«türki tillar diwani» we «qutadghu bilik»ning kechürmishliri

From Uyghurpedia- Uyghur Énsiklopédiyisi
Jump to: navigation, search

Uyghur Énsiklopédiyisige Iane Qiling Uyghur Énsiklopédiyisi

«Türki Tillar Diwani» we «Qutadghu Bilik»ning kechürmishliri


Yolwas muhemmet’imin

Tarixi, ijtima’iy sewebler tüpeylidin ejdatlirimiz teripidin her qaysi tarixiy zamanlarda yaritilghan qimmetlik medeniyet miraslirining nurghunliri yoqilip ketti, talan- tarajqa uchridi. Échinishliq halda weyran qiliwétildi. Netijide tarix we medeniyitimizni tetqiq qilishta zor derijide üzükchilik peyda bolup, tarix kechmishlirining yarqin séymaliri xunikliship ketti. Bashqilar öz ata- bowilirining yaratqan medeniyet mirasliri bilen pexirlinip, özlirini insaniyet medeniyetlirining serxilliri hésabliship, meydisini kötürüp yürgi’i xéli uzaq zamanlarda uyghurlarning medeniyet tarixi bashqilar nime dése shu bolup, dunyaning neziridin yiraqta qéliwerdi. Peqet tarix chaqi chörgilep ⅧⅩ esirining axirqi mezgillirige kelgende uyghurlarning yiraq ötmüshlirige tewe qimmetlik medeniy miraslar arqa- arqidin ashkarlinishqa bashlidi. Bolupmu bu mezgillerde eng mukemmel yazma yadikarliqlirimizdin bolghan «türki tillar diwani» we «qutadghubilik» tin ibaret ikki shahane eserning tépilishi uyghur medeniyet tetqiqatidiki qara tumanlarni süpürüp tashlidi. Qisqisi, bu ikki qamusning uyghur medeniyet, tarix tetqiqatini téximu yükseldürüp, uyghurlarning medeniyitini xelq’aragha tonutushqa, uyghurlar medeniyet, tarx tetqiqatining yéngi sehpisini échishqa achquchluq rol oynidi déyishke tamamen heqliqmiz.

Töwende qaraxaniylar sulalisi dewride meydan’gha kelgen ikki parche namayende xaraktérlik shahname miras «türkiy tilar diwani» we «qudatghubilik» tin ibaret ulugh yazma yadikarliqlirimizning yoqilip ketken waqittin taki qolimizgha qaytip kelgende qeder bolghan toqquz esirdin köprek jeryandiki saqlinish, köchürülüsh, tetqiq qilinish qatarliq egri- toqay sergüzeshtiliri toghrisida kitabxanlar bilen ortaqliship ötimiz.

Insiklopidiyilik eser«türkiy tillar diwani»

Ulugh alim, tilshunas mehmud binni hüseyin qeshqeri Ⅺ-esirning 20-yilliri qedimki yépek yolidiki muhim sheherlerning biri bolghan qara xanilar sulalisining yazliq paytexti qeshqerde dunyagha köz achqan. Uning ata-bowiliri qara xanilar sulalisining xaqanliridin idi. U sultan sutuq bughraxanning 11-ewladi hésablinidu. Mehmud qeshqerining baliliq chaghliri qara xanilar sulalisining dölet tüzümi ze’ipliship, ordining ichki qisimidiki hoquq talishish zidiyetliri we etraptiki eller bilen bolghan nizalar ewjige chiqqan murekkep ijtima’iy muhitqa toghra kelgenidi. Bu xil muhit mehmud qeshqerining gödek qelbide chongqur jarahetlerni qaldurghan bolsa, uning xaraktéri jehettin qeyser, tirishchan, iradilik bolup chiqishi üchünmu mu’eyyen derijide tesir körsetmey qalmidi. U qara xanilar sulalisining hakimyet hoquqigha warisliq qilish aldidiki qranliq mezgilide, yeni miladiye 1058-yili hüseyinning ordisida qanliq siyasiy özgirish yüz bérip, hüseyinning jemetidikilerning hemmisi dégüdek qirip tashlandi. Shu qétimliq orda siyasiy özgirishide aman qalghan mehmud qeshqeri ordidin mexpiy ayrilip yaqa-yurtlarda bir mezgil panahlinishqa mejbur bolidu. Mehmud qeshqeri bu jeryanda ili derya wadisi, sir derya wadisi we oghuz (deryayi jeyhun) derya wadilirida yashaydighan türk, türkmen, oghuz, chigil, yaghma, qirghiz qatarliq türkler ziminini aylinip, ottura asiyadiki eng chong medenyet merkezlirining biri bolghan buxaragha baridu.

