билидиғанлиқини ейттуқ, биз саңа (мираҗ кечиси асман земиндики аҗайиплардин) көрсәткән көрүнүшни, қурандики ләнәт қилинған дәрәхни (йәни қуранда зикри қилинған зәққум дәрихини) пәқәт кишиләр үчүн синақ қилдуқ, биз уларни (йәни мушрикларни) қорқутимиз. Бизниң қорқутишимиз уларниң йолсизлиқини техиму күчәйтиду [60]. Өз вақтида биз пәриштиләргә: «адәмгә сәҗдә қилиңлар‍‌‍!» дедуқ, иблистин башқа һәммиси сәҗдә қилди. Иблис: «сән лайдин яратқанға сәҗдә қиламдимән?» деди [61]. Иблис: «маңа ейтип бәргинә, сән мәндин үстүн қилған адәм мушуму? Әгәр маңа қиямәткичә мөһләт беридиған болсаң, униң әвладиниң азғинисидин башқисини (аздуруп) түп йилтизидин қурутуветимән (йәни уларни халиғанчә йетиләймән)» деди [62]. Аﷲ (иблисқа) ейтти; «барғин (саңа мөһләт бәрдим), улардин (йәни адәм балилиридин) кимки саңа әгишидикән, (җәһәннәм саңа вә уларға) берилгән толуқ җазадур [63]. Уларниң ичидин қозғиталайдиғанлики адимиңни авазиң билән (йәни гунаһқа чақиришиң билән) қозғатқин, атлиқ вә пиядә қошуниң билән уларға һуҗум қилғин, уларниң маллириға вә балилириға шерик болғин, уларға (ялған) вәдиләрни бәргин шәйтанниң уларға бәргән вәдиси пәқәт алдамчилиқтур [64]. Шүбһисизки, мениң (ихласмән) бәндилирим үстидин сән һөкүмранлиқ қилалмайсән. Пәрвәрдигариң һәқиқәтән һамий болушқа йетәрликтур» [65]. Пәрвәрдигариңлар, силәрни пәзлини (йәни пәзлидин болған ризқиңларни) тәләп қилсун дәп, кемиләрни силәр үчүн деңизда маңдуруп бериду, улар һәқиқәтән силәргә наһайити меһрибандур [66]. Силәр деңизда бирәр апәткә йолуққан чеғиңларда, есиңларға силәр чоқунуватқан мәбудлар кәлмәй, пәқәт аﷲ ла келиду (йәни инсан мундақ чағда аﷲ тин башқиға илтиҗа қилмайду), аﷲ силәрни (ғәрқ болуштин) қутқузуп, (аман есән) қуруқлуққа чиқарғанда йүз өрүйсиләр (йәни ихласиңлар түгәп аввалқи һалитиңларға қайтивалисиләр). Инсан куфрилиқ қилғучидур (йәни аﷲ ниң немәтлирини инкар қилиш инсанниң тәбиитидур) [67]. (деңизда ғәрқ болуп кетиштин қутулғиниңлар билән) аﷲ ниң силәрни йәргә ютқузуветишидин, яки силәргә асмандин таш яғдуруп һалак қилишидин, андин силәрни (аﷲ ниң азабидин сақлайдиған) һеч һамий тапалмаслиқиңлардин қорқмамсиләр? [68] яки аﷲ ниң силәрни деңизда қайта қатнатқузуп (деңиздики чеғиңларда) қара боран чиқирип, күфрилиқ қилғанлиқиңлар түпәйлидин силәрни ғәрқ қиливетишидин, андин силәргә биздин өч елип беридиған һеч әһди тапалмаслиқиңлардин қорқмамсиләр? [69] шәк шүбһисизки, биз адәм балилирини һөрмәтлик қилдуқ, уларни қуруқлуқта (улуғларға) миндурдуқ, деңизда (кемиләргә) чиқардуқ, уларни шерин йемәкликләр билән ризиқландурдуқ, уларни мәхлуқатлиримизниң нурғунидин үстүн қилдуқ [70]. Биз һәммә адәмни уларниң намә әмали билән чақиридиған күнни (есиңда тутқин), намә әмали оң қолидин берилгәнләр өзлириниң намә әмалини оқуйду, уларға қилчә зорлуқ қилинмайду [71]. Бу дуняда (дили) көр болған адәм ахирәттиму көр вә техиму гумраһ болиду [72]. Улар сени биз саңа вәһий қилған қуранға хилаплиқ қилдуруп, бизгә қурандин ғәйрини иптира қилдурушқа тас қалди, (уларниң көңлидикидәк қилғиниңда) әлвәттә улар сени (өзлиригә) дост қиливалатти [73]. Сени биз (һәқтә турушта) мустәһкәм қилмиған болсақ, уларға майил болуп кәткили һәқиқәтән тас қалған идиң [74]. Әгәр шундақ қилидиған болсаң, әлвәттә саңа дуня вә ахирәттә һәссиләп азаб бәргән болаттуқ, андин сән бизгә қарши ярдәм беридиған һеч адәм тапалмайттиң [75]. (йәһудийлар) сени (мәдинә) земинидин чиқириветиш үчүн, у йәрдин сени хатирҗәм турғузмаслиққа тас қалди, шундақ болғанда, сән чиқип кәткәндин кейин, улар азғина вақит туралайтти (йәни азғина вақиттин кейин һалак болатти) [76]. (бу) сәндин илгири биз әвәткән пәйғәмбәрлиримизниң тутқан йолидур (йәни пәйғәмбәрлирини арисидин һәйдәп чиқарған һәрқандақ үммәтни һалак қилиш аﷲ ниң пәйғәмбәрлири һәққидә тутқан йолидур), тутқан йолимизда өзгириш тапалмайсән [77]. (и муһәммәд!) күн қайрилған вақиттин тартип қараңғу чүшкән вақитқа қәдәр намаз оқуғин . Бамдат намизиниму оқуғин, (күндүзниң вә кечиниң пәриштилири) чоқум бамдат намизида һазир болиду [78]. Саңа нәплә (ибадәт) болуши үчүн, кечиниң бир қисимида (намаз оқушқа, қуран оқушқа) ойғанғин, (и муһммәд‍!( пәрвәрдигариңниң сени мәдһийилинидиған орунға (йәни бүйүк шапаәт мақамиға) турғузуши һәқиқәттур [79]. «пәрвәрдигарим! мени (қәбрәмгә) оңушлуқ киргүзгин, (қәбрәмдин) оңушлуқ чиқарғин, маңа дәргаһиңдин һәққә ярдәм беридиған қуввәт ата қилғин» дегин [80]. «һәқиқәт (йәни ислам) кәлди, батил (йәни күфри) йоқалди. Батил һәқиқәтән оңай йоқилиду» дегин [81]. Биз мөминләргә (йәни уларниң диллириға) шипа вә рәһмәт болидиған қуран айәтлирини назил қилимиз, қуран капирларға зияндин башқини зиядә қилмайду (йәни улар қуранни тәстиқ қилмиғанлиқтин, уларниң куфри техиму ашиду) [82]. Инсанға(түрлүк немәтләрни) бәрсәк (пәрвәрдигариниң ибадитидин) йүз өрүйду, (чоңчилиқ қилип) пәрвәрдигаридин йирақлишиду, униңға бирәр көңүлсизлик йәтсә, (аﷲ ниң рәһмитидин) мәйүслинип кетиду [83]. Һәр адәм (һидайәт вә гумраһлиқта) өз йоли бойичә иш қилиду, пәрвәрдигариңлар кимниң тоғра йолда икәнликини обдан билиду [84]. Улар сәндин роһниң маһийити һәққидә соришиду. ‹‹роһниң маһийитини пәрвәрдигарим билиду›› дегин, силәргә пәқәт азғина илим берилгән [85]. Әгәр биз халисақ саңа вәһйи қилған қуранни әлвәттә (диллардин вә мусһәпләрдин) көтүрүвәттуқ, андин уни әслигә кәлтүрүшкә бизгә қарши һечқандақ һамий тапалмайттиң [86]. Пәқәт пәрвәрдигариң рәһмәт қилиш йүзисидин уни көтүрүвәтмиди. Аﷲ ниң рәһмити саңа һәқиқәтән чоң болди [87]. Ейтқинки, «әгәр инсанлар, җинлар бу қуранниң охшишини мәйданға кәлтүрәлмәйду» [88]. Бу қуранда инсанлар үчүн түрлүк мәсилләрни хилму хил шәкилдә баян қилдуқ, (рошән пакитларниң болишиға қаримай) инсанларниң толиси пәқәт (һәқиқәтни) инкар қилиду [89]. Улар ейтти: «таки сән бизгә йәр астидин бир булақни етилдуруп чиқармиғичә саңа һәргиз ишәнмәймиз [90]. Яки сениң хормилиқ, таллиқ вә оттурисидин өстәңләр еқип туридиған бир беғиң болсун [91]. Яки сән ейтқандәк үстимизгә асманни парчә парчә қилип чүшүргин, яки (пәйғәмбәрликиңгә) гуваһчи қилип аﷲ ни вә пәриштиләрни алдимизға кәлтүргин [92]. Яки сениң алтундин өйүң болсун, яки сән (шота билән) асманға чиққин, таки (аﷲ тәрипидин сениң униң бәндиси вә пәйғәмбәрлики икәнликиң йезилған) биз оқуялайдиған бир китабни елип чүшмигичә сениң асманға чиққанлиқиңға һәргиз ишәнмәймиз». (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «аﷲ пактур, мән пәқәт бир пәйғәмбәр инсанмән (аﷲ ниң изни болмиса һеч адәм бирәр мөҗизә кәлтүрәлмәйду)» [93]. Улар (йәни мушриклар) ниң өзлиригә һидайәт (йәни пәйғәмбәр билән қуран) кәлгән чағда иман ейтмаслиқлири «аﷲ инсанни пәйғәмбәр қилип әвәтәмду?» дегәнликлири үчүндур [94]. (и муһәммәд! уларға) ейтқинки, «мубада земинда (йәни земин әһлидәк) меңип йүрүйдиған , олтурақлашқан пәриштиләр болса иди, әлвәттә уларға асмандин пәриштини пәйғәмбәр қилип чүшүрәттуқ» [95]. (и муһәммәд‍!( ейтқинки, «аﷲ мән билән силәрниң араңларда мениң растлиқимға гуваһ болушқа йетәрликтур. Аﷲ һәқиқәтән бәндилириниң (әһвалини) билип турғучидур. Көрүп турғучидур» [96]. Кимки аﷲ һидайәт қилған икән у һидайәт тапқучидур, аﷲ гумраһ қилған адәмгә аﷲ тин башқа (азабтин қутулдуридиған) һеч ярдәмчиләрни тапалмайсән, қиямәт күни уларни дүм ятқузуп (сөрәлгән) көр, гача, гас һалда йиғимиз, уларниң җайи җәһәннәм болиду, (җәһәннәмниң) оти пәсләп қалса, уларға (отни) техиму ялқунҗитимиз [97]. Уларниң айәтлиримизни инкар қилғанлиқлири вә «чиригән сөңәк вә топиға айланғинимиздин кейин растла қайтидин терилип йеңидин адәм боламдуқ?» дегәнликлири үчүн, уларға берилгән җаза әнә шудур [98]. Асманларни, земинни яратқат аﷲ ниң уларға охшаш инсанларни яриталайдиғанлиқини улар билмәмду? Аﷲ уларниң (өлүши вә тирилиши үчүн) шәк шүбһисиз муәййән вақит бәлгилиди, капирлар пәқәт куфриғила унайду [99]. «әгәр пәрвәрдигаримниң рәһмәт хәзинилири силәрниң қолуңларда болса, чиқимдин (йәни түгәп кетишидин) қорқуп, чоқум бехиллиқ қилаттиңлар, инсан бехил келиду» дегин [100]. Биз мусаға һәқиқәтән тоққуз рошән мөҗизә ата қилдуқ, муса пирәвнгә вә униң қәвмигә кәлгән чағда биз мусаға: «(улардин) исраил әвладини (қоюветишни) сөриғин» (дедуқ). Пирәвн униңға: «и муса! сени мән чоқум җаду қилинған дәп ойлаймән» деди [101]. Муса: «(и пирәвн!) булар (йәни тоққуз мөҗизә) ни пәқәт асманларниң вә земинниң пәрвәрдигари (мениң растлиқимни испатлайдиған) дәлил қилип назил қиғанлиқини сән (гәрчә телиңда иқрар қилмисаңму дилиңда әлвәттә) обдан билисән, мән сени, и пирәвн, һәқиқәтән, һалак болиду дәп ойлаймән» деди [102]. Пирәвн уларни (мисир) земинидин чиқиривәтмәкчи болди, биз пирәвнни вә униң билән биллә болғанларни һәммисини (деңиз) ға ғәрқ қиливәттуқ [103]. Пирәвнни ғәрқ қиливәткәндин кейин, биз исраил әвладиға: «(мисир) земинида туруңлар, ахирәт вәдиси (йәни қиямәт) кәлгән чағда силәрни (қәбрәңлардин мәһшәргаһқа) (капирлар билән мөминләрни) арилаш елип келимиз» дедуқ [104]. Қуранни һәқиқәт асасида назил қилдуқ, қуранму һәқиқәтни өз ичигә алған һалда назил болди, сени биз пәқәт хош хәвәр бәргүчи, агаһландурғучи қилип әвәттуқ [105]. Қуранни кишиләргә данә данә оқуп беришиң үчүн уни бөлүп бөлүп назил қилдуқ, уни тәдриҗий назил қилдуқ [106]. «қуранға ишиниңлар яки ишәнмәңлар (мәйли, чүнки ишинишиңлар униңға камаләт, ишәнмәсликиңлар униңға нуқсан елип кәлмәйду)» дегин. Шүбһисизки, қуран назил болуштин илгири китаб берилгәнләр қуранни аңлиған чағлирида (тәсирлинип) дәрһал сәҗдигә бариду [107]. Улар: «пәрвәрдигаримиз пактур, пәрвәрдигаримизниң вәдиси чоқум орунлиниду» дәйду [108]. Улар йиғлиған һалда сәҗдә қилишқа йиқилиду (қуранни аңлаш билән улар аﷲ қа) техиму тәзәрру қилиду [109]. «аﷲ дәп атисаңларму болиду, рәһман дәп атисаңларму болиду, қайсини атисаңлар (һәммиси яхшидур). Чүнки аﷲ ниң нурғун гүзәл исимлири бар» дегин, намизиңда (қираәтни) (мушриклар аңлап саңа әзийәт йәткүзмәслиги үчүн) юқири аваз биләнму оқумиғин, (мөминләр аңлимай қалмаслиқи үчүн) пәс аваз биләнму оқумиғин. Уларниң арисида оттура йол тутқин [110]. Ейтқинки, «җими һәмдусана балиси болуштин пак болған, сәлтәнитидә шерики болмиған, харлиқтин қутулуш үчүн достқа моһтаҗ болмиған (йәни хар болмиған, ярдәмчигә моһтаҗ болмиған) аﷲ қа хастур! аﷲ ни мукәммәл рәвиштә улуғлиғин» [111].