Muhemmet binni hüseyin oghli mehmud qeshqeri kichikidin tartipla qara xanilar sulalisidiki aliy bilim yurtliridin bolghan «medrise’i hamidiye» we «medrise’i sachiye»lerde dangliq ustazlarning terbiylishi bilen hemmidin xewerdar yaramliq taliplardin bolup yétiship chiqanliqi seweblik, uning keng türk ziminliridiki yigane pa’aliyetliri intayin ehmiyetlik ötidu. U barghanliki yéride bir mezgil turup, shu jayda yashawatqan uluslargha munasiwetlik köp tereplimilik matériyallarni toplaydu. 40 yashqa qedem bésish harpisida sodigerlerge egiship buxaradin saljuq türkliri hamiyliqidiki baghdadqa baridu hemde özining ottura asiyada toplighan matériyalliri asasida meshhur qamus «türkiy tillar diwani»ni yézishqa kirishidu.

Mehmud qeshqeri «türki tillar diwani»ni miladiye 1074-yili baghdadta yézip tamamlaydu hemde eserge özining qaysi yurtqa mensup ikenlikini bildürüsh yüzisidin texellusigha «qeshqeri» dégen namni qollinishni zörür köridu (eserning ereb tili bilen yézilishi alimning öz ana yurtining namini texellus qilip tallishigha sewep bolghan bolushi mumkin). Eser miladiye 1074-yil 2-ayda yézilip tamamlan’ghandin kéyin, demeshiqliq muhemmet ibni ebu bekir ibin ebilpetih bu kitabni esli nusxisidin hijiriye 464-yili shewwal éyining 27-küni qayta köchürüp chiqidu. Mehmud qeshqeri hijiriye 464-yilidin 466-yilighiche (miladi 1074-1073) tehrirlep qayta toluqlap, hijiriye 467-yili (miladiye 1075-yili) bu qimmetlik eserni abbasiylar sulalisining 27-xelipisi, hashimiylar uruqidin bolghan xelipe muhemmet oghli obulqasim abdulla muqtedi bi emrulla heziretke teqdim qilidu.

Alimning öz qelbige pükken ulugh arzu-armanliri ré’alliqqa aylinidu. Biraq, uning qelbidiki ana yurtqa bolghan séghinish oti barghanséri yalqunjap, hijiriye 472-yili (miladiye 1080-yili) ayrilghinigha 30 yildin köprek waqit bolghan ana yurti qeshqerge qaytip kélidu. U qeshqerge qaytip kelgendin kéyin, kindik qéni tökülgen tupraq opalning azix dégen yéride «medrise’i mehmudiye» namdiki medriseni qurup, «heziriti mollam» (bilimge höddiger pirim) dégen namda özi muderislik qilidu. Sekkiz yil muderislik qilghandin kéyin, miladiye 1105-yilliri etrapida wapat bolidu.

Mehmud qeshqeri baghdadtin qaytip kélip uzaq ötmestin ereb ziminlirini urush tumanliri qaplashqa bashlighanidi. Shu yillardiki urushta xelipe muqtedining ordisi köyüp külge aylinidu. Orda kütüpxanisidiki nurghunlighan qimmetlik kitablarmu köyüp ketken bolup, shu qétim kütüpxanida saqliniwatqan «türkiy tillar diwani» ning köyüp ketkenlikini yaki bashqilar terpidin élip kétilgenlikini héchkim bilmeydu. Aridin 100 yil ötüp kétidu. Bu jeryanda yoqalghan kitablarning bir qisimi kishlerning qollirida peyda bolushqa bashlaydu. Emma «türkiy tillar diwani»ning nedilikini héchkim bilmeydu. Ejeba bu qimmetlik qamus ene shundaqla iz-déreksiz yoqap ketkenmidu? Mehmud qeshqerning qan-teri singgen bu eser shundaqla yoqqa chiqarmu? Ereb ziminida héchkimmu bu qimmetlik eserning dérikini qilip baqmaydu. Emma, urush otliri xelipining ordisini köydürüp tashliyalighini bilen, bu ésil eserni köydürüp tashliyalmighanidi. Urush malmanchiliqida ordidikiler öz janlirini saqlap qélishning amalini qilishiwatqanda, muqtedining ordisida telim éliwatqan namelum bir talipe weyran bolup kétiwatqan orda kütübxanisi ichidin bir nechche parche qimmetlik kitabni élip chiqip kétidu. Uning qolidiki kitablarning arisida meshhur qamus «türkiy tillar diwani»ningmu barliqini uningdin bashqa héch kishi bilmeydu.

Tarix chaqi miladiye 1200-yilining sübhisige qedem qoyghan künlerning biride baghdad kochisida chachliri chuwulghan, juldur képen bir qéri tilemchi ayal peyda bolup qalidu. U bir küni héchkimge perwa qilmastin sheherning ottursidiki shah ordisigha qarap mangidu. Azraqmu eymenmestin padishahning ordisigha qarap kéliwatqan bu juldur képen tilemchini körgen ishik baqarlar uni qilich-neyziliri bilen tosuwélip, nedin kelgenlikini, padishahqa éytidighan qandaq erz-dadining barliqini soraydu. Ular bu tilemchi ayalning shah aliylirigha atap bir qimmetlik sowgha ekelgenlikini, uni padishahqa öz qoli bilen tapshurup bermektin bashqa héchqandaq erz-dadining yoqliqini bilgendin kéyin, ehwalni padishahqa derhal melum qilidu. Padishah tilemchining ordigha kirishige ijazet qilidu. Bu juldur képen bicharining ejeba manga bergüdek qimmetlik qandaq nersisi bardu? Yaki u manga qest qilishqa kirgen pirxonmidu? Tilemchining teqi-turqini körgen padishah demal ganggirap qalidu. Bu qéri tilemchi padishahning aldida yükünüp olturup tezim beja keltürgendin kéyin, qolidiki boxchini awaylap yéship, boxchigha orap nechche on yil saqlap yürgen bir parche kitabni élip padishahqa ikki qollap sunidu. Bu chong hem nepis ishlen’gen kitabning ereb tili bilen yézilghan «türkiy tillar diwani» ikenlikini körgen abbasiylar sulalisining 34-warisi xelipe el nasir intayin razimenlik bilen tilemchi ayalgha köp tartuqlarni bérip yolgha salidu. Bu miladiye 1225-yillirigha toghra kéletti.

Xelipe el nasir (miladiye 1225-1180) bu kitabning bibaha, tépilghusiz kitab ikenlikini chüshinip, derhal orda pütükchilirini teshkillep qisqa waqit ichidila 10 nechche parche köchürtküzidu hemde uni orda kütübxanisida qedirlep saqlashqa buyrushtin sirt, baghdadtiki muhim mekteplerde derslik süpitide paydilinishqa ijazet béridu. Xelipe el nasir alemdin ötkendin kéyinmu bu kitab bir nechche zaman baghdad shehiridiki muhim medrislerning qimmetlik oqushluqi süpitide etiwarlinip kélidu. Epsus, xiristi’an qisaschiliridin teshkillen’gen ehli selip (krést qoshun) ikkinchi qétim sherqqe yürüsh qilip, ereb ziminlirini yene bir qétim xaniweyranchiliqqa duchar qilidu. Ashu malimanchiliqta «türkiy tillar diwani» yene bir qétim déngizgha tash chökkendek yer yüzidin ghayib bolup kétidu. Alte esir ötüp ketküche bu kitabning iz-dérikimu bolmaydu. Kishiler qedimki kitab xatiriliridin mehmud qeshqeri isimlik bir türk alimning «türkiy tillar diwani» namliq bir meshhur eser yazghanliqini bilishidu. Emma, héchkimmu bundaq kitabni öz közi bilen körüsh arzusigha yételmeydu.