18 сүрә кәһф мәккидә назил болған, 110 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Җими һәмдусана аﷲ қа хастурки, (аﷲ инсанларни) өз тәрипидин болған қаттиқ азабтин агаһландуруш, яхши әмәлләрни қилған мөминләргә обдан мукапат (йәни җәннәт) беридиғанлиқи билән хуш хәвәр бериш үчүн, бәндиси (йәни пәйғәмбири муһәммәд) гә тоғра, һечқандақ қиңғирлиқ (йәни ихтилап, зиддийәт) болмиған қуранни назил қилди [1 2]. Улар (йәни яхши әмәлләрни қилған мөминләр) җәннәттә мәңгү қалиду [3]. Аﷲ ниң балиси бар дегүчиләрни агаһландуриду [4]. Улар вә уларниң ата бовилири бу боһтанлирида һечқандақ мәлуматқа игә әмәс, уларниң еғизлиридин чиққан сөз немидегән чоң! улар пәқәт ялғаннила ейтиду [5]. Әгәр улар қуранға иман ейтмиса, әпсуслинип, уларниң (имандин) йүз өрүгәнликидин өзүңни һалак қиливетишиң мумкин [6]. Инсанларниң қайсилириниң әмәли әң яхши икәнликини синаш үчүн, биз һәқиқәтән йәр йүзидики шәйиләрниң һәммисини йәр йүзиниң зиннити қилдуқ [7]. Биз чоқум йәр йүзидики (дәл дәрәх, тағ вә бина қатарлиқ) нәрсиләрниң һәммисини йоқ қилип, йәр йүзини түптүз баяванға айландуримиз [8]. Әсһабулкәһфни вә рәқим (йәни әсһабулкәһфниң исимлири йезилған тахта) ни (бизниң қудритимизни көрситип беридиған) аламәтлиримиз ичидики әң қизиқи дәп қаридиңму? [9]. Өз вақтида бир қанчә йигит ғарни панаһ җай қиливалди, улар: «пәрвәрдигаримиз! бизгә рәһмәт хәзинилириңдин ата қилғин, бизниң ишлиримизни түзәп, бизни һидайәт тапқучилардин қилғин» деди [10]. Уларни биз ғарда узун йиллар ухлитип қойдуқ [11]. Андин икки гуруһ (йәни әсһабулкәһф ичидики қанчилик ухлиғанлиқлири һәққидә ихтилап қилишқан икки гуруһ) тин қайсисиниң ғарда қанчилик узақ турушқанлирини инчикә һесаблайдиғанлиқини синаш үчүн уларни ойғаттуқ [12]. Биз саңа уларниң һекайисини растлиқи билән ейтип беримиз, улар һәқиқәтән пәрвәрдигариға иман ейтқан, биз һидайәтни зиядә қилған йигитләрдур [13]. Уларниң диллирини (йәни ирадисини) мустәһкәм қилдуқ, өз вақтида улар (имансиз залим падишаһ алдида) дәс туруп ейтти: «бизниң пәрвәрдигаримиз асманларниң вә земиниң пәрвәрдигаридур, биз уни қоюп һәргизму башқа илаһқа ибадәт қилмаймиз, әгәр биз) аﷲ ниң шерики бар) дәйдиған болсақ, бу чағда һәқиқәтәнму толиму йирақлашқан болимиз [14]. Бизниң қәвмимиз аﷲ ни қоюп (бутларни) илаһ қиливалди, улар өзлириниң илаһларға ибадәт қилишқа тегишлик икәнликигә немишқа ениқ дәлил кәлтүрмәйду, аﷲ қа ялғанни чаплиған адәмдинму залим ким бар?» [15]. (и йигитләр!) силәр улардин вә уларниң аﷲ тин башқа ибадәт қилидиған бутлиридин айрилған икәнсиләр, ғарни панаһ җай қилиңлар, пәрвәрдигариңлар силәргә кәң рәһмәт қилиду, аﷲ силәрниң ишлириңларни асанлаштуруп бериду [16]. Күн чиққан чағда уларниң ғарниң оң тәрипигә өтүп кәткәнликини, күн патқан чағда уларниң ғарниң шимал тәрипигә өтүп кәткәнликини көрүсән (йәни ғарниң ишки шимал тәрәптә болғанлиқтин күнниң нури ғарниң икки тәрипигә чүшүп туриду, аﷲ уларни һөрмәтлигәнликтин, күн чиққандиму, патқандиму униң нури уларниң үстигә чүшмәйду), улар болса ғарниң (оттурисидики) бошлуқтур, бу аﷲ ниң (қудритини көрситип беридиған) аламәтләрдиндур, кимники аﷲ һидайәт қилидикән, у (һәқиқий) һидайәт тапқучидур, кимники (қилған яман әмәли түпәйлидин) аﷲ аздуридикән, униңға йол көрсәткүчи достни һәргиз тапалмайсән [17]. (мубада уларни көридиған болсаң, көзлириниң очуқлуқи вә өрүлүп туридиғанлиқтин) уларни ойғақ дәп ойлайсән, һалбуки, улар уйқудидур, уларни биз оң вә сол тәрәпкә өрүп туримиз. Уларниң ити (ғар) ниң босуғисиға икки путни созуп ятиду, әгәр уларни көридиған болсаң, әлвәттә улардин қаттиқ қорқуп, йүз өрүп чоқум қачқан болаттиң [18]. Уларни ухлатқинимиздәк, (ғарда қанчилик турғанлиқлирини) өз ара сорашсун дәп (өлүмгә охшаш узақ ойқудин) уларни ойғаттуқ, уларниң бири «(бу ғарда) қанчә узун турдуңлар?» деди. Улар: «бир күн яки бир күндинму аз турдуқ» дейишти. Уларниң (бәзиси) дедики, «қанчә узақ турғанлиқиңларни пәрвәрдигариңлар обдан билиду (буни сүрүштүрүшниң пайдиси йоқ, биз һазир ач), бириңларни буйруңлар, бу тәңгиләрни шәһәргә елип берип, кимниң тамиқи әң пакиз болса, униңдин силәргә сетивелип елип кәлсун, у (шәһәргә кириштә вә тамақ сетивелишта) еһтият қилсун силәрни һеч кишигә туйдурмисун [19]. Әгәр шәһәрдики кишләр силәрни тутувалса, силәрни чалма кесәк қилип өлтүриду, яки силәрни өзлириниң диниға киришкә мәҗбурлайду, мундақта һәргизму мәқситиңларға еришәлмәйсиләр» [20]. Уларни ухлитип ойғатқинимиздәк, кишиләргә аﷲ ниң (қайта тирилдүрүш тоғрисидики) вәдисиниң һәқлиқини вә қиямәтниң болидиғанлиқида шәк шүбһә йоқ икәнликини билдүрүш үчүн, кишиләрни уларниң әһвалидин хәвәрдар қилдуқ. Өз вақтида улар (әсһабулкәһф қәбзи роһ қилинғандин кейин) әсһабулкәһфниң иши үстидә дәталаш қилишти, бәзи кишләр: «(уларниң йениға һеч кишиниң кирмәслики үчүн) әсһабулкәһфниң әтрапиға (йәни ғарниң ишикигә) бир там етиңлар» деди, аﷲ әсһабулкәһфниң әһвалини һәммидин обдан билиду, гепи өтидиған башлиқлар (йәни падишаһ вә шәһәр каттибашлири): «ғарниң әтрапиға (йәни ғарниң ишки алдиға) әлвәттә бир мәсҗид салайли» деди [21]. Улар (йәни пәйғәмбәр әләйһиссаламниң заманидики насаралар): «улар (йәни әсһабулкәһф) үч болуп, төтинчиси уларниң итидур» дәйду, бәзиләр: «улар бәш болуп, алтинчиси уларниң итидур» дәйду, бу пүтүнләй асассиз, қарисиға (ейтилған сөздур), йәнә бәзиләр: «улар йәттә болуп, сәккизинчиси уларниң итидур» дәйду, ейитқинки, «уларниң санини пәрвәрдигарим обдан билиду, ундин башқа азғина кишиләр билиду.» улар тоғрисида (насаралар билән) пәқәт йүзәгинә муназириләшкин (йәни бу һәқтә муназириләшкүчиләрни тәстиқму қилмайдиған, ялғанғиму чиқармайдиған дәриҗидә муназириләшкин). Уларниң һечбиридин әсһабулкәһф қиссисини соримиғин [22]. Сән бирәр ишни қилмақчи болсаң, «әтә шу ишни чоқум қилимән» демәй [23], «худа халиса» дегән сөзни қошуп дегин (йәни худа халиса қилимән дегин), (худа халиса дегән сөзни унтуп қалсаң, пәрвәрдигариңни тилға алғин (йәни «худа халиса» ни есиңгә кәлгәндә ейтқин) һәмдә: «пәрвәрдигаримниң мени буниңдинму йеқин тоғра йолға башлишини (йәни диним, дуняйимда мени әң түзүк ишларға мувәппәқ қилишини) үмид қилимән» дегин [24]. Улар өз ғарида үчйүз тоққуз йил турди [25]. Ейитқинки, «уларниң турған вақтини аﷲ обдан билиду, асманлардики, земиндики ғәйбни (билиш) аﷲ қа хастур. Аﷲ ниң көрүши немидегән мукәммәл! аﷲ ниң аңлиши немидегән мукәммәл! уларға аﷲ тин бөләк һечқандақ ярдәмчи болмайду, аﷲ өз һөкмидә һеч кишини шерик қилмайду» [26]. (и муһәммәд!) сән пәрвәрдигариңниң китабидин саңа вәһйи қилинғанни оқуғин, аﷲ ниң сөзлирини һеч киши өзгәртәлмәйду, сән һәргизму аﷲ тин бөләк илтиҗагаһ тапалмайсән [27]. Сән пәрвәрдигариңниң разилиқини тиләп, әтигән ахшамда униңға ибадәт қилидиғанлар (йәни аҗиз, кәмбәғәл мусулманлар) билән сәврчан биллә болғин, һаятий дуняниң зибузиннитини (йәни мушрикларниң чоңлириниң сөһбитини) дәп, уларни көзгә илмай қалмиғин, биз дилини зикримиздин ғәпләттә қалдурған, нәпси хаһишиға әгәшкән, иши һәддидин ашқан адәмниң (сөзи) гә әгәшмигин [28]. (и муһәммәд!) «(бу) һәқ (қуран) пәрвәрдигариңлар тәрипидин назил болиду, халиған адәм иман ейтсун, халиған адәм капир болсун» дегин, биз һәқиқәтән капирлар үчүн түтүн пәрдилири уларни оривалидиған отни тәййарлидуқ, улар (тәшналиқтин) су тәләп қилса, уларға мәдән еритмисигә охшаш, йүзләрни көйдүрүветидиған (наһайити қизиқ) су берилиду, бу немидегән яман шараб! җәһәннәм немидегән яман җай! [29]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларға келидиған болсақ, биз уларниң қилған яхши әмәллириниң савабини һәқиқәтән йоққа чиқиривәтмәймиз [30]. Әнә шулар астидин өстәңләр еқип туридиған, улар даим туридиған җәннәтләрдин бәһримән болиду, җәннәттә улар алтун биләйзүкләрни салиду, непиз вә қелин йипәктин ишләнгән йешил кийимләрни кийиду. (алтун вә есил рәхтләр билән қапланған) тәхтләргә йөлинип олтуриду. Бу немидегән яхши мукапат! җәннәт немидегән гүзәл җай [31] улар (йәни кәмбәғәлләрни йениңдин қоғливетишни тәләп қилған капирлар) ға мундақ (бири мөмин, бири капир болған) икки адәмни мисал қилип кәлтүргин: уларниң биригә (йәни капирға) биз әтрапи хормизарлиқ, (икки бағниң) оттуриси екинзарлиқ болған таллиқ икки бағ ата қилдуқ [32]. Һәр иккилиси кәм кутисиз, толуқ мевә беридиған бағлар болуп, уларниң арисидин еқип туридиған өстәңни бәрпа қилдуқ [33]. У (йәни бағ игиси) нурғун мал мүлүккә игә иди, у бурадиригә пәхирлинип: « мән сәндин бай, адәмлирим (йәни хизмәтчилирим, балилирим, ярдәмчилирим) сениңдин көп» деди [34]. У (мөмин бурадирини йетиләп) беғиға кирип (куфрилиқ қилиш билән) өзигә зулум қилған һалда ейтти: «бу бағ мәңгү йоқалмайду дәп ойлаймән [35]. Шуниңдәк қиямәт болмайду дәп ойлаймән, әгәр мән пәрвәрдигаримға қайтурулғандиму (йәни қиямәт болғандиму) әлвәттә бу бағдин яхширақ җайни тапимән» [36]. Униңға (мөмин) бурадири муназириләшкән һалда ейтти: «сени (әслидә) тупрақтин, андин абимәнийдин яритип, андин сени равурус инсан қилған затни инкар қиламсән? [37] лекин мән пәрвәрдигарим болған у аﷲ ни (етирап қилимән), пәрвәрдигаримға һеч әһәдини шерик кәлтүрмәймән [38]. Мән беғиңға киргән чеғиңда: аﷲ ниң ярдими болмиса қолумдин һеч иш кәлмәйду. Десәңчу! сениң қаришиңчә, мениң мелим вә әвладим сениңдин аз болсиму [39], үмидки, пәрвәрдигарим маңа сениң беғиңдин яхширақ нәрсә ата қилғай. Беғиңға асмандин бир апәт йүзләндүрүш билән беғиң түптүз қақас йәргә айлинип қалғай [40], яки униң сүйи сиңип кетип уни издәш (йәни әслигә кәлтүрүш) сениң қолуңдин кәлмәйду» [41]. Униң мевилири (йәни беғи) вәйран болди, телиниң бидишлири йәргә йиқилди, у бағқа сәрп қилған чиқимлириға (һәсрәт чекип) икки алқинини увулиғили турди һәмдә у: «мән пәрвәрдигаримға һеч әһәдини шерик кәлтүрмисәмчу» деди [42]. Униңға аﷲ тин башқа ярдәм қилидиған (йәни униңдин бу балани дәпи қилидиған) һеч җамаә болмиди, өзигиму өзи ярдәм қилалмиди (йәни балани өзидин дәпи қилалмиди) [43]. Бу йәрдә (йәни мундақ һаләттә) мәдәткар болуш пәқәт бәрһәқ аﷲ қа хастур, аﷲ (өзигә иман ейтқучиларға дуня вә ахирәттә) яхши мукапат бәргүчидур, (униңға йөләнгән вә уни үмид қилғанларниң) ақивитини яхши қилғучидур [44]. (и муһәммәд!) уларға (йәни кишиләргә) дуня тирикчилики һәққидә мундақ мисални кәлтүргин: (у шуниңға) охшайдуки, биз асмандин ямғур яғдурдуқ, шу су билән земинниң өсүмлүклири бир биригә чирмишип болуқ өсти, кейин у қуруп төкүлди, шамаллар уни (тәрәп тәрәпкә) учуруп кәтти, аﷲ һәр нәрсигә қадирдур [45]. Маллар вә балилар дуня тирикчиликиниң зиннитидур, бақи қалидиған яхши әмәлләрниң саваби пәрвәрдигариңниң нәзиридә техиму яхшидур. Үмид техиму чоңдур [46]. У күндә (йәни қиямәт күнидә) биз тағларни йоқ қилимиз, земинни очуқ, түптүз көрисән (йәни уни тосуп туридиған тағ, дәрәх, биналар болмайду), уларни (йәни инсанларни) (мәһшәргаһқа) йиғимиз, улардин бир кишиниму қалдуруп қоймаймиз [47]. Улар (йәни җими халайиқ) сәп сәп болушуп пәрвәрдигариңға тоғрилиниду, (капирларға) «силәр бизниң алдимизға силәрни дәсләптә қандақ яратқан болсақ, шу һаләттә (малсиз, балисиз, ялиңач) кәлдиңлар, бәлки силәр, силәргә вәдә қилинған чағни бекитмәйду, дәп ойлиғансиләр (йәни өлгәндин кейин тирилиш, һесап бериш, җазаға тартилиш йоқ дәп ойлиғансиләр)» дәймиз [48]. Кишиләрниң намә әмали оттуриға қоюлиду, гунаһкарларниң униңдики хатириләрдин қорққанлиқини көрисән, улар: «вай бизгә! бу намә әмалға чоң кичик гунаһниң һәммиси хатирилиниптиғу? » дәйду, улар қилған әткәнлириниң һәммисиниң намә әмалиға хатириләнгәнликини көриду, пәрвәрдигариң һеч адәмгә зулум қилмайду [49]. Өз вақтида биз пәриштиләргә: «адәмгә сәҗдә қилиңлар» дедуқ, иблистин башқа һәммиси сәҗдә қилди, иблис җинлардин иди. Шуңа ү пәрвәрдигариниң итаитидин чиқти. Мени қоюп иблисни вә униң әвладини дост қиливаламсиләр? Һалбуки, улар силәргә дүшмәндур, иблис залимлар үчүн немидегән яман бәдәл! (йәни аﷲ қа ибадәт қилишниң орниға шәйтанға чоқунуш немидегән яман!) [50]. Улар (йәни шәйтанлар) ға асманларниң вә земинниң яритилишиниму, уларниң өзлириниң яритилишиниму көрсәткиним йоқ (йәни мәзкурларни хәлқ әткән чеғимда уларни һазир қилғиним йоқ), (кишиләрни) аздурғучиларни ярдәмчи қиливалғинимму йоқ [51]. Шу күндә аﷲ (уларға) ейтиду: «силәр мениң шериклирим дәп ойлиғиниңларни чақириңлар». Улар чақириду, лекин улар (ниң шериклири) иҗабәт қилмайду, биз уларниң арисида (улар өтәлмәйдиған) һалакәтлик җайни пәйда қилдуқ [52]. Гунаһкарлар дозахни көрүп, униңға киридиғанлиқиға җәзм қилиду, дозахтин қачидиған җай тапалмайду [53]. Бу қуранда инсанларға түрлүк мисалларни баян қилдуқ. Инсан көп дәталаш қилиду (йәни көп җедәллишиш инсанниң тәбиитидур) [54]. Инсанларға һидайәт кәлгән чағда, уларниң иман ейтмаслиқлири вә пәрвәрдигаридин мәғпирәт тәләп қилмаслиқлири пәқәт (аﷲ ниң) бурунқиларға тутқан йолини (йәни һалак қилишни күтидиғанлиқлири) яки өзлиригә келидиған азабни көзлири билән көрүшни (күтидиғанлиқлири) үчүндур [55]. Биз пәйғәмбәрләрни пәқәт (иман ейтқучиларға) хош хәвәр бәргүчи, (асийлиқ қилғучиларни) агаһландурғучи қилип әвәтимиз. Капирлар (пәйғәмбәрләр елип кәлгән) һәқиқәтни йоққа чиқириш үчүн биһудә сөзләрни қилип муназирилишиду, улар мениң айәтлиримни вә уларға берилгән агаһландурушларни мәсхирә (йәни оюнчуқ) қиливалди [56]. Пәрвәрдигариниң айәтлири билән пәнд нәсиһәт қилинған, у айәтләрдин йүз өрүгән вә өзиниң қилған гунаһлирини унтуған кишидинму залим киши барму? Шүбһисизки, биз уларниң диллириға қуранни чүшинишкә тосқунлуқ қилидиған пәрдиләрни тарттуқ, қулақлирини еғир қилдуқ, әгәр уларни һидайәткә дәвәт қилсаң, улар һәргиз һидайәт тапмайду (йәни уларни иманға, қуранға дәвәт қилсаң, улар дәвитиңни һәргиз қобул қилмайду) [57]. Пәрвәрдигариң наһайити мәғпирәт қилғучидур вә рәһим қилғучидур. Әгәр аﷲ уларни қилмишиға қарап җазалайдиған болса, әлвәттә уларға қилинидиған азабни тезләткән болатти, лекин уларға бәлгиләнгән бир вақит бар, (у вақит кәлгәндә) улар аﷲ тин бөләк һеч панагаһ тапалмайду [58]. Шу шәһәрләрниң аһалилири (йәни һуд, салиһ, лут, шуәйб пәйғәмбәрләрниң қәвмлиригә охшаш өткәнки үммәтләр) зулум қилғанлиқлири үчүн, уларни һалак қилдуқ, уларниң һалак болушиға муәййән вақитни бәлгилидуқ [59]. Өз вақтида муса яш хадимиға (йәни юшә ибин нунға): «икки дәряниң қошулидиған җайиға йәтмигичә меңишимни тохтатмаймән, (шу җайға йәткәнгә қәдәр) узаққичә меңиверимән» деди [60]. Улар икки дәряниң қошулидиған җайиға йетип барғанда, белиқини унтуп қалди, белиқ дәряға йол елип кәтти [61]. Улар (икки дәряниң қошулидиған җайидин) өткәндә муса яш хадимиға: «әтигәнлик тамиқимизни елип кәлгин, бу сәпиримиздә һәқиқәтән чарчап кәттуқ» деди [62]. Яш хадим: «биз чоң таш астида арам еливатқанда (йүз бәргән иштин йәни пишурулған белиқниң тирилип, севәттин сәкрәп чиқип дәряға кирип кәткәнликидин ибарәт қизиқ иштин) хәвириң барму? Мән растла белиқни унтуптимән. Белиқниң (аҗайип вәқәси) ни саңа ейтишни пәқәт шәйтан маңа унтулдурупту, белиқ дәряға аҗайип йол алған иди» деди [63]. Муса: «бизниң издәйдиғинимиз дәл мушу иди» деди дә, иккиси кәлгән изи бойичә кәйнигә йеништи [64]. У иккиси (белиқни унтуған чоң ташниң йенида) бизниң бәндилиримиздин