Birinchi dunya urushi mezgilide türkiyining istanbol shehiri éghir bombardiman’gha uchraydu. Bir pay zembirek oqi aqsöngek diyar bekri jemetidin bolghan bir kitabpuruchning ögziside partlap, ularning el imir namidiki meshhur kütübxanisini weyran qiliwétidu. Kishler kitab döwiliri arisidin özliri körüp chüshinelmeydighan, emma intayin nepis ishlen’gen bir diwanni bayqap qalidu. Bu eslide «türkiy tillar diwani»ning shu kemgiche saqlinip qalghan birdinbir nusxisi bolup, osman türk impériysining wezirliridin biri bolghan nazip biyning a’ile-tawab’atidin bolghan bir ayal a’iliside uzaq yil tewerük süpitide saqlap, kéyinche turmush éhtiyaji tüpeylidin diyar bekri jemetining el imir kütübxanisigha renige qoyghan qolyazma nusxisi idi. El imir kütübxanisining weyran bolghanliqini anglighan meshhur tilshunas kil sili rif’et ependi derhal kütübxanigha kélip (hijiriye 1335-yili, miladiye 1914-yili) bu kitabni bashqilardin sétiwalidu. U üch yil waqit serp qilip bu tengdashsiz mirasni üch tomgha ayrip, 1917-yili esliy nami boyiche istanbulda mix metbe’ede neshir qilduridu. Shuningdin itibaren bu kitab dunyadiki her millet türkologlarning diqqitini jelip qilishqa bashlaydu. Dunyaning her qaysi jayliridiki alimlar bu kitab toghrisida türkche, némische, in’gilizche, rusche, wén’gr tillarda kitab we maqalilerni élan qilidu. Gérmaniyilik «türkiy tillar diwani» tetqiqati bilen eng köp shughullan’ghan alim, sam tilliri mutexesisi karil.Brikkiliman 1928-yili «türkiy tillar diwani»ning némische élipbe tertipi boyiche ishlep chiqqan indékisini élan qilidu.

Emelyette dunyani zilzilige salghan bu meshhur qamusni chüshinishke bolghan intilish ⅩⅩ-esirning otturlirigha kelgende andin hel qilindu. Türkiylik dangliq tilshunas bésim atalay 21 yil waqit serp qilip, kil sili rif’etning istanbol mix metbe’e neshirige asasen 1941-yili «türkiy tillar diwani»ning üch tomluq türkche terjimisini neshr qildurghandin bashqa, yene bu kitabning faksimil (foto süret nusxisi) nusxisinimu neshr qilduridu.

1960-yili sabiq sowét ittipaqining özbék alimi, tilshunas salih mutellipop «türkiy tillar diwani»ni türkchidin özbékchige terjime qilip neshr qilduridu. 1955-yili qeshqerde aka-uka muhemmet peyzi bilen merhum ehmed ziya’i ependi birliship hazirqi zaman uyghur tilida terjime qilghan birinchi originali qoldin chiqqan, emma neshir qilinmasliqi toghrisidiki sewebler téxi éniq emes.

1963-1966-yilliri uyghur sayrani terpidin bu kitabning hazirqi zaman uyghur tilidiki ikkinchi terjimisi ishlen’gen, emma solchil xata idiyning tesiridin neshir qilinmay nabut bolup ketken.