чоң мәрһәмитимизгә еришкән вә бизниң өзимизгә хас илмимизни (йәни илмий ғәйбни) биз билдүргән бир бәндини (йәни хизир әләйһиссаламни) учратти [65]. Муса униңға: «аﷲ саңа билдүргән тоғра илимни маңа өгитишиң үчүн саңа әгишәйму? (йәни сөһбитиңдә болайму?)» деди [66]. У ейтти: «сән мән билән биллә болушқа сәвр тақәт қилип туралмайсән [67]. Сән чоңқур тонуп йәтмигән (йәни қаримаққа яман, әмма маһийитини сән чүшәнмигән) ишқа қандақму сәвр тақәт қилип туралайсән?» [68]. Муса ейтти: «аﷲ халиса мени сәвр қилғучи көрисән, сениң буйруқуңға хилаплиқ қилмаймән» [69]. (хизир) ейитти: «әгәр сән маңа әгәшсәң, (йолуққан иш тоғрисида) мән уни саңа сөзләп бәргичә униңдин сорима (йәни өзүм сөзләп бәрмигичә қилған ишлиримдин сорима)» [70]. Шуниң билән у иккиси бирликтә меңип келип бир кемигә чиқишти, (хизир) кемини тешивәтти (йәни кеминиң бир тахтисини суғурувәтти), муса (униңға): «кемидикиләрни ғәрқ болуп кәтсун дәп кемини тәштиңму? Сән һәқиқәтән (қорқунчлуқ) чоң бир ишни қилдиң» деди [71]. (хизир) сән һәқиқәтән мән билән биллә болушта сәвр тақәт қилип туралмайсән демидимму?» деди [72]. Муса ейтти: «әһдини унтуп қалғанлиқимға мени әйиблимә, сән билән биллә болушта мени қийин һалға чүшүрүп қойма» [73]. У иккиси йәни бирликтә маңди, улар бир балини учратти, (хизир) уни өлтүрүп қойди. Муса: «сән бир бигунаһ җанни наһәқ өлтүрдүң, сән һәқиқәтән явуз ишни қилдиң» [74]. (хизир) ейтти: «саңа мән һәқиқәтән мән билән биллә болушқа сәвр тақәт қилип туралмайсән демидимму? » [75]. Муса ейтти: «буниңдин кейин йәнә сәндин бирәр иш тоғрулуқ сорисам (йәни қилған ишиңға етираз билдүрсәм), мени өзүңгә һәмраһ қилмиғин, (саңа бәргән вәдәмгә үч қетим хилаплиқ қилғанлиқим үчүн мениң алдимда (маңа һәмраһ болмаслиқта) мәзурсән» [76]. У иккиси йәнә биллә меңип бир шәһәргә йетип кәлди, шәһәр аһалисидин тамақ сориди, шәһәр аһалиси уларни меһман қилиштин баш тартти, улар бу шәһәрдә өрүлүп чүшәй дәп қалған бир тамни учратти, (уни хизир қоли билән синап) түзләп қойди. Муса ейтти: «әгәр халисаң бу иш үчүн әлвәттә иш һәққи алған болаттиң» [77]. (хизир) ейтти: «бу, сән билән мениң айрилиш (вақтимиз), сән сәвр тақәт қилип туралмиған (юқириқи үч ишниң) һәқиқитини саңа чүшәндүрүп берәй [78]. Кемигә кәлсәк, у деңизда ишләйдиған бирқанчә нәпәр кәмбәғәлниң кемиси иди, мән уни тешип әйбнак қилмақчи болдум, (чүнки) уларниң алдида (йәни баридиған йоллирида) һәрқандақ сақ кемини игисидин (зорлуқ билән) тартивалидиған бир падишаһ бар иди [79]. (өлтүрүлгән) балиға кәлсәк, униң ата аниси мөмин иди. (у әслидә капир яритилғанлиқтин, чоң болғанда) униң гумраһлиқ билән куфрини ата анисиға теңишидин қорқтуқ [80]. Шуниң үчүн биз уларниң пәрвәрдигариниң уларға у балиға қариғанда пак вә көйүмлүк пәрзәнт ата қилишини ирадә қилдуқ [81]. Тамға кәлсәк, у шәһәрдики икки йетим балиниң иди, там астида уларниң (һәққи болған) хәзиниси бар иди (там өрүлүп кәтсә, хәзиниси ечилип қелип кишиләр уни елип кетәтти), уларниң ата аниси яхши адәм иди. Пәрвәрдигариң уларниң чоң болғанда там астидики хәзинисини чиқиривелишини ирадә қилди, бу пәрвәрдигариңниң (уларға қилған) рәһмитидур, уни (йәни юқириқи үч ишни) мән өз хаһишим билән қилғиним йоқ (бәлки уни аﷲ ниң әмри вә илһами билән қилдим), сән сәвр тақәт қилип туралмиған нәрсиләрниң һәқиқити әнә шу» [82]. Улар (йәни йәһудийлар) сәндин зулқәрнәйн тоғрулуқ соришиду. «силәргә мән униң қиссисини (вәһйи асасида) баян қилимән» дегин [83]. Униңға биз земинда һәқиқәтән күч қудрәт ата қилдуқ, униңға өз мәқситигә йетишниң пүтүн йоллирини асанлаштуруп бәрдуқ [84]. Зулқәрнәйн (аﷲ униңға асанлаштуруп бәргән) йолға маңди [85]. У күнпетиш тәрәпкә йетип барғанда, күнниң қара лайлиқ булаққа петип кетиватқанлиқини һес қилди . У булақниң йенида бир түрлүк қәвмни учратти. Биз: «и зулқәрнәйн! сән уларни җазалиғин яки уларға яхши муамилидә болғин» дедуқ [86]. Зулқәрнәйн ейтти: «кимки зулум қилған болса, биз уни җазалаймиз, андин у пәрвәрдигариңниң дәргаһиға қайтурулиду, пәрвәрдигари уни қаттиқ җазалайду [87]. Кимки иман ейтса вә яхши әмәл қилса, униңға әң яхши мукапат берилиду, уни қолай ишқа буйруймиз» [88]. Андин зулқәрнәйн (аﷲ униңға қолайлиқ қилип бәргән) йолға маңди [89]. Зулқәрнәйн күнчиқиш тәрәпкә барғанда, күнниң шундақ бир қәвмниң үстигә чүшүватқанлиқини көрдики, у қәвмгә биз (күнниң һараритидин) сақлинидиған (кийим, имарәт қатарлиқ) нәрсиләрни ата қилмидуқ [90]. Әһвал шундақ болди (йәни зулқәрнәйн күнчиқиш тәрәптики кишиләргиму күнпетиш тәрәптики кишиләргә қилған муамилини қилди). Биз униң қолидики нәрсиләрдин толуқ хәвәрдар идуқ [91]. Андин у (аﷲ униңға қолайлиқ қилип бәргән) йолға маңди [92]. Зулқәрнәйн икки тағ арисиға йетип барғанда, икки тағ алдида һечқандақ сөзни чүшәнмәйдиған (йәни өзиниң тилидин ғәйри тилни билмәйдиған) бир қәвмни учратти [93]. Улар: «и зулқәрнәйн! йәҗуҗ билән мәҗуҗ йәр йүзидә һәқиқәтән бузғунчилиқ қилғучилардур, биз билән уларниң арисиға бир тосма селип беришиң үчүн, саңа бир қисим мелимизни (баҗға охшаш төлисәк боламду?» деди [94]. Зулқәрнәйн ейтти: «аﷲ ниң маңа бәргән нәрсилири (йәни күч қуввәт вә падишаһлиқ силәрниң маңа беридиған мелиңлардин) артуқтур, маңа адәм күчи ярдәм қилиңлар, улар билән силәрниң араңларға мустәһкәм бир тосма селип берәй [95]. Маңа төмүр парчилирини елип келиңлар, (төмүр парчилири дөвилинип) икки тағниң ариси тәкши болғанда, көйүкләрни бесиңлар». Төмүр парчилири (қизип) оттәк болғанда, у: «маңа (еритилгән мисни) бериңлар, үстигә төкәй» деди [96]. Улар (йәни йәҗуҗ мәҗуҗ) униң үстигә чиқишқиму, уни тешишкиму қадир болалмиди [97]. Зулқәрнәйн ейтти: «бу (йәни тосминиң бәрпа қилиниши) пәрвәрдигаримниң немитидур, пәрвәрдигаримниң вәдиси ишқа ашқанда, у уни түптүз қиливетиду, пәрвәрдигаримниң вәдиси һәқтур» [98]. У күндә (йәни қиямәт күнидә, қистаңчилиқтин) кишиләрни бир биригә гирәләштүрүветимиз, сур челиниду, уларни (һесаб үчүн) йеғимиз [99]. У күндә капирларға җәһәннәмни ашкара көрситимиз [100]. Уларниң (бу дунядики чағлирида диллириниң) көзлири мени яд қилиштин пәрдиләнгән иди, (уларниң диллирини зулмәт басқанлиқи үчүн каламуллани) аңлашқа қадир әмәс иди [101]. Капирлар мени қоюп бәндилиримни мәбуд қиливелишқа болиду дәп ойламду? Биз җәһәннәмни капирларға һәқиқәтән мәнзилгаһ қилип тәййарлидуқ [102]. Силәргә әмәллири җәһәттин әң зиян тартқучиларни ейтип берәйлиму? [103]. Улар һаятий дуняда қилған әмәллири йоққа чиққан әмма өзлири обдан иш қилдуқ дәп ойлиған адәмләрдур [104]. Әнә шулар пәрвәрдигариниң айәтлирини вә униңға мулақат болушни инкар қилған, нәтиҗидә қилған әмәллири бикар болуп кәткән кишиләрдур, қиямәт күни уларни (йәни мундақ кишиләрни) қилчә етибарға алмаймиз [105]. Капир болғанлиқлири, мениң айәтлиримни вә пәйғәмбәрлиримни мәсхирә қилғанлиқлири үчүн, уларниң җазаси җәһәннәмдур [106]. Шүбһисизки, иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанларниң мәнзилгаһи фирдәвс җәннәтлири болиду [107]. Улар фирдәвс җәннәтлиридә мәңгү қалиду, униңдин йөткилишни халимайду [108]. Ейтқинки, «пәрвәрдигаримниң сөзлирини йезиш үчүн, әгәр деңиз (сүйи) сия болуп кәтсә, пәрвәрдигаримниң сөзлири түгимәй туруп, деңиз (сүйи) чоқум түгәп кәткән болатти, мубада йәнә шунчилик деңиз (сүйини) кәлтүрсәкму» [109]. (и муһәммәд‍!( ейтқинки, мән силәргә охшаш бир инсанмән, маңа вәһий қилинидуки, силәрниң илаһиңлар ялғуз бир илаһтур, кимки, пәрвәрдигариға мулақат болушни үмид қилидикән (савабини үмид қилип азабидин қорқидикән), яхши иш қилсун. Пәрвәрдигариға қилидиған ибадәткә һечкимни шерик кәлтүрмисун» [110].