1980-yilining béshida dölitimiz her millet tilshunas, mutexesis, alimlardin küch teshkillep, inisiklopidiylik alahidilikke ige bolghan bu qimmetlik yazma yadikarliqning wetinimizning medenyet, tarix tetqiqatidiki yüksek ornini toluq étibargha élip, uyghur alimliridin molla abdilhimit haji yüsüfi, abduréhim tileshéw ötkür ependi, tilshunas ibrahim mut’i ependi, medenyet-tarix tetqiqatchisi imin tursun ependi, abdusalam abbas ependi, tilshunas mirsultan osmanof ependi, sabit rozi ependi qatarliq kishilerning japaliq ejir singdürüshi bilen «türkiy tillar diwani»ning 1941-yili bésim atalay terpidin enqerede neshr qildurulghan foto süret nusxisi asasida neshrige teyyarlinip, 1981-yilidin 1984-yilighiche hemme qisimi hazirqi zaman uyghur tilida uyghur diyari xelq neshriyati terpidin arqa-arqidin neshr qildurulup, keng kitabxanlar bilen yüz körüshken. Mana bu uyghurlarning öz ejdadliri yaratqan qimmetlik eser «türkiy tillar diwani»ni ashkara körüshke musherep bolghan waqtidur. Bu kitab 2002-yili xenzutiligha terjime qilinip neshr qilindi.

«türkiy tillar diwani» mezmun jehettin tilshunasliq, edebiyat-sen’et we folklor, medenyet, tarix, arxé’ologiye, din, toponomiye-yer namliri, sotsi’ologiye, étnografiye, pelsepe, jughrapiye, tibabetchilik we ékologiye jehetlerge chétildighan qamusi eser bolup, dunya lughetchilik tarixida hazirghiche körülüp baqmighan yuqiri sen’et mahariti bilen, sözlüklerge organik birleshtürüsh asasida «türkiy tillar diwani»gha 242 kuplét shé’ir-qoshaq, 300 parchidin artuq maqal-temsilni we hékimetlik sözlerni kirgüzüp, türk qebililirige munasiwetlik bolghan 7500 din artuq sözlerni ixcham, obrazliq jümliler arqiliq fonitikiliq, grammatikiliq qanunyetler asasida chüshendürüp ötken.

Mana bu uyghurlargha mensup bolghan shahane qamusning kechürmishliridur.

Didaktik dastan «qutadghubilik»

Ulugh bowimiz yüsüp xas hajip qaldurup ketken dunyawi shöhretke ige sherqtiki ebediylik eser «qutadghubilik» (bext ata qilghuchi bilim) uyghurlarning qaraxaniylar sulalisi dewrige mensup bolghan yene bir qimmetlik yazma yadikarliqlarning biridur. Mukemmel yézilghan bu shé’iriy dastanda qaraxaniylar sulalisining maddi, meniwiy qiyapiti obrazliq süretlep bérilgen bolup, milletning medeniyet,tarix tetqiqatida tutqan orni intayin muhim bolupla qalmastin, dunya sherq klassik edebiyati tetqiqatidimu nahayiti yoqiri orunni tutup kelmekte. «qutadghubilik» ning mu’ellipi yüsüp xas hajip miladiye 1018- qaraxaniylar sulalining qishliq paytexti balasaghun (qoz’orda) da, ordining tejribilik, bilimlik pütükchiliridin bolghan reyhanidin a’iliside dunyagha kelgenlikini melum (yüsüp xas hajipning dadisi toghrisidiki qarashni abduréhim sabit ependi 1998-yili qesherde ötküzülgen 3-nöwetlik memilketlik «qutadghubilik»ilmiy muhakime yighinida oqughan maqaliside birinchi qétim otturigha qoyghan. A). Orda siyasiy özgirishide reyhanidin a’ilisi töhmetke uchrap weyran bolghan. Yüsüp xas hajip kichikidin bashlapla balasaghundiki muhim medriselerde ereb tili, pars tili, soghdi tili qatarliqlarni pishshiq öginipla qalmay, yene nurghunlighan tebi’et we ijtima’iyetke munasiwetlik ilimlerni ögen’gen. U miladiye 1075-yilliri balasaghundiki ordida yüz bergen qanliq siyasiy özgirishte uning ata-aniliri töhmetke uchrap ölüp, a’ilisi weyran bolghandin kéyin qeshqerge kélshke mejbur bolghan. Miladiye 1070-yili (hijriye 462-yili) 18 ay waqit serp qilip 13 ming 290 misraliq didaktik dastan «qutadghubilik»ni yérip tamamlap, bu kitabni qaraxaniylarning hökümdari ebu eli hesen binni sulayman bughraxan’gha miladiye 1074yili sowgha qilghan. Hesen bughraxan eserning sheripige mu’ellipke «xas hajip» liq onwanini bergen. Alim miladiye 1085-yili 68 yéshida qeshqerde alemdin ötken. Mezkur dastan mezmunining molliqi, tilining güzelliki, pelsepiwi pikirlerning ötkürlüki, ghayiwilik jehettiki ilgharliqi, bedi’iy alahidilik jehettiki özgichiliki bilen öz zamanisidin bashlapla herqaysi ellerge tarqilip «edebul mülik» (shahlarning edep-qa’idiliri), «aynul memlike» (memilketning desturi), «zinnetul omra» (emirler zinni’iti), «shahname’i türk» (türk shahliri desturi), «pendi name’i mülik» padishahlargha nesihet), «qutadghubilik» (bexit keltürgüchi bilim) (bularning hemmis türkiy tilliq xelqler zéminlirida bérilgen her xil namlar. A.) dégen’ge oxshash her xil namlar bilen atilip, bibaha göher süpitide qedirlinip kelgen. Alim öz kitabi üstide toxtalghanda intayin zor ishench bilen yazghan töwendiki béyitlarmu bu eserning qimmitini namayen qilip béreleydu.

Pütün türk, chin, sherq élide démek, Buningdek kitab yoq jahanda bölek. Buningdek kitabni kim éytqan awwal, Kéyin kimmu éytar buningdekni del? Kim olsa buningdekni yazarmu qéni? Yazichi bar bolsa, men maxtay uni.

Démisimu, ta bügün’ge qeder shu dewrlerde meyli ereb, meyli pars yaki hindistan, junggolarda bolsun, héchkimning «qutadghubilik»ke oxshash bundaq meshhur eserni yézip baqqanliqidin xewersiz turuptimiz hem bu kitab alim özi éytqandek ulugh kitablardin bolmighan bolsa idi, uningdin az kem 1000 yilghiche yoqalmay saqlinip kélishimu hem mumkin bolmighan bolatti.

Ta hazirgha qeder bu eserning qaysi yili, néme sewebler bilen qeshqer tewelikidin chiqip ketkenliki toghrisida éniq uchur yoq. Bu eserning hazirghiche bizge üch xil nusxisi yétip keldi. Birinchi xil nusxa, yeni wéna nusxisi, bu qedimki uyghur yéziqida köchürülgen nusxa bolup, awistiriyining paytexti wénadin tépilghanliqi üchün shundaq atalghan. Bu a nusxidur.

Ikkinchi xili qahire nusxisi bolup, 5400 béyitte pütülgen misir paytexti qahirediki «hidiw» (hazirqi qiral) kütübxanisidin bayqalghanliqidin shundaq atalghan. Bu b nusxidur. Üchinchi xili perghane nusxisi bolup, hazirqi özbékistan jumhuriyitining perghane wilayiti tewesidiki nemen’gandin (nemen’gan nusxisi depmu atilidu) tépilghanliqtin perghane nusxisi dep atalghan, 6095 béyitte pütülgen. Bu eserning ch nusxisidur. Eserningb,ch nusxiliri tömüriyler dewrdiki chaghatay tilida yézilghan. Eserning til teweliki we deslepki qétimqi ashkarilinishidin qarighanda, bu eser tömüriyler dewride chet’ellikler teripidin élip kétilgen bolushi mumkin, dep perez qilishqa bolidu.