19 сүрә мәрйәм мәккидә назил болған, 98айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Каф, һа, я, عйн, صад [1]. Бу, пәрвәрдигариңниң бәндиси зәкәрияға қилған мәрһимитиниң баянидур [2]. У өз вақтида пәрвәрдигариға пәс авазда мунаҗат қилди [3]. У ейтти: «пәрвәрдигарим! мән һәқиқәтән күч қуввитимдин кәттим, чечим ақарди. Пәрвәрдигарим! саңа дуа қилип үмидсиз болуп қалғиним йоқ [4]. Мән тағилиримниң балилириниң орнумни басалмаслиқлиридин (йәни динни қолдин берип қоюшлиридин) һәқиқәтән әнсирәймән, мениң аялим туғмастур, (пәзлиңдин) маңа бир (яхши) пәрзәнт ата қилғин [5]. У маңа варис болғай вә йәқуб әвладиға варис болғай, пәрвәрдигарим! уни сениң разилиқиңға еришидиған қилғин» [6].(аﷲ ейттики) «и зәкәрия! биз һәқиқәтән саңа (пәриштиләр арқилиқ) йәһя исимлик бир оғул билән хуш хәвәр беримиз, илгири һеч адәмни униңға исимдаш қилмидуқ» [7]. Зәкәрия ейтти: «аялим туғмас турса, мән қерип мүкчийип кәткән турсам, мениң қандақму оғлум болсун?» [8]. (нида қилған пәриштә) ейтти: «иш әнә шундақтур, пәрвәрдигариң ейтти: бу мән үчүн асандур, сени мән яраттим, һалбуки сән бурун йоқ идиң (йәни сени йоқтин бар қилғандәк, йәһяни иккиңлардин төрәлдүрүшкә қадирмән)» [9]. Зәкәрия ейтти: «пәрвәрдигарим! (аялимниң һамилдар болғанлиқиға) маңа бир аламәт қилип бәрсәң». Аﷲ ейтти: «сениң аламитиң (шуки) сақ туруп үч кечә күндүз кишиләргә сөз қилалмайсән» [10]. Зәкәрия намазгаһидин қәвминиң алдиға чиқип, уларни әтигән ахшамда тәсбиһ ейтишқа ишарәт қилди [11]. (йәһя туғулуп чоң болғанда униңға) «и йәһя! китабни (йәни тәвратни) тиришип оқуғин» (дедуқ). Униңға балилиқ чеғидила әқил парасәт ата қилдуқ [12]. Биз униңға мәрһәмәт қилиш вә уни (начар хисләтләрдин) пак қилиш йүзисидин (шундақ қилдуқ), йәһя тәқвадар иди [13]. Уни ата анисиға көйүмчан (қилдуқ), у мутәкәббир (йәни ата анисини қахшатқучи), (пәрвәрдигариға) асийлиқ қилғучи болмиди [14]. У туғулған күнидә, вапат болған күнидә, тирилип (қәбридин) турғузулған күнидә (аﷲ таала тәрипидин болған) аманлиққа еришиду [15]. (уларға) қуранда мәрйәм (қиссиси) ни баян қилғин, әйни заманда у аилисидин айрилип шәрқ тәрәптики бир җайға барди [16]. У пәрдә тартип кишиләрдин юшурунди, униңға бизниң роһимизни (йәни җибриил әләйһиссаламни) әвәттуқ, у мәрйәмгә беҗирим адәм сүритидә көрүнди [17]. Мәрйәм ейтти: «мән һәқиқәтән мәрһәмәтлик аﷲ қа сеғинип сениң чеқилишиңдин панаһ тиләймән, әгәр сән тәқвадар болсаң (маңа чеқилмиғин)» [18]. Җибриил ейтти: «мән саңа бир пак оғул бериш үчүн әвәтилгән пәрвәрдигариңниң әлчисимән» [19]. Мәрйәм ейтти: «маңа киши йеқинлашмиған турса, мән паһишә қилмиған турсам, қандақму мениң оғул балам болсун?» [20]. Җибриил ейтти: «әмәлийәт сән дегәндәктур, (лекин пәрвәрдигариң ейтти: у маңа асандур. Уни кишиләргә қудритимизни көрситидиған) дәлил вә биз тәрәптин болған мәрһәмәт қилдуқ, бу тәқдир қилинип болған иштур» [21]. Мәрйәм һамилдар болди, (аилисидин) йирақ бир җайға кәтти [22]. Толғақниң қаттиқлиқи уни (йөлинивелиш үчүн) бир хорма дәрихиниң йениға келивелишқа мәҗбур қилди. Мәрйәм ейтти: «кашки мән буниңдин илгири өлүп кәткән болсамчу! кишиләр тәрипидин унтулуп кәткән (әрзимәс) нәрсигә айлинип кәтсәмчу!» [23]. Җибриил униңға хорма дәрихиниң астидин нида қилди: «ғәм қилмиғин, пәрвәрдигариң сениң астиңдин (еқип туридиған) бир ериқни пәйда қилди [24]. Хорма дәрихини өз тәрипиңгә ирғитқин, алдиңға пишқан йеңи хормилар төкүлиду [25]. (бу шерин хормидин) йегин, (бу татлиқ судин ичкин вә хурсән болғин, бирәр адәмни көрсәң (у бала тоғрулуқ сориса): мән һәқиқәтән мәрһәмәтлик аﷲ қа вәдә бәрдим, бүгүн һеч адәмгә сөз қилмаймән дегин» [26]. Мәрйәм бовақни (йәни иса әләйһиссаламни) көтүрүп қәвминиң алдиға кәлди, улар ейтти: «и мәрйәм! сән һәқиқәтән ғәлитә иш қилдиң [27]. И һарунниң һәмшириси! сениң атаң яман адәм әмәс иди, анаңму йолдин чиққан хотун әмәс иди» [28]. Мәрйәм бовақни көрсәтти, улар: «бөшүктики боваққа қандақ сөзләймиз» деди [29]. Бовақ ейтти: «мән һәқиқәтән аﷲ ниң бәндисимән, маңа китабни бәрди (йәни инҗилни бериду) вә мени пәйғәмбәр қилди (йәни қилиду) [30]. Қәйәрдә болай мени бәрикәтлик қилди, һаятла болидикәнмән, маңа намазни, закатни ада қилишни тәвсийә қилди [31]. Мени анамға көйүмчан қилди, мени мутәкәббир, шәқи қилмиди [32]. Мән туғулған күнүмдә, вапат болған күнүмдә, тирилип қәбрәмдин турғузулған күнүмдә (аﷲ таала тәрипидин болған) аманлиққа еришимән» [33]. Әнә шу иса ибин мәрйәмниң (қиссисидур). Иса улар дәталаш қиливатқан өзинң ишиниң (һәқиқити) үстидә һәқ гәпни қилди [34]. «аﷲ ниң шәнигә балиси болуш лайиқ әмәс, аﷲ (балидин, шериктин) пактур, аﷲ бирәр иш қилишни ирадә қилса, униңға вуҗутқа кәл дәйду дә у вуҗутқа келиду [35]. Аﷲ һәқиқәтән мениң пәрвәрдигаримдур, силәрниңму пәрвәрдигариңлардур, шуниң үчүн униңға ибадәт қилиңлар, бу тоғра йолдур» [36]. Исаниң иши тоғрисида улар (йәни әһли китаб) арисидики пирқиләр ихтилап қилишти, бүйүк күн (йәни қиямәт күни) кәлгән чағда, капирларға вай! [37] улар бизниң дәргаһимизға кәлгән күндә (йәни қиямәт күнидә) қулақлири таза аңлайдиған көзлири таза көридиған болиду, лекин залимлар бүгүн (йәни бу дуняда) рошән гумраһлиқтидур [38]. Уларни (йәни халайиқни) һәсрәт күни (йәни қиямәт күнидин агаһландурғин, у чағда һәммә иш бир тәрәп қилинған болиду. Һалбуки, улар ғәпләттидур, (қиямәтни) инкар қилмақтидур [39]. Земинға вә земин үстидики барчигә чоқум биз варислиқ қилимиз. Улар (һесаб бериш үчүн) бизниң дәргаһимизға қайтурулиду [40]. (и муһәммәд!) китабта (йәни қуранда) ибраһим (қиссиси) ни баян қилғин, у һәқиқәтән толиму растчил пәйғәмбәр иди [41]. Өз вақтида ибраһим атисиға ейтти: «и ата немишқа аңлимайдиған, көрмәйдиған вә саңа һеч нәрсигә әсқатмайдиған нәрсиләргә чоқунисән [42]. И ата! маңа сән билмәйдиған илимләр назил болди, маңа әгәшкин, сени тоғра йолға башлаймән [43]. И ата! шәйтанға чоқунмиғин, шәйтан мәрһәмәтлик аﷲ қа һәқиқәтән асийлиқ қилди [44]. И ата! сениң мәрһәмәтлик аﷲ ниң азабиға қелишиңдин, шәйтанниң һәмраһиға айлинип қелишиңдин қорқимән» [45]. У (йәни азәр ейтти: «и ибраһим! сән мениң илаһлиримдин йүз өрүмәкчимусән, әгәр сән (мундақ қилиштин) янмисаң, чоқум сени таш кесәк қилип өлтүримән, узақ заман мәндин йирақ турғин» [46]. Ибраһим ейтти: «саңа аманлиқ болсун, пәрвәрдигаримдин саңа мәғпирәт тиләймән, аﷲ маңа һәқиқәтән меһрибандур [47]. Силәрдин вә силәр аﷲ ни қоюп чоқунуватқан нәрсиләрдин йирақ болимән, пәрвәрдигаримға ибадәт қилимән, пәрвәрдигаримниң ибадитидин мәһрум болуп қалмаслиқни үмид қилимән» [48]. У улардин вә уларниң аﷲ ни қоюп чоқунуватқан нәрсилиридин йирақлашти, униңға биз исһақ вә йәқубни ата қилдуқ, у иккисиниң һәр бирсини пәйғәмбәр қилдуқ [49]. Уларға бизниң рәһмитимизни ата қилдуқ, уларниң намини бәлән вә юқири қилдуқ [50]. Китабта (йәни қуранда) муса (қисиси) ни баян қилғин, шүбһисизки, у аﷲ ибадитигә хас қилған һәм рәсул (йәни әлчи), һәм пәйғәмбәр иди [51]. Униңға биз тур теғиниң оң тәрипидин нида қилдуқ, уни биз мунаҗат үчүн (дәргаһимизға) йеқинлаштурдуқ [52]. Униңға биз мәрһәмәт қилип қериндиши һарунни пәйғәмбәр қилип бәрдуқ [53]. (и муһәммәд!) китабта (йәни қуранда) исмаил (ниң қисиси) ни баян қилғин, у һәқиқәтән вәдисидә растчил, һәм рәсул, һәм пәйғәмбәр иди [54]. У аилисидикиләрни намаз оқушқа буйруйтти, пәрвәрдигариниң дәргаһида униң разилиқиға еришкән иди [55]. Китабта (йәни қуранда) идрис (қисиси) ни баян қилғин, у һәқиқәтән растчил пәйғәмбәр иди [56]. Уни биз юқири орунға көтүрдуқ [57]. Аﷲ ниң немитигә еришкән әнә шу пәйғәмбәрләр адәм (әләйһиссалам) ниң нәслидиндур, биз нуһ билән биллә кемигә салғанларниң нәслидиндур, ибраһимниң нәслидиндур, исраил (йәни йәқуб әләйһиссалам) ниң нәслидиндур, биз (иманға) һидайәт қилған, (пәйғәмбәрликкә) таллиғанлардиндур, уларға мәрһәмәтлик аﷲ ниң айәтлири тилавәт қилинған чағда сәҗдә қилған вә йиғлиған һалда (земинға) йиқилиду [58]. Улар кәткәндин кейин (уларниң) орнини басқан орунбасарлар намазни тәрк әтти, нәпси хаһишлириға әгәшти, улар (қиямәттә) гумраһлиқниң җазасини тартиду [59]. Тәвбә қилған, иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанлар буниңдин мустәсна, әнә шуларла җәннәткә кириду, уларниң (әмәллириниң савабидин) һеч нәрсә кемәйтилмәйду [60]. У даимий туралғу болған, мәрһәмәтлик аﷲ бәндилиригә вәдә қилған, улар көрмәй туруп (ишәнгән) җәннәтләрдур, аﷲ ниң (җәннәт билән қилған) вәдиси чоқум ишқа ашиду [61]. Улар җәннәттә биһудә сөз аңлимайду, пәқәт (пәриштиләрниң уларға бәргән) саламинила аңлайду, улар җәннәттә әтигән ахшамда (көңли тартқан йимәк