«qutadghubilik»ning wéna nusxisi miladiye 1439-yili afghanistanning hérat shehiride hesen qara sayil shemsi dégen kishi terpidin qedimki uyghur tilida köchürülgen. Shunga, bu nusxa yene hérat nusxisi depmu atildu. Miladiye 1474-yili türkiyining istanbol shehirige keltürülgen, kéyin awistiriyilik sherqshunas hammir porgishtal terpidin sétiwélinip, awistiriyining wéna shehiridiki orda kütübxanisigha quyulghan. Miladiye 1796-yili hammir porgishtal terpidin tunji qétim dunyagha ashkarilan’ghan.

Perghane nusxisini tunji qétim tatar alimi zeki welid miladiye 1914-yili perghanining nemen’gan shehiridiki muhemmet haji ishan lalerish dégen kishining shexshi kütübxanisidin bayqap, bu toghruluq uchur bergen. Miladiye 1224-yili özbék alimi pitret bu nusxini qolgha chüshürüp, eser toghrisida maqale yazghan.

Qahire nusxisini tunji bolup meshhur rus alimi radlof miladiye 1910-yili bayqighan. U eserning wéna nusxisi bilen qahire nusxisini sélishturup, eserning transikripsyisi bilen némische terjimisini neshr qildurghan.

«qutadghubilik» toghrisidiki tetqiqatlar yawropada XX- esirning bashliridin bashlap qiziq témigha aylan’ghan. Miladiye 1827-yili firansiyilik z’hanbirt.Ambidi tunji qétim metbu’atta «qutadghubilik» toghrisidiki maqalisini élan qilghan we bu kitabning mezmunliridin qismen böleklerni neshr qildurghan. 1870-yili wén’giriye alimi hérman wambiri «qutadghubilik»ni tetqiq qilip, uning 1000 béyitini transikripsiyileshtürüp, «uyghur abidiliri» dégen namda némische neshr ishligen we mexsus lughet tüzgen. 1890-yili rus sherqshunasi radlof wambiri tetqiqatni rawajlandurup, 20 yil waqit serp qilish netijiside eserning ereb tilidiki nusxiliri bilen birleshtürüp, uyghur yéziqida transikripsiye qilip, ikki tomluq kitabche qilip neshr qildurghan. Buninggha ulapla u yene 1943-yili «qutadghubilik»ning manjuche terjimisini istanbulda neshr qildurghan. 1928-yili özbék alimi pitret perghane nusxisining ayrim böleklirini zörür izahatliri bilen tashkentte özbék tilida neshr qildurghan.

«qutadghubilik»ning hazirqi eng mukemmel nusxisini 1947-yili meshhur türk alimi, tilshunas reshit rehmiti arat (1900-1964) dastanning üch xil nusxisini üch yil sélishturup tetqiq qilish arqiliq, bir-birige kirishtürüp toluqlap, 13 ming 290 misraliq toluq tékistini neshr qildurush bilen emelge ashqan. 1957-yili kitabning türkche nusxiliri enqerede ikki qétim neshr qildurulghan. 1972-yili özbék alimi qeyum kerimof dastanning perghane nusxisi boyiche özbékche nesriy tewsipini tashkentte neshr qildurghan. 1979-yili élimizning meshhur türkolog, alimliridin géng shimin ependi bilen wéy süyyi xanimlar birliship dastanning qismen böleklirini xenzutiligha terjime qilip, uyghur diyari xelq neshriyatida neshr qildurghan. 1983-yili amérika chikago darilfununning sherqshunas profésori robrit.Dankop dastanni söz béshi we izahatliri bilen in’giliz tiligha terjime qilip élan qilghan. Kitabning bahasi amérikida 100 dollardin éship ketken. 1980-yili 8-ayda uyghur diyari uyghur aptonom rayonining mu’awin re’isi iminop hamut mes’ulluqida «qutadghubilik» terjime tehrir hey’iti qurulup, «qutadghubilik»ning hazirqi zaman uyghur tilidiki nezmiy yeshmisi merhum abduréhim tileshéw ötkür ependi, merhum ehmed ziya’i ependi, merhum memtimin yüsüp ependilerning ejir qilishi bilen 1985-yili 5-ayda milletler neshriyati terpidin tunji qétim neshr qilindi. 1986-yili milletler neshriyati terpidin yene xawgü’enjung, jang xongchaw we lyubinlarning xenzuchigha terjime qilghan nusxisi neshr qilindi. 1991-yili alimlirimizdin abdushükür turdi, qadir ekberler teyyarlighan nesriy yeshmisi milletler neshriyatida neshr qilindi.1992-yili turghunbay qilichbik, nuruz hüsen aliylarning hazirqi zaman uyghur tilidiki nezmiy yeshmisidin qirghizche nesiriy shekilige örügen terjime nusxiliri uyghur diyari xelq neshriyati terpidin neshr qilindi.

Shahane eser «qutadghubilik»ning hazirgha qeder ilgiri-axir bolup her qaysi dölet alimliri terpidin tetqiq qilinip, terjime qilinip, türkche, özbékche, qazaqche, manjuche, qirghizche, rusche, némische, in’gilizche tillardiki toluq terjimiliri, okra’inche, yaponche toluq bolmighan terjimiliri ishlinip dunyagha keng tarqaldi, shuningdek bu dastan öz nöwitide uyghurlarning medenyet tarixini xelq’ara orun’gha kötürüshte ghayet zor rol oynidi. Hazirgha qeder «qutadghubilik» toghrisida bir qétim xelq’araliq, üch qétim memliketlik mexsus ilmiy muhakime yighini échildi.

Meshhur yazma yadikarliq «qutadghubilik» mezmun jehettin ilimning hemme sahesigiche chétilghan shé’iriy tildiki dastan bolup, eserning mezmuni astronomiye, tebi’et pelsepesi, algébira, gé’ométiriye, qanun-siyaset, iqtisadshunasliq, elni idare qilish, edebiyat-sen’et, pisxologiye, pidagogika, istilistika, a’ile-nikah, ammiwi munasiwet, edep-exlaq, kespiy exlaq, herbiy-sipahgerlik, tilshunasliq, sélishturma edebiyat, étika, tibabet, ozuqluq ilimi, medenyet, tarix, métodologiye qatarliq sahelerde mexsus toxtilip ötken, idiye jehettin dewrdin halqighan meniwi mirastur.

XX-esirning axirliridin xx-esirning otturlirighiche uyghur diyarining her qaysi jaylirida her xil namlar bilen tekshürüsh élip barghan ejnebiyler uyghurlarning islamiyettin burunqi we islamiyettin kéyinki dewrlirge te’elluq bolghan nurghunlighan bibaha miraslarni öz döletlirige élip ketken.Gérmaniye hanburug oniwéristétining proféssori, türkshunas gaba’in xanimnng (won.Gaba’in.A) melumatigha asaslan’ghanda, gérmaniye penler akadimiysining yette chong ishkapi gérmaniyining ottura asiya we uyghur diyarida élip barghan töt qétimliq ékispiditsiye we arxé’ologiye etretliri terpidin tépilghan uyghurlargha munasiwetlik her xil medeniyet yadikarliqliri bilen tolghan. Bu addiy bir misal. Yene london, tokyo, stokholim, pariz’h, moskiwa, qatarliq sheherlerdiki meshhur kütübxana we muziylarda qanchilik barliqini héchkim bilmeydu. Mushundaq ehwalda, dunya xelqining menggülük tetqiq qilishigha erziydighan qedimki yazma yadikarliqlirimizdin «türkiy tillar diwani» bilen «qutadghubilik»ning ana tupriqigha qaytip kéleligenlikining özi bir chong gheniymet.

Menbe: qeshqer uyghur neshiriyati(üsti uchuq muzéy qeshqer)