ичмәкләрдин) ризиққа игә болуп туриду [62]. Бәндилиримиз ичидики тәқвадарларға биз мирас қилип беридиған җәннәт әнә шу [63]. Биз (дуняға) пәрвәрдигариңниң әмри билән чүшимиз, бизниң алдимиздики, арқимиздики вә алди кәйнимиз арисидики ишларниң һәммиси аﷲ ниң илкидидур, пәрвәрдигариң (бәндилириниң әмәллиридин һеч нәрсини) унтумайду [64]. У асманларниң, земин вә уларниң арисидики шәйиләрниң пәрвәрдигаридур, униңға ибадәт қилғин, аﷲ ниң ибадитигә чидамлиқ болғин, сән униң шерики барлиқини биләмсән? [65]. Инсан (йәни өлгәндин кейин тирилишигә етиқад қилмайдиған капир): «мән чоқум тириләмдим?» дәйду [66]. Инсан биз уни илгири йоқтин бар қилғанлиқимизни әслимәмду? [67]. Пәрвәрдигариң билән қәсәмки, уларни әлвәттә (уларни аздурған) шәйтанлар билән қошуп йиғимиз, андин уларни җәһәннәмниң чөрисидә тизландуруп олтурғузған һалда әлвәттә һазир қилимиз [68]. Андин һәрбир гуруһниң ичидин мәрһәмәтлик аﷲ қа әң асий болғанлирини тартип чиқиримиз [69]. Андин биз дозах азабиға әң лайиқ болғанларни әлвәттә обдан билимиз [70]. Силәрниң ичиңлардин дозахқа бармайдиған бирәр кишиму қалмайду, бу пәрвәрдигариңниң өзгәрмәс һөкмидур [71]. Андин әң тәқвадарларни (җәһәннәмдин) қутқузимиз, залимларни җәһәннәмдә тизлинип олтурған һалда қойимиз [72]. Уларға бизниң рошән айәтлиримиз тилавәт қилинған чағда, капирлар мөминләргә: «икки гуруһтин қайсиниң орни яхши, соруни гүзәл?» деди [73]. Улардин бурун (бизниң айәтлиримизни инкар қилған) нурғун үммәтләрни һалак қилдуқ, булар мәйли мал мүлүк җәһәттин болсун, мәйли ташқи көрүнүш җәһәттин болсун, улардин артуқ иди [74]. (и муһәммәд!) ейтқинки, «кимки гумраһлиқта болидикән, мәрһәмәтлик аﷲ униңға мөһләт бириду, таки улар азаб вә қиямәттин ибарәт аﷲ уларға вәдә қилған нәрсиләрни көргәндә андин кимниң орни яман вә кимниң ләшкири аҗиз икәнликини билиду» [75]. Аﷲ һидайәт тапқучиларниң һидайитини зиядә қилиду, бақи қалидиған яхши әмәлләр саваб җәһәттин вә ақивәт җәһәттин пәрвәрдигариңниң дәргаһида артуқтур [76]. Бизниң айәтлиримизни инкар қилған вә маңа (ахирәттә) әлвәттә мал мүлүк, әвлад берилиду дегән адәмни көрдүңму? [77]. У ғәйбни билгәнму? Яки мәрһәмәтлик аﷲ ниң әһдигә еришкәнму? [78]. Һәргиз ундақ болған әмәс, униң дегәнлирини хатириләп қойимиз, униңға беридиған азабни күчәйтимиз [79]. Униң дегәнлирини (йәни мелини вә әвладини) башқиларға мирас қилип қалдуримиз, у алдимизға тәнһа келиду [80]. Улар (йәни мушриклар) иззәткә еришиш үчүн (йәни бутлириниң шапаити билән аﷲ ниң алдида иззәтлик болуш үчүн), аﷲ ни қоюп илаһлар (йәни бутлар) ға чоқунди [81]. Иш уларниң гуман қилғинидәк әмәс (йәни бутлири уларниң аﷲ алдида иззәт тепишлириниң сәвәби болалмайду), уларниң (йәни мушрикларниң) чоқунушини инкар қилиду, улар (йәни мушриклар) ниң дүшминигә айлиниду [82]. Бизниң шәйтанларни капирларға әвәткәнликимизни (йәни мусәлләт қилғанлиқимизни) билмәмсән? Шәйтанлар уларни (гунаһларға) қизиқтуриду [83]. Уларниң һалак болушиға алдирап кәтмигин, (уларниң күни аз қалған болуп) уни биз санап туримиз [84]. Шу күндә (йәни қиямәт күнидә) тәқвадарларни мәрһәмәтлик пәрвәрдигарниң дәргаһиға иззәт икрам билән йиғимиз [85]. Гунаһкарларни улар чаңқиған һалда җәһәннәмгә һәйдәймиз [86]. Мәрһәмәтлик аﷲ ниң әһдигә еришкәнләрдин башқилар шапаәт қилишқа қадир болалмайду [87]. Улар: «аﷲ ниң балиси бар» дейишти [88]. Силәр шәк шүбһисиз қәбиһ бир сөзни қилдиңлар [89]. Бу сөзниң (яманлиқидин) асманлар парчилинип кәткили, йәр йерилип кәткили, тағлар гумран болуп кәткили тас қалди [90]. Бу шуниң үчүнки, улар аﷲ ниң балиси бар дәп дәва қилди [91]. Балиси болуш аﷲ қа лайиқ әмәстур [92]. Асманларда вә земинда аﷲ қа бәндә болуп бойсунмайдиған һеч мәхлуқ йоқтур [93]. Шәк шүбһисизки, аﷲ уларни толуқ игәллиди вә санини мукәммәл билди [94]. Қиямәт күни уларниң һәммиси аﷲ ниң дәргаһиға тәнһа келиду [95]. Иман ейтқан вә яхши әмәлләрни қилғанлар үчүн аﷲ һәқиқәтән (уларниң диллирида) муһәббәт пәйда қилиду [96]. (и муһәммәд!) тәқвадарларға хуш хәвәр беришиң вә сәркәш қәвмни агаһландурушуң үчүн, биз қуранни сениң тилиң билән чүшинишлик қилип назил қилдуқ [97]. Улардин илгири нурғун үммәтләрни һалак қилдуқ, улардин бирәр әһәдини көрәләмсән? Яки улардин бирәр пәс аваз аңлияламсән? (йәни улар шундақ тәлтөкүс һалак қилиндики, улардин көргили вә авазини аңлиғили һеч әһәди қалмиди) [98].

20 сүрә таһа мәккидә назил болған, 135 айәт.

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

طаһа (йәни и муһәммәд!) [1]. Қуранни саңа сени җапаға селиш үчүн әмәс [2], пәқәт (аﷲ тин) қорқидиғанларға вәз нәсиһәт қилиш үчүн назил қилдуқ [3]. У земинни вә (кәң) егиз асманларни яратқан зат тәрипидин назил қилинған [4]. Мәрһәмәтлик аﷲ әрш үстидә (өзигә лайиқ рәвиштә) қарар алди [5]. Асманлардики, земиндики, уларниң арисидики вә йәр астидики шәйиләрниң һәммиси аﷲ ниңдур (йәни аﷲ ниң мүлкидур, аﷲ ниң мәхлуқатидур, аﷲ ниң тәсәррупи астидур) [6]. Әгәр сән ашкара сөзлисәң (яки йошурун сөзлисәң, аﷲ ниң нәзиридә охшаштур), чүнки у сирни вә униңдинму мәхпийрәк ишларни билип туриду [7]. Аﷲ тин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, аﷲ ниң гүзәл исимлири бар [8]. Мусаниң қиссисидин хәвириң барму? [9]. Өз вақтида муса (бир җайда) отниң йоруқини көрди . У аилисидикиләргә: «туруп туруңлар, мән отниң йоруқини көрдүм, мән берип (униңдин) бирәр парчә чоғ елип келишим яки от бар йәрдә бирәр йол башлиғучини учритишим мумкин» деди [10]. Муса отниң йениға кәлгәндә нида қилиндики, и муса! [11] мән һәқиқәтән сениң пәрвәрдигариңдурмән, кәшиңни салғин, сән һәқиқәтән муқәддәс вади болған тувада сән [12]. Мән сени (пәйғәмбәрликкә) таллидим, сән вәһйигә қулақ салғин [13]. Мән һәқиқәтән (ибадәткә лайиқ) аﷲ дурмән, мәндин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқ, (ялғуз) маңа ибадәт қилғин, мени зикир қилиш үчүн намаз оқуғин [14]. Қиямәтниң болуши һәқиқәттур, һәр адәм өзиниң әмәлигә яриша мукапатлиниши үчүн, уни (йәни униң қачан болушини) мәхпий туттум [15]. Қиямәткә ишәнмәйдиған вә нәпси хаһишлириға әгәшкән адәм сени униңдин (йәни қиямәткә тәййарлиқ қилиштин вә уни тәстиқ қилиштин) тосмисун, ундақта өзүң һалак болисән (чүнки ахирәттин ғапил болуш, һалакәткә елип бариду [16]. И муса! оң қолуңдики немә у?» [17]. Муса ейтти: «у мениң һасам, униңға тайинимән, униң билән қойлиримға ғазаң қеқип беримән, мениң йәнә башқа еһтияҗлиримму бар» [18]. Аﷲ: «и муса! уни (йәргә) ташлиғин» деди [19]. Муса уни ташливиди, у нагаһан меңиватқан бир йиланға айланди [20]. Аﷲ ейтти: « уни тутувалғин, қорқмиғин, уни дәсләпки (йәни һасилиқ) һалитигә қайтуримиз [21]. Қолуңни қолтуқуңниң астиға салғин (андин чиқарғин), у һечқандақ әйиб нуқсансиз һалда апақ (нурлуқ болуп чиқиду, (бу) иккинчи мөҗизидур [22]. Саңа чоң мөҗизилиримиздин бәзисини көрситимиз [23]. Пирәвнгә барғин, у һәқиқәтән һәддидин ашти» [24]. Муса ейтти: «пәрвәрдигарим! мениң қәлбимни кәң қилғин, (йәни иман билән вә пәйғәмбәрлик билән нурландурғин) [25]. Мениң ишимни асанлаштурғин [26]. Тилимдин кекәчликни көтүрүвәткин [27]. Улар мениң сөзумни чүшәнсун [28]. Маңа аиләмдин қериндишим һарунни ярдәмчи қилип бәргин [30 29]. Униң билән мени техиму күчәйткин [31]. Мениң ишимға уни шерик қилғин [32]. Буниң билән биз саңа көп тәсбиһ ейтқаймиз [33]. Саңа көп зикри ейтқаймиз [34]. Сән һәқиқәтән бизни көрүп турғучисән» [35]. Аﷲ ейтти: «и муса! сениң сориған нәрсилириң саңа берилди. [63] (буниңдин башқа) саңа йәнә бир қетим инам қилған идуқ [73]. Өз вақтида анаңниң көңлигә пәқәт вәһйи арқилиқ билинидиған нәрсиләрни салдуқ» [83]. (ейттуқки) «уни (йәни балини) сандуққа салғин, андин уни (сандуқ билән) дәряға ташлиғин, дәря уни қирғаққа ташлисун, уни мениң дүшминим вә униң дүшмини болған (пирәвн) елип (бақсун)». Мениң қоғдишим астида тәрбийилинишиң үчүн, саңа мән тәрәптин болған муһәббәтни салдим [39]. Өз вақтида сениң һәмширәң (пир әвинниң аилисигә) берип: «силәргә уни бақидиған бир кишини көрситип қояйму?» деди. Биз сениң анаңни хуш болсун, қайғурмисун дәп сени униңға қайтуруп бәрдуқ, сән бир адәмни өлтүрүп қойдуң, сени биз ғәмдин халас қилдуқ, сени түрлүк балалар билән синидуқ, сән мәдйәнликләр арисида көп йиллар турдуң, андин, и муса! тәқдир билән (бу йәргә) кәлдиң [40]. Сени мән мениң муһәббитимгә (йәни пәйғәмбәр қилип вәһйи назил қилишимға) таллидим [41]. (и муса!) сән вә сениң қериндишиң (һарун) мениң мөҗизилиримни елип бериңлар, мениң зикримгә суслуқ қилип қалмаңлар [42]. Пирәвнниң йениға бериңлар, у һәқиқәтән һәддидин ашти [43]. Униңға юмшақ сөз қилиңлар, у вәз нәсиһәтни қобул қилиши, яки (һәддидин ашқанлиқниң ақивитидин) қорқуши мумкин [44]. Улар: «пәрвәрдигаримиз! биз һәқиқәтән униң бизни алдирап җазалишидин яки техиму һәддидин ешишидин қорқимиз» дейишти [45]. Аﷲ ейтти: «силәр қорқмаңлар, мән һәқиқәтән силәр билән биллә (униң силәргә бәргән җавабини) аңлап туримән, (униң силәргә қилидиғанлирини) көрүп туримән [46]. Силәр пирәвнниң йениға берип, биз иккимиз пәрвәрдигариңниң әлчиси болимиз, исраил әвладини қоювәткин, биз билән кәтсун, уларни қийнимиғин. Саңа биз һәқиқәтән пәрвәрдигариңниң мөҗизисини елип кәлдуқ, тоғра йолға әгәшкән адәм (аﷲ ниң азабидин) аман қалиду [47]. Бизгә шәк шүбһисиз вәһйи қилиндики, (аﷲ ниң пәйғәмбәрлирини) инкар қилған, (имандин) йүз өригән адәм (қаттиқ) азабқа дучар болиду дәңлар» [48]. (улар пирәвнгә келип аﷲ таала тәрипидин вәһйи қилинған нәрсиләрни йәткүзгәндин кейин) пирәвн: «и муса, силәрниң пәрвәрдигариңлар ким?» деди [49]. Муса ейтти: «пәрвәрдигаримиз шундақ заттурки, һәммә нәрсигә (өзигә мунасип) шәкил ата қилди, (андин уларға яшаш йоллирини, пайдилинидиған нәрсиләрни) көрсәтти» [50]. Пирәвн ейтти: «өтүп кәткән үммәтләрни һали қандақ? (йәни қандақ болған?) » [51]. Муса ейтти: «улар тоғрисидики мәлумат пәрвәрдигаримниң дәргаһида ләвһулмәһпузда (хатириләкликтур), пәрвәрдигарим һәм хаталашмайду һәм унтумайду [52]. У земинни силәргә бисат қилип бәрди, силәр үчүн нурғун йолларни ечип бәрди, булуттин ямғур яғдуруп бәрди, униң билән нурғун өсүмлүкләрни өстүрүп бәрди» [53]. (улардин) йәңлар вә мал чарвилириңларни беқиңлар, униңда әқил игилири үчүн (аﷲ ниң барлиқи вә бирликини көрситидиған) нурғун дәлилләр бар [54]. Силәрни земиндин хәлқ әттуқ, (өлгүнүңлардин кейин) силәрни йәнә земинға қайтуримиз (топиға айлинисиләр), силәрни (һесаб елиш үчүн) йәнә бир қетим земиндин чиқиримиз [55]. Шәк шүбһисизки, униңға бизниң һәммә мөҗизилиримизни көрсәттуқ. У инкар қилди вә (иман ейтиштин) баш тартти [56]. Пирәвн ейтти: «и муса ! сеһриң билән бизни земинимиз (мисир) дин чиқириветиш үчүн кәлдиңму? [57]. Саңа биз шуниңға охшаш сеһир билән тақабил туримиз, сән бизгә өз ара йиғилидиған вақитни муәййән җайни бәлгиләп бәргин, сәнму, бизму униңға хилаплиқ қилмайли» [58]. Муса ейтти: «силәргә вәдә қилинған чағ байрам күни болуп, кишиләр чашка вақтида йиғилсун» [59]. Пирәвн қайтип кетип һийлә микрни (йәни сеһиргәрләрни) топлиди. Андин у (сеһиргәрләрни вә сеһридә ишлинидиған нәрсиләрни елип вәдиләшкән вақитта) кәлди [60]. Муса улар ға ейтти: «силәргә вай! аﷲ қа ялғанни чаплимаңлар (йәни сеһриңлар арқилиқ аﷲ ниң мөҗизилиригә тақабил турушни дәва қилмаңлар), аﷲ силәрни қаттиқ азаб билән һалак қилиду, аﷲ қа боһтан чаплиған адәм мәғлуб болиду» [61]. Улар өз иши (йәни муса вә һарунниң иши) үстидә дәталаш қилишти, қилған дәталашни йошурушти [62]. Улар ейтти: «бу иккиси растла сеһригәр болуп, сеһир билән силәрни земиниңлардин чиқиривәтмәкчи вә тоғра диниңларни йоқатмақчи болиду [63]. Һийләңларниң һәммисини җәмләңлар (йәни пүтүн чарә тәдбирлириңларни бир нуқтиға йиғип бир яқидин баш чиқириңлар), андин (қариғучиларға һәйвәтлик көрүнүш үчүн мәйданға) сәп тартип келиңлар, бүгүн үстүнлүк қазанған адәм растла мәқситигә еришиду» [64]. Улар ейтти: «и муса! (һасаңни) сән аввал ташламсән? Яки (арғамча һасилиримизни) биз аввал ташламдуқ?» [65]. Муса: «бәлки силәр аввал ташлаңлар!» деди. (улар ташлиған иди) нагаһан уларниң ағамчилири, һасилири уларниң сеһиридин (йәни сеһирниң тәсиридин) униңға һәрикәтлинип меңиватқандәк туюлди [66]. (буниңдин) муса өзидә қорқунч һес қилди [67]. Биз (униңға) ейттуқки, «қорқмиғин сән чоқум үстүнлүк қазинисән [68], қолуңдикини ташлиғин, у уларниң көрсәткән сеһирлирини дәм тартип ютуветиду, уларниң көрсәткәнликини сеһиргәрләрниң һийлисидур, сеһиргәрләр қәйәргә барса мувәппәқийәт қазиналмайду» [69]. (муса һасисини ташливиди, уларниң көрсәткән сеһирлирини дәм тартип ютувәтти) шуниң билән сеһиргәрләр (сәҗдә қилған һалда йиқилип): «һарун билән мусаниң пәрвәрдигариға иман ейттуқ» дейишти [70]. Пирәвн ейтти: «силәр мән рухсәт бериштин бурун униңға иман ейттиңлар, шүбһисизки, у чоқум силәргә сеһирни өгәткән чоңуңлар икән, мән чоқум силәрниң қоллириңларни, путлириңларни оң чәп қилип (йәни оң қол билән сол путни, оң пут билән сол қолни) кесип ташлаймән, силәрни чоқум хорма дәрәхлиригә асимән, силәр қайсимизниң (йәни мениң яки мусаниң пәрвәрдигариниң) азабиниң әң қаттиқ вә әң узун икәнликини чоқум билисиләр» [71]. Улар ейтти: «сени (йәни саңа әгишишни) ихтияр қилип, бизгә кәлгән (мусаниң растлиқини көрситидиған) рошән дәлилләрни вә бизни хәлқ әткән аﷲ ни һәргиз ташлимаймиз. (бизниң һәққимиздә) немини һөкүм қилсаң, шуни һөкүм қилғин, сениң һөкмиң пәқәт бу дунядила өтиду [72]. Бизниң хаталиқимизни, сениң мәҗбурлишиң арқисида бизниң сеһир көрсәткәнликимиздин ибарәт гунаһимизни мәғпирәт қилсун дәп биз һәқиқәтән пәрвәрдигаримизға иман ейттуқ, аﷲ ниң (савабини сениң мукапатиңдин) артуқтур; Аﷲ ниң (азаби сениң җазайиңдин) даимийдур» [73]. Кимки гунаһкар һалда аﷲ қа мулақат болидикән, у дозахқа кириду, дозахта у өлмәйду вә (обдан) яшимайду [74]. Кимки мөмин болуп, яхши әмәлләрни қилған һалда аﷲ қа мулақат болидикән, у (аﷲ ниң дәргаһида) юқири дәриҗигә еришиду [75]. У (дәриҗиләр) даимий туралғу болған җәннәтләр болуп, уларниң астидин өстәңлар еқип туриду, у йәрләрдә у мәңгү қалиду, әнә шу (куфридин вә гунаһлардин) пак болған адәмгә берилидиған мукапаттур [76]. Биз шәк шүбһисиз мусаға вәһйи қилдуқки, «сән мениң бәндилиримни кечидә (мисирдин) елип чиқип кәт, сән (һасаңни) деңизға уруп уларға бир қуруқ йол ечип бәргин, (пирәвнниң арқаңдин қоғлап) йетивелишидин қорқмиғин, (деңизда ғәрқ болуп кетиштинму) қорқмиғин» [77]. Пирәвн ләшкәрлири билән қоғлиди, уларни (йәни пирәвн билән униң ләшкәрлирини) деңизда дәһшәтлик һаләт оривалди (йәни улар деңизда ғәрқ болди) [78]. Пир әвн өз қәвмини аздурди, (уларни) тоғра йолға башлимиди [79]. И исраил әвлади! силәрни һәқиқәтән дүшминиңлардин қутқуздуқ, (мунаҗат үчүн вә мусаға тәвратни назил қилиш үчүн) силәргә (турсина) ниң оң тәрипини вәдә қилдуқ, силәргә тәрәнҗибин билән бөдүнини чүшүрүп бәрдуқ [80]. (ейттуқки) «биз ризиқ қилип бәргән пак һалал нәрсиләрдин йәңлар, бу һәқтә чәктин ашмаңлар, (ундақ қилсаңлар) силәргә ғәзипим назил болиду, кимгә мениң ғәзипим назил болидикән, у чоқум һалак болиду [81]. Тәвбә қилған, иман ейтқан, яхши әмәлләрни қилған, андин тоғра йолда маңған адәмни мән әлвәттә наһайити мәғпирәт қилғучимән» [82]. «и муса! алдирап (турсинаға) қәвмиңдин илгири келишиңниң сәвәби немә?» дедуқ [83]. Муса ейтти: «улар изимни қоғлишип келиватиду, пәрвәрдигарим! сени рази болсун дәп бу йәргә алдирап кәлдим» [84]. Аﷲ ейтти: «сәндин (йәни сән кәткәндин) кейин қәвмиңни һәқиқәтән синидуқ, уларни самири аздурди» [85]. Муса қәвмигә ғәзәпләнгән һалда хапа қайтти, у ейтти: «силәргә пәрвәрдигариңлар чирайлиқ вәдә қилмиғанмиди? (силәр әһдини унтуғудәк) вақит шунчә узун болуп кәттиму? Яки силәр өзүңлар пәрвәрдигариңларниң ғәзипи чүшүшини ирадә қилдиңларму? Шуниң үчүн силәрниң маңа бәргән вәдәңларға хилаплиқ қилдиңларму?» [86]. Улар ейтти: «саңа бәргән вәдигә өзлүкимиздин хилаплиқ қилғинимиз йоқ, лекин биз (пирәвн) қәвминиң зиннәтлиридин нурғун елип чиққан идуқ, (самириниң буйруқи бойичә) уларни (отқа) ташлидуқ, самириму (өзи елип чиққан зибузиннәтлирини) ташлиди» [87]. Самири (еритилгән зибузиннәтләрдин) улар үчүн бир мозай һәйкәл ясиди, униңдин мозайниң авазиға охшаш аваз чиқатти, улар (йәни самири вә униң тәвәлири) ейтти: «бу силәрниң илаһиңлардур вә мусаниң илаһидур, муса (илаһни бу йәрдә) унтуп қелип (уни издәп турсинаға кәтти)» [88]. У мозайниң уларниң сөзигә җаваб берәлмәйдиғанлиқини, уларға пайда зиян йәткүзәлмәйдиғанлиқини улар уқмамду? [89]. Шәк шүбһисизки, һарун уларға (муса қайтип келиштин) бурун: «и қәвмим! силәр мозай билән қаймуқтурулдуңлар, силәрниң пәрвәрдигариңлар мәрһәмәтлик аﷲ дур, маңа бой сунуңлар, (мозайға чоқунушни тәрк етиш билән) буйриқимға итаәт қилиңлар!» деди [90]. Улар: «муса қайтип кәлгәнгә қәдәр униңға чоқуниверимиз» дейишти [91]. Муса ейтти: «и һарун! уларниң азғанлиқини көргән чеғиңда (худалиқ үчүн ғәзәплиништә) маңа әгишиштин немә тосалғу болди? Мениң буйриқимға хилаплиқ қилдиңму?» [92 93]. Һарун ейтти: « и қериндишим! мениң сақилимни вә чечимни тартмиғин, мән һәқиқәтән сениң, исраил әвладини бөлүветипсән, сөзүмгә диққәт қилмапсән, дейишиңдин қорқтум» [94]. Муса ейтти: «и самири! сән немә болдуң? (йәни мундақ яман ишни қилишиңдин ғәризиң немә?)» [95]. Самири ейтти: «мән улар көрмигәнни көрдүм, әлчи (йәни җибриил) ниң изидин бир чаңгал топини алдим дә, уни (мозайға) чачтим, шуниң билән униңдин мозайниң авазиға охшаш аваз чиқти), шуниңдәк (буни) маңа нәпсим чирайлиқ көрсәтти» [96]. Муса (самириға) ейтти: «сән барғин! сән өмүрвайәт (көргәнла кишигә) маңа йеқинлашмаңлар! дегәйсән (йәни сениң кишигә йеқинлашмаслиқиң, кишиниң саңа йеқинлашмаслиқи бу дуняда саңа берилгән җазадур), шүбһисизки (ахирәттә җазалинидиған) муәййән бир вақтиң бар, аﷲ саңа қилған бу вәдисигә хилаплиқ қилмайду, сән һаман чоқунуп келиватқан илаһиңға қариғин, биз уни чоқум (отта) көйдүримиз, андин униң (күлини) деңизға чечиветимиз» [97]. Силәрниң илаһиңлар бир аﷲ дур, униңдин башқа һеч мәбуд (бәрһәқ) йоқтур, у һәр нәрсини толуқ билгүчидур [98]. (и муһәммәд!) шуниңдәк, саңа өткәнкиләрниң бәзи хәвәрлирини баян қилимиз, саңа өз тәрипимиздин қуранни ата қилдуқ [99]. Кимки қурандин йүз өрүйдикән, униңға қиямәт күни чоң гунаһтин еғир йүк йүклиниду [100]. У гунаһи үчүн берилгән азабни мәңгү тартиду) қиямәт күни уларға йүкләнгән бу йүк немидегән яман! [101]. Бу сур чилинидиған күндур, бу күндә (шәкли өзгәргән) көк көзлүк (қара йүзлүк) гунаһкарларни йиғимиз [102]. (қиямәтниң дәһшитини көрүп дуняда турған вақти қисқа билингәнликтин) (улар) «(дуняда) пәқәт он күнла турдуңлар» дейишип пичирлишиду [103]. Уларниң дәйдиғанлирини биз обдан билимиз, әйни заманда уларниң әң тоғра сөзләйдиғини: «силәр пәқәт бир күн турдуңлар» дәйду [104]. Улар сәндин тағлар тоғрулуқ (йәни тағниң ақивитиниң қандақ болидиғанлиқи тоғрулуқ) сорайду, ейтқинки, «пәрвәрдигарим уларни күкүм талқан қилип (андин шамални әвәтип уни соруйду) [105]. Уларни түзләңликкә айландуриду [106]. У йәрләрдә нә чуңқурлуқни, нә егизликни көрмәйсән» [107]. Бу күндә (кишиләр аﷲ ниң мәһшәргаһқа) дәвәт қилғучисиға әгишиду, қиңғир кәтмәйду, мәрһәмәтлик аﷲ ниң улуғлуқи вә һәйвитидин қорқуп, барлиқ авазлар бесиқиду, пичирлашқандин башқини аңлимайсән [108]. Бу күндә мәрһәмәтлик аﷲ изин бәргән вә сөзидин аﷲ рази болған адәмниң шапаитидин башқа һечқандақ шапаәт пайда бәрмәйду [109]. Аﷲ уларниң алдидикини вә кәйнидикини билиду, улар болса уни билмәйду [110]. Гунаһкарлар мәхлуқатни идарә қилип турғучи(мәңгү) һаят аﷲ қа егилиду, аﷲ қа шерик кәлтүргәнләр шәксиз зиян тартиду [111]. Мөмин туруп яхши әмәлләрни қилғанлар яманлиқлириниң ешип кетишидин вә яхшилиқлириниң кемийип кетишидин қорқмайду [112]. Уларниң тәқвадар болушлири үчүн яки уларни вәз нәсиһәткә игә қилиш үчүн, саңа әрәбчә қуранни назил қилдуқ вә униңда түрлүк агаһландурушларни баян қилдуқ [113]. Аﷲ (зати, сүпити җәһәттә пәтән мәхлуқаттин) үстүндур, һәқ падишаһтур, (и муһәммәд!) саңа қуранниң вәһйиси тамамлиништин бурун оқушқа алдирап кәтмигин, (йәни җибриил саңа қуранни оқуп бериватқанда, биллә оқушқа алдирап кәтмәй, у тилавитидин фариғ болғучә тиңшап турғин). «и пәрвәрдигарим! илмимни зиядә қилғин!» дегин [114]. Биз илгири адәмгә (дәрәхниң мевисини йемәсликни) тәвсийә қилдуқ, у (бу тәвсийәни) ядидин чиқарди, униңда һечқандақ чиң ирадә көрмидуқ [115]. Өз вақтида биз пәриштиләргә: «адәмгә (йәни адәм әләйһиссаламға) сәҗдә қилиңлар» дедуқ, иблистин башқиси сәҗдә қилди, у (сәҗдә қилиштин) баш тартти [116]. Биз дедуқ: «и адәм! бу һәқиқәтән сениң дүшминиңдур, хотунуңниң дүшминидур у силәр иккиңларниң җәннәттин чиқип кетишиңларға сәвәбчи болуп қалмисун, (у чағда) силәр җапа мушәққәттә қалисиләр [117]. Җәннәттә сән һәқиқәтән ач қалмайсән вә ялиңач қалмайсән [118]. Һәмдә униңда һәқиқәтән уссап кәтмәйсән, иссип кәтмәйсән» [119]. Шәйтан униңға вәсвәсә қилип: «и адәм! саңа (мән йегән адәм) өлмәйдиған дәрәхни вә завал тапмас падишаһлиқни көрситип қояйму?» деди [120]. Улар у дәрәхниң мевисини йеди, шуниң билән уларниң әврәтлири ечилип қалди, улар җәннәт (дәрәхлириниң) йопурмақлири билән сәтри әврәт қилишқа киришти, адәм пәрвәрдигариниң (әмригә) хилаплиқ қилди, шуниң билән у азди [121]. Андин пәрвәрдигари уни таллиди, униң тәвбисини қобул қилди вә уни һидайәт қилди [122]. Аﷲ (адәм билән һәвваға) ейтти: «силәр һәммиңлар җәннәттин бәзиңлар бәзиңларға дүшмән болған һалда чүшүңлар, әгәр силәргә мениң тәрипимдин һидайәт кәлсә, кимки мениң һидайитимгә әгәшсә, у азмайду вә ахирәттә шәқий болмайду [123]. Кимки мениң зикримдин йүз өрүйдикән, униң һаяти тар (йәни хатирҗәмсиз) болиду, қиямәт күни уни биз кор қопуримиз» [124]. У: «и пәрвәрдигарим! немишқа мени кор қопурдуң, ваһаләнки, (дунядики чағда) мениң көзүм көрәттиғу?» дәйду [125]. Аﷲ ейтиду: «шуниңдәк саңа (рошән) айәтлиримиз кәлди, сән уларни тәрк әттиң, сән бүгүн шуниңға охшаш тәрк етилисән» [126]. Һәддидин ашқан вә пәрвәрдигарини айәтлиригә иман ейтмиғанларға шуниңға охшаш җаза беримиз, ахирәтниң азаби техиму қаттиқтур, техиму бақийдур [127]. Улардин илгири өткән (пәйғәмбәрлирини инкар қилған) нурғун үммәтләрни һалак қилғанлиқимизни улар уқмамду? Улар шу үммәтләрниң маканлирида меңип йүриду, әқил игилири үчүн униңда һәқиқәтән нурғун ибрәтләр бар [128]. Әгәр пәрвәрдигариңниң (азабни улардин кечиктүрүшкә) қиливәткән һөкми вә алдинала бәлгиләп қойған вақти болмиса иди, у чағда (уларниң һалак болуши) чоқум иди [129]. Уларниң сөзлиригә сәври қилғин, мәмнун болушуң үчүн, күн чиқиштин илгири, күн петиштин бурун, кечә вақитлирида вә күндүзниң дәсләпки вә ахирқи вақитлирида пәрвәрдигариңға тәсбиһ ейтқин (йәни намаз оқуғин) вә һәмдә ейтқин [130]. Биз (куффарлардин) түрлүк җамаәни бәһримән қилған дуняниң немәтлири вә зибузиннәтлиригә көз салмиғин, буниң билән уларни синаймиз, пәрвәрдигариңниң ризқи (йәни саваби бу паний немәттин) яхшидур вә әң бақийдур [131]. (и муһәммәд!) аиләңдикиләрни (вә үммитиңни) намазға буйруғин, өзүңму уни ада қилишқа чидамлиқ болғин, сәндин биз ризиқ тәләп қилмаймиз. Саңа биз ризиқ беримиз, яхши ақивәт пәқәт тәқвадарларға хастур [132]. Улар (йәни мушриклар): «(муһәммәд) пәрвәрдигари тәрипидин бизгә бирәр мөҗизә кәлтүрсичу!» дәйду, уларға бурунқи үммәтләрниң хәвәрлирини өз ичигә алған қуран кәлмидиму? [133]. Әгәр биз уларни униңдин (йәни муһәммәд әләйһиссаламни әвәтиштин) илгири һалак қилған болсақ, улар чоқум: «немишқа бизгә бирәр пәйғәмбәр әвәтмидиң? Биз вә рәсва болуштин илгири сениң айәтлириңгә әгәштуқ» дәйтти [134]. Ейтқинки, һәммә (силәрниң вә бизниң ишлиримизни ақивитини) күтмәктә. Силәрму күтүңлар, кимләрниң тоғра йол игилири икәнликини вә кимләрниң һидайәт тапқанлиқини (узаққа қалмай) билисиләр» [135].

21 сүрә әнбия мәккидә назил болған, 112 айәт

Наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аﷲ ниң исми билән башлаймән.

Кишиләргә уларниң (әмәллиридин) һесаб елинидиған вақит (йәни қиямәт) тоғрулуқ ойлиништин) йүз өрүмәктидур [1]. Уларға пәрвәрдигари тәрипидин (қуранда) йеңи вәз нәсиһәт назил болсила, улар униңға мәсхирә қилған һалда қулақ селишиду [2]. Уларниң диллири (аﷲ ниң каламидин) ғәпләттидур, капирлар өз ара: «бу (йәни муһәммәд әләйһиссалам) пәқәт силәргә охшаш (аддий) бир инсан, силәр сеһирни көрүп туруп уни қобул қиламсиләр?» дәп йошурун сөзлишиду [3]. (пәйғәмбәр) ейтти: «пәрвәрдигарим асман, земинда ейтилған сөзләрни билип туридур, аﷲ (сөзлириңларни) аңлап турғучидур, (әһвалиңларни) билип турғучидур» [4]. (капирлар қуран сеһридур дәпла қалмастин) бәлки у шаирдур, илгирики пәйғәмбәрләргә охшаш бизгә бирәр мөҗизә кәлтүрсун» дейишти [5]. Улардин илгири, биз һалак қилған шәһәрләрдин (йәни аһалисидин) һечқайсиси иман ейтмиған турса, (мөҗизиләрни көрсәтсәң) улар иман ейтамду? [6]. (и муһәммәд!) сәндин илгири (пәриштиләрни әмәс) пәқәт инсанларнила пәйғәмбәр қилип әвәттуқ, әгәр (буни) билмисәңлар, әһли илимдин (йәни тәврат, инҗилларни билидиғанлардин) сораңлар [7]. Пәйғәмбәрләрни тамақ йемәйдиған җәсәт қилғинимиз йоқ (йәни улар барлиқ кишиләргә охшаш йәйду, ичиду) һәмдә улар (дуняда өлмәй) мәңгү қалидиған болғини йоқ (йәни уларму барлиқ кишиләргә охшаш вапат болиду) [8]. Андин уларға (уларға ярдәм бериш, уларни инкар қилғанларни һалак қилиштин ибарәт вәдимизни раст қилип бәрдуқ, уларни вә биз халиғанларни қутқуздуқ, (куфрида вә гумраһлиқта) һәддидин ашқучиларни һалак қилдуқ [9]. Силәрниң шан шәрипиңларни өз ичигә алған китабни (йәни қуранни) силәргә һәқиқәтән назил қилип бәрдуқ. (буни) чүшәнмәмсиләр? [10]. Биз (аһалиси) куффар болған нурғун шәһәрләрни һалак қилдуқ. Улардин кейин (орниға) башқа қәвмни пәйда қилдуқ [11]. Улар бизниң азабимизниң (кәлгәнликини) һес қилған чағда уштумтут қачиду [12]. (пәриштиләр уларға мәсхирә қилип ейтти) қачмаңла